III CZP 119/06

Uchwała z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 119/06 Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) Sędzia SN Antoni Górski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Urszuli K. przeciwko Powszechnej Spółdzielni Spożywców "S." w L. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 grudnia 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Legnicy postanowieniem z dnia 28 września 2006 r.: "Czy waloryzacji uzupełniającej, przewidzianej w art. 41 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o waloryzacji udziałów członkowskich w spółdzielniach i zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 83, poz. 373 ze zm.) podlegają tylko udziały wnoszone do spółdzielni w latach 1944-1990, objęte wcześniej waloryzacją tzw. podstawową na podstawie art. 2 tej ustawy, czy też w waloryzacji uzupełniającej uczestniczą również udziały z lat 1990-1991, objęte wcześniejszą waloryzacją tzw. dodatkową na mocy art. 4 ust. 3 wskazanej ustawy?" podjął uchwałę: Na podstawie art. 41 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o waloryzacji udziałów członkowskich w spółdzielniach i zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 83, poz. 373 ze zm.) nie podlegają waloryzacji udziały wniesione do spółdzielni w latach 1990-91. Uzasadnienie Powódka w pozwie wniesionym przeciwko Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S.” domagała się zapłaty kwoty 1748,93 zł jako należności z tytułu wypłaty udziałów członkowskich, waloryzowanych zgodnie z przepisami ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o waloryzacji udziałów członkowskich w spółdzielniach i zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 83, poz. 373 ze zm. – dalej: „ustawa z 1991 r.”). Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powódki kwotę 1699,68 zł i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. W apelacji pozwana zarzuciła przyjęcie przez Sąd Rejonowy nieprawidłowej metody waloryzacji jej udziałów. Między stronami nie istniała rozbieżność stanowisk co do reguł waloryzacji udziałów na postawie art. 2 i art. 4 ust 3 ustawy z 1991 r., natomiast strony prezentowały odmienne interpretacje co możliwości objęcia waloryzowanych już wkładów powódki dalszą waloryzacją, przewidzianą w art. 41 tej ustawy. W uchwale nadzwyczajnego zgromadzenia przedstawicieli Powszechnej Spółdzielni Spożywców „S.” z dnia 29 grudnia 1992 r. nie wskazano, jakie udziały członkowskie członków tej Spółdzielni mogą być objęte waloryzacją dokonaną na podstawie art. 41 ustawy z 1991 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że ani ta uchwała, ani art. 41 ustawy z 1991 r. nie ograniczają możliwości objęcia tzw. waloryzacją uzupełniającą udziałów wniesionych do Spółdzielni także w latach 1990 i 1991 r., toteż waloryzacja taka nie może być ograniczana do udziałów wnoszonych w latach 1944-1989 r. Analizując wszystkie trzy podstawy waloryzacji udziałów członkowskich przewidziane w art. 2, art. 4 ust. 3 i art. 41 ustawy z 1991 r., Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że treść art. 41 ustawy może prowadzić do dokonywania odmiennych interpretacji; możliwa jest szersza interpretacja tego przepisu, zgodnie z którą okres wniesienia udziału członkowskiego do spółdzielni nie ma znaczenia i waloryzacją objęte są wszystkie udziały wniesione do spółdzielni w latach 1944-1999, jak też można bronić zdania, że waloryzacja na podstawie art. 41 ustawy (tzw. uzupełniająca) może odnosić się tylko do udziałów wniesionych do spółdzielni w latach 1990 -1991. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Celem ustawy z 1991 r. było urealnienie wartości udziałów wnoszonych do wszystkich spółdzielni, z wyjątkiem spółdzielni mieszkaniowych. Stało się tak w z związku ze znaczną utratą wartości realnej wartości spowodowaną inflacją nasilającą się zwłaszcza w końcu lat osiemdziesiątych poprzedniego stulecia. Źródłem finansowego pokrycie waloryzacji miał być fundusz zasobowy spółdzielni. Zasadniczo waloryzacją objęto udziały członkowskie wnoszone do spółdzielni w latach 1944-1990. Jako przelicznik waloryzacyjny przyjęto przeciętne wynagrodzenie w gospodarce uspołecznionej za 1990 r. w relacji do takiego wynagrodzenia w roku, do którego waloryzacja się odnosi. W art. 4 ust. 3 ustawy przewidziano waloryzację udziałów członkowskich za lata 1990-1991, tj. udziałów wniesionych od dnia 1 stycznia 1990 r. do 31 grudnia 1991 r. Waloryzacja taka uzależniona była od tego, czy kwoty wynikające z waloryzacji udziałów, dokonanej już na podstawie art. 2 ustawy, obejmowały 50 % funduszu zasobowego. W odniesieniu do tych udziałów wskaźnik waloryzacji nie mógł być wyższy niż 300%, przy czym ograniczenie to nie dotyczyło udziałów wnoszonych przez nowo przyjmowanych członków po dacie wejścia w życie ustawy, tj. po dniu 19 września 1991 r. Nominalny wzrost wartości wkładów po waloryzacji nie podlegał opodatkowaniu. Ustawa z dnia 7 października 2002 r. z zmianie ustawy o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości oraz ustawy o waloryzacji udziałów członkowskich w spółdzielniach (Dz.U. Nr 80, poz. 406 – dalej: „ustawa z 1992 r.”) dodała do ustawy z 1991 r. art. 41, przewidujący możliwość dokonania kolejnej waloryzacji udziałów członkowskich. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli waloryzacji nie dokonano lub waloryzacja dokonana na podstawie art. 2 i 4 ust. 3 objęła 50 % funduszu zasobowego, walne zgromadzenie spółdzielni może, w terminie do dnia 30 czerwca 1993 r., podjąć uchwałę o waloryzacji udziałów członkowskich z pozostałego funduszu przeznaczonego na waloryzację na podstawie samodzielnie przyjętego wskaźnika przeliczeniowego, przy zachowaniu zasady proporcjonalności do dotychczasowych, zgodnie z art. 2, wskaźników przeliczeniowych. Ta nowa podstawa prawna dokonania waloryzacji spowodowała pojawienie się zagadnienia, czy obejmuje ona wyłącznie udziały wnoszone do spółdzielni w latach 1944-1989, czy również udziały z lat 1990-1991 r. Chodzi więc o kwestię przedmiotowego zakresu takiej waloryzacji. W ocenie Sądu Najwyższego, istnieją uzasadnione racje prawne do przyjęcia ograniczonego przedmiotowo zasięgu waloryzacji udziałów członkowskich na podstawie art. 41 ustawy z 1991 r. Nawiązanie w treści art. 41 do art. 2 i 4 ust. 3 nie może być tłumaczone w ten sposób, że jeżeli nie dokonano waloryzacji albo jeżeli waloryzacja, podjęta na podstawie art. 2 i art. 4 ust. 3, nie wyczerpała 50 % funduszu zasobowego, to dopuszczalna jest dalsza waloryzacja obejmująca udziały z lat 1944-1989 i udziały z lat 1990-1991, nie taki jest bowiem prawny sens wspomnianego odesłania. W art. 41 ust. 1 wspomina się o art. 2 i art. 4 ust. 3 jedynie w tym sensie, że dokonana na postawie tych przepisów waloryzacja ostatecznie „nie objęła 50 % funduszu zasobowego”, a więc w danej spółdzielni pozostały jeszcze środki pieniężne (w ramach funduszu zasobowego), które mogłyby być przeznaczone na kolejną waloryzację. Ponadto jeżeli w omawianym przepisie nie wspomina się o czasie wniesienia udziałów członkowskich, to taki stan rzeczy nie oznacza możliwości przyjęcia takiej interpretacji, zgodnie z którą należałoby nim objąć wszystkie udziały objęte ustawą, tj. udziały wnoszone w latach 1944-1989 i w latach 1990-1991. Zastosowanie w omawianej sytuacji reguły interpretacyjnej lege non distinguente byłoby zatem wątpliwe. Dla określenia zakresu przedmiotowego przepisu art. 41 ust. 1 ustawy nie bez znaczenia pozostaje systematyka ustawy z 1991 r. Zgodnie z art. 1 ust. tej ustawy, waloryzacją są objęte w zasadzie udziały wnoszone do spółdzielni w latach 1944-1990, toteż właściwszy jest wniosek, że pominięcie w art. 41 ustawy regulacji odnoszącej się do czasu wniesienia udziału oznacza, iż waloryzacją na podstawie tego przepisu objęte są udziały, o których wspomina się w art. 1 ust. 1 ustawy. Nie ma przy tym znaczenia fakt, że art. 41 ustawy pojawił się dopiero w 1992 r., skoro nadal art. 1 ust. 1 tej ustawy ma znaczenie wyeksponowanej przez ustawodawcę reguły, a treść art. 41 nie wskazuje ma to, że chodzi tu o przepis szczególny w stosunku do art. 1 ust. 1 ustawy. Dopiero w treści art. 4 ust. 3 ustawy wspomniano wyraźnie o tym, że waloryzacji dokonaną na podstawie tego przepisu mogą podlegać również wpłaty na fundusz udziałowy, wnoszone w latach 1990 -1991. O zakresie zastosowania waloryzacji udziałów członkowskich, przewidzianej w art. 41, może świadczyć także samo nawiązanie w tym przepisie do sposobu waloryzacji. Skoro odwołano się tu wyraźnie do zasady proporcjonalności w zakresie dokonywania waloryzacji udziałów członkowskich, a zasadę tę przyjęto właśnie w art. 2 ust. 1 ustawy, to waloryzacją na podstawie art. 41 mogą być objęte tylko udziały przewidziane w art. 2, tj. udziały wnoszone do spółdzielni w latach 1944-1990. Nie bez znaczenia są także argumenty bardziej ogólne. Jeżeli w związku ze zmianami w ustawie z 1991 r. i wprowadzeniem do niej art. 41 nie dokonano zmian reguły wyrażonej w art. 1 ust. 1 ustawy (objęcie waloryzacją przede wszystkim udziałów z lat 1944-1990), to może to świadczyć o intencji nieobejmowania waloryzacją uzupełniającą udziałów wnoszonych później, tj. w latach 1990-1991. Sformułowane w ustawie przesłanki dotyczące finansowego pokrywania wszystkich trzech typów waloryzacji udziałów członkowskich – na podstawie art. 2, art. 4 ust. 3 i art. 41 ustawy – z funduszu zasobowego mają na celu zapobieganie nadmiernemu uszczuplaniu funduszu zasobowego spółdzielni. Rozszerzanie waloryzacji na udziały członkowskie nieobjęte wyraźnie art. 41 niewątpliwie prowadziłoby do takiego uszczuplania. Systematyka omawianej ustawy wskazuje, że preferowana jest waloryzacja udziałów wnoszonych do spółdzielni w latach 1944-1990, co oznacza zamiar ustawodawcy urealniania tych udziałów w odniesieniu do członków z dłuższym stażem członkowskim. Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienia prawne, jak w uchwale.