III CZP 114/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Kołakowski.Sędziowie SN: T. Bukowski (sprawozdawca), Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa K.B. przeciwko W.B. i J.M. o unieważnienie umowy darowizny po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 23 stycznia 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w S. postanowieniem z dnia 25 listopada 1988 r. sygn. akt (...) do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"czy jeśli w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej jeden z małżonków wszedł w samoistne posiadanie nieruchomości na podstawie umowy zawartej bez prawem przewidzianej formy (art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, Dz. U. Nr 27, poz. 250) i jeśli wspólność ta trwała również w dniu 4 listopada 1971 r. - to nieruchomość ta bez względu na podstawę objęcia jej w posiadanie zawsze wejdzie do majątku dorobkowego?podjął następującą uchwałę:Wchodząca w skład gospodarstwa rolnego nieruchomość, która w dniu 4 listopada 1971 r. znajdowała się w samoistnym posiadaniu jednego albo obojga małżonków, pozostających w tej dacie we wspólności majątkowej, staje się z mocy samego prawa ich dorobkiem bez względu na to, który z nich, przed powstaniem wspólności majątkowej czy w czasie jej trwania, zawarł bez prawem przewidzianej formy którąkolwiek z umów wymienionych w przepisie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250; zm. Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91 i z 1982 r. Nr 11, poz. 81).Uzasadnienie faktyczneMałżonkowie K. i W. B. pozostają od 1954 r. w ustawowej wspólności majątkowej. Umową notarialną z dnia 8 kwietnia 1988 r. W.B. darowała córce J.M. nieruchomość rolną, otrzymaną w 1970 r. od swej matki "ustną umowa darowizny". Własność tej nieruchomości W.B. nabyła na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.).K.B. wystąpił w dniu 24 maja 1988 r. przeciwko W.B. i J.M. o unieważnienie notarialnej umowy darowizny z dnia 8 kwietnia 1988 r., twierdząc, że bez jego zgody darowana nieruchomość stanowi majątek dorobkowy powoda i pozwanej W.B.Sąd Rejonowy oddalił powództwo, uznawszy je za przedwczesne, ponieważ powód nie uzyskał jeszcze dokumentu uwłaszczeniowego, opiewającego również ma jego nazwisko.Sądowe stwierdzenie nabycia własności wymienia tylko żonę powoda - W.B.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję powoda, uznał to stanowisko Sądu Rejonowego za niesłuszne. Powziął, natomiast wątpliwości wyrażone w przedstawionym na podstawie art. 391 k.p.c. zagadnieniu prawnym w związku z treścią uchwał Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1972 r. w sprawie III CZP 8/72 i z dnia 16 listopada 1987 r. w sprawie III CZP 64/87.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W pierwszej z wymienionych wyżej uchwał Sąd Najwyższy, w imię honorowania umów nieformalnych zawartych przed wejściem w życie ustawy uwłaszczeniowej z dnia 26 października 1971 r., uznał, że o zaliczeniu nieruchomości do majątku wspólnego, albo odrębnego decyduje stan istniejący w chwili nieformalnego nabycia, a nie w chwili uwłaszczenia. Tak więc w świetle tego poglądu nieformalna darowizna na rzecz jednego małżonka stałaby się z mocy samego prawa składnikiem majątku odrębnego tego tylko małżonka. Natomiast według drugiej uchwały przedmiot nabyty przez nieformalną darowiznę choćby dokonaną na rzecz jednego małżonka, wchodziłby do wspólności majątkowej, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej trwała wspólność ustawowa, a nieruchomość znajdowała się w samoistnym posiadaniu choćby jednego małżonka. Sąd Najwyższy podziela to stanowisko. Zamiarem ustawodawcy było uporządkowanie stosunków własnościowych na wsi, nie zaś konwalidowanie nieformalnych umów ściśle według ich treści. Uwłaszczony z mocy samej ustawy rolnik nie jest następcą prawnym nieformalnego zbywcy. Może więc nabyć własność nieruchomości od niewłaściciela, jeżeli był jej samoistnym posiadaczem albo współposiadaczem w dniu 4 listopada 1971 r. Nabycie to nie ma więc elementów nabycia pochodnego.Zawarte bez prawem przewidzianej formy umowy wymienione w art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej są pod względem skutków prawnych nieważne. Nie one zatem decydują o tym, na kogo przechodzi własność nieruchomości, lecz przepis art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej. Tak więc bez względu na treść czy wolę nieformalnego darczyńcy przedmiot darowizny wchodzi do trwającej w dniu 4 listopada 1971 r. ustawowej wspólności majątkowej, choćby był w samoistnym posiadaniu jednego z małżonków i to niekoniecznie tego, któremu został nieformalną umową darowany. Stosownie do art. 9 ustawy uwłaszczeniowej nabycie na mocy jej przepisów własności nieruchomości, objętej w posiadanie na podstawie nieformalnej darowizny, ma tylko to znaczenie, że podlega przepisom kodeksu cywilnego o zaliczaniu darowizn na poczet schedy spadkowej. Stąd wniosek a contrario, że nieruchomość nabyta z mocy ustawy uwłaszczeniowej wchodzi zawsze do dorobku małżonków pozostających w dniu 4 listopada 1971 r. we wspólności majątkowej, chociażby nieformalnie darczyńca takiej woli w umowie nie wyraził (por. art. 33 pkt 2 k.r.o.). Istotne jest to, aby nabycie własności z mocy prawa w dniu 4 listopada 1971 r. nastąpiło w czasie trwania małżeńskiej wspólności majątkowej.Treść umowy nieformalnej z art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej, co podkreśla się w piśmiennictwie, ma znaczenie o charakterze faktycznym, m.in. jeżeli chodzi o określenie położenia i obszaru nieruchomości podlegającej nabyciu z mocy samego prawa, o odpłatność i cenę (art. 4, 5 i 6 ustawy) wzgl. o powstanie prawa dożywocia (art. 8 ustawy). Innymi słowy, postanowienia umowy nieformalnej mają tylko znaczenie informujące o przedmiocie i zakresie samoistnego posiadania i tym samym o danych, jakie powinno zawierać orzeczenie stwierdzające nabycie nieruchomości z mocy samej ustawy uwłaszczeniowej. Umowa nieformalna nie jest źródłem nabycia własności, ale tylko jedną z przesłanek uwłaszczenia. Ustawa uwłaszczeniowa nie działa wstecz.Z tych przyczyn i mając na uwadze, że wątpliwość prawna Sądu Wojewódzkiego zrodziła się w sprawie o unieważnienie notarialnej umowy darowizny zawartej przez małżonka pozostającego w ustawowej wspólności majątkowej, Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie jak w sentencji uchwały.