I CSK 1019/22

Sygn. akt I CSK 1019/22 POSTANOWIENIE Dnia 10 czerwca 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Paweł Grzegorczyk w sprawie z powództwa E. B. i J. W. przeciwko M. R. o zapłatę, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 czerwca 2022 r., na skutek skargi kasacyjnej powódek od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 8 kwietnia 2021 r., sygn. akt I ACa […], odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Przepis ten odpowiada charakterowi skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, o dominującym publicznoprawnym charakterze, przysługującym od orzeczeń wydanych po przeprowadzeniu dwuinstancyjnego postępowania sądowego, w którym sąd pierwszej i drugiej instancji dysponuje pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. W powiązaniu z art. 3984 § 2 k.p.c. oznacza to, że w skardze kasacyjnej nieodzowne jest powołanie i uzasadnienie okoliczności 2 o charakterze publicznoprawnym, które stanowią wyłączną podstawę oceny pod kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (przyczyn kasacyjnych). Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżące powódki E. B. i J. W. powołały się na występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych, związanych, po pierwsze, z dopuszczalnością stosowania w drodze analogii art. L p.w.k.c. do umów pożyczki zawartych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego, po drugie, z wykładnią art. 387 § 21 pkt 1 i 2 k.p.c. w kontekście powinności spoczywających na sądzie drugiej instancji, który decyduje się zaakceptować stan faktyczny ustalony w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji i ocenę prawną tego sądu. Wskazały także na nieważność postępowania wynikającą z niedochowania przez sąd drugiej instancji standardów uzasadnienia wyroku kończącego postępowanie apelacyjne, określonych w art. 387 § 21 k.p.c. Nieważność postępowania skarżące wiązały z pozbawieniem strony możności obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Według utrwalonego poglądu pozbawienie strony możności obrony jej praw ma miejsce wtedy, gdy z powodu uchybień procesowych sądu strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części. Chodzi zatem o sytuację, w której w następstwie naruszenia przepisów prawa doszło do pozbawienia możliwości aktywnego uczestnictwa w postępowaniu w stopniu uzasadniającym przyjęcie, że strona została pozbawiona prawa do wysłuchania (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CK 226/02, niepubl., z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, niepubl., i z dnia 12 stycznia 2010 r., III CSK 87/09, niepubl.). Nieważności postępowania z powodu pozbawienia możności obrony nie mogą natomiast powodować mankamenty w zakresie sposobu sporządzenia uzasadnienia orzeczenia przez sąd drugiej instancji, gdyż uzasadnienie to – jakkolwiek istnieje już w chwili wydania orzeczenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2012 r., III CZP 77/11, OSNC 2012, nr 11, poz. 123) – z istoty rzeczy nie może mieć wpływu na możność realizacji uprawnień procesowych stron w fazie poprzedzającej podjęcie decyzji procesowej. W judykaturze wskazuje się wprawdzie, że w wyjątkowych sytuacjach, jeżeli sposób sporządzenia uzasadnienia nie pozwala na poddanie zaskarżonego wyroku 3 efektywnej kontroli kasacyjnej, zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. – co odpowiednio należy odnieść do art. 387 § 21 k.p.c. – może okazać się uzasadniony (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1997 r., II CKN 112/97, niepubl., z dnia 11 maja 2000 r., I CKN 272/00, niepubl., z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, niepubl. i z dnia 15 kwietnia 2016 r., I CSK 278/15, niepubl., oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III CSK 293/12, OSNC 2013, nr 12, poz. 14), uchybienia tego nie można jednak wiązać z nieważnością postępowania przed sądem drugiej instancji. W pozostałym zakresie należało zważyć, że powołanie się na istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on precedensowy (nowy) charakter lub znaczenie dla rozwoju prawa. Problem ten powinien odnosić się do konkretnych przepisów prawa i zostać ujęty w sposób abstrakcyjny, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą; konieczne jest przy tym wskazanie argumentów, które prowadzą do jego rozbieżnych ocen (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151, z dnia 13 lipca 2007 r. III CSK 180/07, niepubl.; z dnia 10 kwietnia 2014 r., IV CSK 623/13, niepubl., z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl., z dnia 9 kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Wątpliwości powołane we wniosku, zarówno dotyczące miarodajnych w sprawie regulacji międzyczasowych, jak i wymagań stawianych uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji, nie czyniły zadość tym wymaganiom. W zakresie pierwszego z zagadnień skarżące nie wykazały, z jakich przyczyn kwestia analogicznego stosowania do umowy pożyczki art. L p.w.k.c. mogłaby mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. We wniosku brak w szczególności argumentacji uzasadniającej, w jaki sposób odwołanie się do tego przepisu mogłoby rzutować na kluczową w sprawie kwestię przedawnienia roszczenia objętego powództwem, za taki argument nie można bowiem uznać konstatacji, że wyrok powinien być wtedy oparty o inne przepisy prawa, bez wyjaśnienia, dlaczego i w jaki sposób rzutowałoby to na jego treść i wynik postępowania w sprawie. Twierdzenie, że poddanie umowy pożyczki przepisom kodeksu cywilnego powodowałoby 4 konieczność oceny zarzutu przedawnienia przez pryzmat art. 5 k.c. nie uzasadniało odmiennej oceny, jeżeli zważyć, że zarzut naruszenia art. 5 k.c. nie został objęty podstawami kasacyjnymi. W odniesieniu do drugiego zagadnienia podkreślenia wymagało natomiast, że problematyka dopuszczalności uznania przez sąd drugiej instancji za własne ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji była wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. Z rozstrzygnięć tych wynika, że sąd drugiej instancji, akceptując ocenę dowodów i ustalenia faktyczne dokonane w pierwszej instancji, nie ma obowiązku przytaczania przyczyn, dla których poszczególnym dowodom przyznano albo odmówiono mocy dowodowej; może poprzestać w tej mierze na uznaniu za własne poczynionych ustaleń faktycznych, z zastrzeżeniem obowiązku odniesienia się do zarzutów apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.) (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2017 r., I CSK 212/16, niepubl., z dnia 14 września 2017 r., V CSK 666/16, niepubl., z dnia 6 grudnia 2017 r., I CSK 136/17, niepubl., a także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2013 r., II PK 68/13, niepubl.). Nie jest przy tym bezwzględnie konieczne, aby sąd drugiej instancji – akceptując te ustalenia lub oceny – posłużył się konkretnym zwrotem językowym, powielającym formułę ustawową – w orzecznictwie zwrócono uwagę, że założenie o akceptacji ustaleń faktycznych może wynikać w sposób dorozumiany z całokształtu uzasadnienia, jeżeli nie budzi wątpliwości, że opiera się ono we fragmencie lub w całości na ustaleniach sądu pierwszej instancji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2020 r., IV CSK 95/19, niepubl. I przywołane tam szerokie orzecznictwo). Przepis art. 387 § 21 k.p.c. stanowi w istocie – jak zauważa się w piśmiennictwie – legislacyjne usankcjonowanie dotychczasowego dorobku orzeczniczego dotyczącego wymagań, którym powinny odpowiadać motywy wyroku sądu drugiej instancji. W tym stanie rzeczy spostrzeżenie, że Sąd Apelacyjny posłużył się in casu odmienną formułą, aprobując ustalenia i oceny Sądu pierwszej instancji, nie pozwalało uznać, że materia ta implikuje istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. 5 Niezależnie od tego, także w tym przypadku skarżące nie wykazały, z jakich przyczyn rozstrzygnięcie postawionej wątpliwości miałoby rzutować na wynik postępowania kasacyjnego. Powtórzyć należy, że wadliwości związane ze sposobem sporządzenia uzasadnienia wyroku przez sąd drugiej instancji mogą tylko wyjątkowo – jeżeli stoją na przeszkodzie jego kontroli kasacyjnej – stanowić skuteczny zarzut skargi kasacyjnej, a tym bardziej rozstrzygać o zasadności przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. W okolicznościach sprawy sytuacja taka nie miała miejsca – w zakresie istotnym z punktu widzenia oceny zarzutu przedawnienia motywy zaskarżonego wyroku pozwalały w pełni odtworzyć sposób rozumowania Sądu Apelacyjnego. Ubocznie należało zauważyć, że skarżące nie odniosły się we wniosku do art. 276 k.z. in fine, według którego, jeżeli wymagalność wierzytelności zależała od woli wierzyciela przedawnienie rozpoczynało bieg od dnia, w którym wierzyciel mógł tę wolę najwcześniej wyrazić (por. w tym zakresie – w kontekście umowy pożyczki – orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 1960 r., 3 CR 138/60, OSPiKA 1961, nr 7-8, poz. 202, w którym zwrócono uwagę, że odmienne zapatrywanie przekreślałoby cel przedawnienia i umożliwiałoby dochodzenie wierzytelności w niektórych wypadkach nawet po kilkudziesięciu czy setkach lat). Uznawszy, że skarżące nie wykazały twierdzonych przyczyn kasacyjnych, należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. a.s.