I CZ 28/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz. Sędziowie: SN K. Strzępek, SW A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa Juliana H. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - II Inspektorat w Ł. o odszkodowanie na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 19 grudnia 1986 r.postanowił oddalić zażalenie.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Wojewódzki w Warszawie uznał, że jest niewłaściwym w sprawie sądem i sprawę tę przekazał do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi według właściwości miejscowej.Przekazanie sprawy nastąpiło w uwzględnieniu podniesionego w odpowiedzi na pozew zarzutu strony pozwanej - Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - II Inspektoratu w Ł., który z powołaniem się na art. 29 k.p.c. twierdził, że dochodzone pozwem roszczenie wiąże się z jego działalnością ubezpieczeniową.W sprawie niniejszej powód wystąpił przeciwko wymienionemu Inspektoratowi z powództwem o zmianę wysokości renty, zasądzonej na jego rzecz od PZU - Oddziału Wojewódzkiego w Ł. wyrokiem z dnia 26 lutego 1981 r. Sądu Rejonowego w Łodzi (...) w ramach obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego.Sąd Wojewódzki przyjął, że w rozważanej sprawie właściwość ogólną sądu określa art. 29 k.p.c., mający zastosowanie w drodze analogii do pozwanych państwowych osób prawnych, których działalność obejmuje całe terytorium Państwa, a taką właśnie osobą jest Państwowy Zakład Ubezpieczeń, natomiast dochodzone roszczenie wiąże się z działalnością jego II Inspektoratu w Ł. Poza tym Sąd Wojewódzki powołał art. 60 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242), który - według przyjętych ocen - stanowiąc, że jednostki organizacyjne zakładu właściwe do załatwiania spraw odszkodowawczych lub świadczeń działają samodzielnie w postępowaniu arbitrażowym i sądowym "wyraźnie umocował" legitymację bierną tych jednostek w procesie cywilnym. Ponadto Sąd I instancji przyjął, że względy ekonomii procesowej przemawiają za prowadzeniem sprawy przez Sąd Wojewódzki w Łodzi, gdyż miasto to jest miejscem zamieszkania powoda, który z powodu inwalidztwa nie mógł osobiście uczestniczyć w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie. Przekazanie sprawy według właściwości miejscowej uzasadnia art. 200 § 1 k.p.c.W zażaleniu na powyższe postanowienie powód domagał się jego uchylenia. Według skarżącego orzeczenie Sądu Wojewódzkiego zapadło z naruszeniem art. 30 k.p.c. oraz § 1 statutu Państwowego Zakładu Ubezpieczeń (M. P. Z 1984 r. Nr 31, po. 213). Treść statutu przesądza o tym, że siedzibą Państwowego Zakładu Ubezpieczeń jest miasto stołeczne Warszawa, a art. 30 k.p.c., że sąd właściwości ogólnej wyznacza się ze względu na siedzibę pozwanej osoby prawnej. Natomiast art. 60 ustawy z dnia 30 grudnia 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych nie daje podstawy do przyjęcia właściwości innego sądu, ale przyznaje inspektoratom quasi-osobowość prawną oraz legitymację procesową.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Odnotowano w orzecznictwie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada 1971 r. I CZ 181/71 - PUG 1972, z. 12), że w zakresie właściwości miejscowej k.p.c. nie zawiera normy określającej właściwość ogólną sądu w sprawach przeciwko osobom prawnym, których działalność rozciąga się na terenie całego Państwa. Natomiast związane z interesem stron względy celowości ukształtowały praktykę w sprawach o roszczenia ubezpieczeniowe przeciwko PZU w sposób zakładający, że w tych sprawach sądem właściwości ogólnej jest sąd siedziby jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie. Prawne uzasadnienie takiej praktyki wskazał Sąd Najwyższy w powołanym na wstępie orzeczeniu, przyjmując, że w wymienionych sprawach należy stosować w drodze analogii art. 29 k.p.c., odnoszący się do Skarbu Państwa. W związku z rozpoznawanym w sprawie zażaleniem i biorąc pod rozwagę aktualny stan prawny należy przede wszystkim rozważyć, czy ustawa z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242) zawiera w tym przedmiocie przepis szczególny w stosunku do przepisów k.p.c. o właściwości miejscowej sądu, tak jak to czyni np. ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. o łączności (Dz. U. Nr 54, poz. 275), która w art. 41 określa właściwość sądu w sprawach przeciwko PPTT. Mogący tu wchodzić w grę przepis zamieszczony został w art. 60 ustawy, który stanowi, że jednostki organizacyjne zakładu ubezpieczeń właściwe do załatwiania spraw odszkodowania lub świadczenia działają samodzielnie w postępowaniu sądowym i arbitrażowym. Już samo brzmienie tego przepisu przesądza o tym, że nie dotyczy on wprost właściwości miejscowej sądu lub komisji arbitrażowej, co wszakże jeszcze nie świadczy o końcowym wniosku, lecz że odnosi się on do ogólnych zasad postępowania w sprawach roszczeń z tytułu ubezpieczenia z takim ich szczególnym w danym wypadku uregulowaniem, że wymienione w omawianym przepisie jednostki organizacyjne uzyskują ustawowe upoważnienie (przedstawicielstwo) do samodzielnego działania (występowania) w postępowaniu sądowym lub arbitrażowym bez potrzeby otrzymania umocowania pełnomocnictwa w innej drodze. Jest oczywiste, że znaczenie takiego unormowania wykracza poza sprawy wewnątrzorganizacyjne osoby prawnej i że sięga do sfery stosunków zewnętrznych nie bez wpływu na określenie podstaw właściwości miejscowej sądu lub komisji arbitrażowej. Celowościowa wykładnia przepisu prowadzi bowiem do wniosku, że samodzielność jednostek organizacyjnych zakładu ubezpieczeń właściwych do załatwiania spraw oznacza także i to, że w takich sprawach pozwy przeciwko PZU powinny być kierowane do sądu ich siedziby. Właściwość jednostek organizacyjnych wiąże się m.in. z ich działalnością w takim znaczeniu, jakie pojęciu działalności związanej z dochodzonym roszczeniem nadaje art. 29 k.p.c. Podzielenie reprezentowanego przez skarżącego stanowiska, że w omawianych sprawach właściwość ogólną sądu wyznacza art. 30 k.p.c. prowadziłoby do rozwiązań niemożliwych do przyjęcia ze względów praktycznych, gdyż w zasadzie wszystkie procesy skoncentrowane byłyby w sądach warszawskich, tj. w sądach siedziby PZU (por. § 1 ust. 3 statutu PZU - M.P. z 1984 r. Nr 31, poz. 213), odległych często od siedzib samodzielnych jednostek organizacyjnych, z których działalnością wiązałyby się dochodzone roszczenia. W przeciwnym zaś wypadku osiągnięty zostanie jeden z celów przepisu art. 60 powołanej ustawy, który zmierza do rozmieszczenia spraw sądowych w sądach bliskich siedzibą właściwym jednostkom organizacyjnym zakładu ubezpieczeń, co zapewnia większą sprawność postępowania i ułatwia obsługę prawną. Jak już wyżej była o tym mowa, również pod rządem ustawy z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357 ze zm.) w zakresie właściwości miejscowej sądu w sprawach przeciwko PZU utrwaliła się praktyka zgodna z zasadami wyrażonymi w art. 29 k.p.c., aczkolwiek ustawa ta nie zawierała odpowiednika art. 60 nowej ustawy. Nie ma już jednak dzisiaj potrzeby uciekania się do analogii do art. 29 k.p.c., gdyż art. 60 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych pozwala na przyjęcie, że sądem właściwości ogólnej w sprawach przeciwko PZU jest sąd siedziby jednostki organizacyjnej tego Zakładu właściwej do załatwienia sprawy odszkodowania lub świadczenia. Przepis ten zatem ma, ale tylko w tym zakresie, charakter przepisu szczególnego w stosunku do przepisu k.p.c. o właściwości miejscowej sądu. Należy ponadto dodać - wbrew odmiennemu stanowisku zażalenia, że omawiany art. 60 nie przyznaje jednostkom organizacyjnym PZU osobowości prawnej. Osobowość tę ma PZU jako samodzielna samofinansująca się jednostka gospodarcza (§ 1 ust. 1 powołanego statutu PZU). Skoro zaś powód nie kwestionuje tego, że dochodzone przez niego roszczenie wiąże się z działalnością właściwego do załatwienia sprawy II Inspektoratu PZU w Ł., to z powyższych zasad zażalenie jego nie może być uwzględnione i jako nieuzasadnione podlega oddaleniu na podstawie art. 397 § 2 w związku z art. 387 k.p.c.Trzeba w końcu zauważyć, że wzgląd na zasadę ekonomii procesowej nie mógł sam przez się uzasadnić właściwości Sądu Wojewódzkiego w Łodzi, gdyż przepisy k.p.c., w tym zakresie obowiązujące, nie znają takiej podstawy określenia właściwości miejscowej sądu procesowego. W szczególności nie odnosi się do niej art. 44 k.p.c. Natomiast art. 508 § 2 k.p.c., który w ramach celowości dopuszcza możliwość wzięcia pod uwagę także ekonomii procesowej, dotyczy postępowania nieprocesowego. W ostatecznym jednak wyniku zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. W związku z powyższym Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.