IV CSK 257/19

Sygn. akt IV CSK 257/19 POSTANOWIENIE Dnia 3 grudnia 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie z wniosku Prokuratora Okręgowego w G. przy uczestnictwie D.W. o ubezwłasnowolnienie, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 grudnia 2019 r., na skutek skargi kasacyjnej uczestnika od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 7 czerwca 2018 r., sygn. akt I ACa (…), odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Uczestnik postępowania D. W. reprezentowany przez kuratora procesowego, ustanowionego na podstawie art. 556 § 2 k.p.c. – P.K. wniósł skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 7 czerwca 2018 r., oddalającego jego apelację od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 7 kwietnia 2017 r. Postanowieniem tym na wniosek Prokuratora Okręgowego w G. orzeczone zostało ubezwłasnowolnienie całkowite uczestnika z powodu upośledzenia umysłowego w stopniu umiarkowanym. Sąd uznał, że D.W. nie jest w stanie kierować swym postępowaniem, nie potrafi dokonywać świadomych i swobodnych czynności prawnych, ani funkcjonować w świecie, ponieważ poziom jego umiejętności odpowiada zakresowi, 2 jaki posiada pełnosprawna osoba w przedziale wiekowym od 6 do niespełna 9 lat. Taki wniosek Sąd Okręgowy wywiódł korzystając z opinii biegłych psychiatry i psychologa, znajdujących potwierdzenie w treści wysłuchania uczestnika i zeznaniach jego konkubiny - kurator P.K.. Uczestnik jest od urodzenia głuchoniemy, nawarstwiające się zaniedbania w jego edukacji i rehabilitacji spowodowały bardzo niski poziom funkcjonowania w sferach poznawczej i społecznej. Najlepiej rozwinięta jest u niego sfera emocjonalna. W ocenie Sądu ubezwłasnowolnienie leżało w interesie uczestnika, który aktualnie jest młody i w dobrym stanie somatycznym, jednakże z upływem czasu konieczne będzie m.in. podejmowanie decyzji np. co do jego leczenia. Ponadto, co stało się impulsem do wszczęcia postępowania o ubezwłasnowolnienie, z udziałem uczestnika, a na wniosek wierzyciela spadkodawcy, toczy się także postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po ojcu uczestnika. Sąd Okręgowy uznał, że kwestia sposobu dziedziczenia przez uczestnika po ojcu w kontekście spełnienia przesłanki z art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c. w brzmieniu sprzed 18 października 2015 r. również wskazuje na to, że orzeczenie ubezwłasnowolnienia leży w interesie uczestnika. Sąd Apelacyjny w (…) oddalił apelację, którą w imieniu uczestnika wniósł kurator, podzielając ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i ich ocenę prawną. W skardze kasacyjnej kurator reprezentujący uczestnika zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy - i wskazał jako naruszony art. 547 § 1 k.p.c. w zw. z art. 2 i art. 4 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się. Podniósł też zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 13 k.c. Wniosek kasacyjny obejmuje żądanie uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Pierwszym zagadnieniem wymagającym rozważenia jest problem uprawnienia kuratora ustanowionego dla uczestnika na podstawie art. 336 § 2 k.p.c. do wniesienia skargi kasacyjnej. Kurator ten uznawany jest powszechnie za kuratora procesowego, którego kompetencje ograniczają się do reprezentowania i udzielania uczestnikowi, którego dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, 3 pomocy w toku postępowania. Stan sprawy w toku kończy się wraz z wydaniem prawomocnego rozstrzygnięcia, a takim jest niewątpliwie postanowienie sądu drugiej instancji oddalające apelację od orzekającego ubezwłasnowolnienie całkowite postanowienia sądu pierwszej instancji - jakie zapadło w niniejszej sprawie. Jednakże - co obrazuje przebieg tej sprawy - w takim wypadku powstaje zagrożenie, że z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania uczestnik, który został prawomocnie ubezwłasnowolniony, pozostanie na okres do ustanowienia opiekuna, pozbawiony jakiejkolwiek reprezentacji prawnej. W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie przewidziany jest szeroki zakres zabezpieczeń interesów osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie - obowiązkowo uczestniczy w nim bowiem prokurator (art. 546 § 2 k.p.c.), sąd może dla tej osoby, jeżeli jest pełnoletnia, ustanowić doradcę tymczasowego o uprawnieniach kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo (art. 548 § 1 i art. 549 § 2 k.p.c.), ponadto w wypadku, kiedy zachodzą przesłanki z art. 556 § 1 k.p.c., sąd ustanawia kuratora w celu ochrony w toku postępowania praw takiej osoby, o ile nie ma ona przedstawiciela ustawowego, niebędącego wnioskodawcą, wreszcie sąd może ustanowić dla takiej osoby adwokata lub radcę prawnego z urzędu nawet bez jej wniosku, jeżeli stan zdrowia psychicznego czyni ją niezdolną do złożenia takiego wniosku (art. 5601 k.p.c.). Tak liczne środki chroniące osobę, której dotyczy postępowanie, narzucają celowościowy kierunek wykładni dotyczących ich przepisów. Ich zadaniem jest niedopuszczenie do naruszenia na jakimkolwiek etapie postępowania interesów osoby objętej wnioskiem, w szczególności musi to dotyczyć jej prawa do wnoszenia środków zaskarżenia, ale także do zapewnienia jej ochrony i pomocy w okresie pomiędzy wydaniem prawomocnego orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu a ustanowieniem dla niej kuratora lub opiekuna przez sąd opiekuńczy. Zadbanie o zapewnienie osobie ubezwłasnowolnionej opieki lub kurateli stanowi obowiązek sądu orzekającego ubezwłasnowolnienie, którego powinnością jest zarządzenie doręczenia sądowi opiekuńczemu prawomocnego postanowienia o ubezwłasnowolnieniu. Naturalne jest jednak, że postępowanie przed sądem opiekuńczym również wymaga czasu, wobec czego nierealne jest jego zakończenie w terminie umożliwiającym ustanowienie dla osoby ubezwłasnowolnionej 4 przedstawiciela, który zapewni terminowe wniesienie skargi kasacyjnej. Uprawnienie do osobistego wnoszenia środków zaskarżenia przez osobę ubezwłasnowolnioną przewidziane w art. 560 § 1 k.p.c. nie może być uznane za wystarczające uprawnienie ochronne, szczególnie w odniesieniu do osoby, co do której Sąd dopatrzył się podstaw do ustanowienia kuratora na podstawie art. 556 § 2 k.p.c., a więc mającej bardzo ograniczone lub żadne szanse zadbania o własne sprawy. Tym samym, jeżeli jedynym ustanowionym przez sąd środkiem gwarancyjnym dla pozwanego jest kurator - czasowy zakres jego uprawnień nie powinien odbiegać od tego, na jaki ustanawiany jest doradca tymczasowy. Zawarte w art. 556 § 2 k.p.c. pojęcie ochrony w toku postępowania praw osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie musi być więc łączone nie tylko z okresem ściśle rozumianego rozpoznawczego postępowania o ubezwłasnowolnienie (art. 544 - 5601 k.p.c.), ale także - w razie orzeczenia ubezwłasnowolnienia - obejmować okres do ustanowienia dla ubezwłasnowolnionego niezbędnej opieki lub kurateli przez sąd opiekuńczy. Tym samym - skoro dotychczas nie został ustanowiony opiekun dla uczestnika, jego kurator procesowy zachował uprawnienie do działania w jego imieniu w postępowaniu kasacyjnym. Skarga kasacyjna ukształtowana została w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako środek odwoławczy o szczególnym charakterze, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa i jednolitości wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń nie satysfakcjonujących stron. Realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowionego w art. 3989 k.p.c., w ramach którego Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny sprawy przedstawionej mu ze skargą kasacyjną. Zakres przeprowadzanego badania jest ograniczony do kontroli, czy w sprawie występują przewidziane w art. 3989 § 1 pkt 1 - 4 k.p.c. okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi do rozpoznania. Skarżący uzasadnił rozpatrzenia jego skargi przesłankami z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., to znaczy jej oczywistą zasadnością wynikająca z uchybienia przepisom 5 postępowania polegającego na ułomnym wysłuchaniu uczestnika, który nie mógł skorzystać z dogodnej dla niego formy komunikowania się - domowego języka migowego, do którego uprawniały go przepisy ustawy o języku migowym i innych środkach komunikowania się. Zdaniem skarżącego, odmowa wysłuchania uczestnika przed Sądem na rozprawie, uniemożliwiła w sposób rzetelny ocenę stopnia rozumienia przez niego podejmowanych decyzji i pojmowania znaczenia decyzji podejmowanych za niego przez konkubinę czy matkę. Oczywista zasadność skargi kasacyjnej, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., zachodzi tylko wtedy, gdy dla przeciętnego prawnika z samej treści skargi - bez pogłębionej analizy i jurydycznych dociekań - w sposób jednoznaczny wynika, że wskazane w niej podstawy zasługują na uwzględnienie. Nic nie wskazuje na to, aby tego rodzaju uchybienia wystąpiły w niniejszej sprawie. Czynność wysłuchania uczestnika miała miejsce w dniach 6 września i 6 października 2016 r. (k. 24, 47). Nie jest też oczywiste, aby wysłuchanie zostało przeprowadzone w sposób „ułomny”. Sposób komunikacji z uczestnikiem biegłej - tłumaczki języka migowego przed sądem pierwszej instancji-został przez nią objaśniony i odniesiony do form w jakich uczestnik porozumiewa się w domu, czyli tzw. języka domowego, ukształtowanego w konkretnym środowisku rodzinnym. Tłumaczka wiedziała, że uczestnik porozumiewa się głównie językiem intuicyjnym, domowym i posiada zaledwie podstawy języka urzędowego, stąd przy przesłuchaniu używała języka urzędowego, a jeżeli uczestnik sygnalizował, że nie rozumie, to porozumiewała się z nim za pośrednictwem najprostszych gestów. Wskazana w skardze kasacyjnej przesłanka jej oczywistej zasadności nie została więc wykazana. Nie wystąpiły również inne podstawy przewidziane w art. 3989 § 1 k.p.c. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia tej skargi do rozpatrzenia. as] jw