II CSK 516/13

Sygn. akt II CSK 516/13 POSTANOWIENIE Dnia 7 sierpnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Wojciech Katner SSN Anna Owczarek w sprawie z wniosku R. R. przy uczestnictwie E. R. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 sierpnia 2014 r., skargi kasacyjnej uczestniczki od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 19 kwietnia 2013 r., sygn. akt I 1Ca (...), uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 30 października 2012 roku Sąd Rejonowy w K. dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków – wnioskodawcy R. R. i uczestniczki E. R. w ten sposób, że wnioskodawcy przyznał na własność ruchomości w postaci dwóch spawarek i dwóch szlifierek kątowych oraz pieniądze zgromadzone na rachunkach bankowych w kwocie 4.043,37 euro i 6.107,49 złotych, zaś uczestniczce bliżej opisaną nieruchomość zabudowaną domem jednorodzinnym i sąsiadującą z nią działkę gruntu, położone w miejscowości G., 2 objęte księgami wieczystymi KW nr (...) i (...), samochód osobowy marki Peugeot 206, jednostki Funduszu (...) o łącznej wartości 11.138,70 zł oraz kwotę 8.277,97 zł zgromadzoną na rachunku bankowym. W celu wyrównania wartości udziałów byłych małżonków w majątku wspólnym Sąd Rejonowy zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy dopłatę w kwocie 130.113,92 zł rozłożoną na 16 rat po 8.132,12 zł każda z nich, płatnych co 3 miesiące, poczynając od lutego 2013 roku i orzekł o kosztach postępowania. Sąd pierwszej instancji ustalił, że wspólność ustawowa wynikająca z zawartego przez strony w dniu 15 kwietnia 1990 roku małżeństwa, została zniesiona wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dniem 1 sierpnia 2008 roku. Strony nabyły w czasie trwania wspólności działkę gruntu w miejscowości G. , na której wybudowały dom jednorodzinny, do którego wprowadziły się w 1997 roku z dwojgiem dzieci. W czasie trwania ustroju wspólności ustawowej E. R. pracowała zarobkowo jako pielęgniarka, studiowała odpłatnie na Akademii Medycznej w (...) i uczyła się języka angielskiego, finansując naukę z pożyczek oraz środków pochodzących z refundacji kosztów podnoszenia kwalifikacji przez Okręgową Izbę Pielęgniarek i Położnych. Od 2003 roku uczestniczka pracuje dodatkowo jako nauczyciel w Centrum (...), osiągając łączne dochody w granicach średniego wynagrodzenia pracowniczego miesięcznie. R. R. w trakcie małżeństwa pracował na kontraktach w Niemczech oraz w Polsce, miał także przerwy w zatrudnieniu. Uczestniczka otrzymała w czasie trwania wspólności spadek, który spieniężyła w 1997 roku, otrzymując kwotę 17.000 złotych. Po ustaniu wspólności ustawowej wnioskodawca wyprowadził się ze wspólnie zajmowanego domu położonego w G. ie, w którym pozostała uczestniczka z dziećmi stron z małżeństwa. Dokonując oceny zgłoszonego przez uczestniczkę żądania rozliczenia nakładów z jej majątku osobistego na majątek wspólny polegających na sfinansowaniu z pieniędzy spadkowych kosztów wykończenia budynku mieszkalnego stron, Sąd Rejonowy stwierdził, że E. R. nie udowodniła rodzaju ani zakresu tych robót, co uniemożliwiło ich rozliczenie i skutkowało przyjęciem wartości nieruchomości wspólnej bez uwzględnienia tego roszczenia uczestniczki. Dokonując podziału majątku Sąd Rejonowy wskazał, że jest on zgodny z wnioskami składanymi przez wnioskodawcę i uczestniczkę w toku postępowania, a 3 nadto uwzględnia sytuację istniejącą po ustaniu wspólności. Sąd przyznał bowiem każdemu z byłych małżonków te przedmioty majątkowe, które już od dłuższego czasu pozostawały w ich faktycznym władaniu i z których korzystali. We wniesionej od powyższego orzeczenia apelacji uczestniczka E. R. zaskarżyła postanowienie w punktach I, II, w części w jakiej Sąd pierwszej instancji przyznał jej prawo własności nieruchomości oraz samochodu osobowego, a także w punkcie IV oraz VI. Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 229 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c., art. 233 k.p.c. przez błędną ocenę dowodów skutkującą nie ustaleniem i nie rozliczeniem nakładów poczynionych z jej majątku osobistego na majątek wspólny oraz naruszenie art. 217 § 3 k.p.c. przez niezgodne z prawem oddalenie przez Sąd Rejonowy jej wniosków dowodowych o dopuszczenie dowodów z uzupełniających opinii biegłych sądowych z zakresu wyceny nieruchomości i ruchomości. Apelująca zarzuciła także naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 214 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.c. przez przyznanie jej prawa własności nieruchomości i samochodu osobowego marki Peugeot 206 z obowiązkiem dopłaty na rzecz byłego męża mimo sprzeciwu uczestniczki co do takiego sposobu wyjścia ze współwłasności. Skarżąca podniosła, że wprawdzie istotnie początkowo wnosiła o przyznanie jej nieruchomości, ale na rozprawie w dniu 19 października 2012 roku domagała się przyznania wskazanych składników majątkowych wnioskodawcy ze spłatą na jej rzecz, względnie, w przypadku braku zgody wnioskodawcy na taki sposób podziału - zarządzenia przez Sąd Rejonowy sprzedaży licytacyjnej tych składników z uwagi na brak możliwości poniesienia tak wysokiej dopłaty. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2013 roku Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację uczestniczki, podtrzymując ustalenia faktyczne i wnioski prawne Sądu Rejonowego. Sąd drugiej instancji wskazał, że E. R. zmieniła zdanie co do sposobu podziału majątku wspólnego dopiero na ostatniej rozprawie, a zastosowany przez Sąd pierwszej instancji podział uwzględnia dotychczasowy sposób korzystania z majątku przez byłych małżonków. Cena nieruchomości uzyskana ze sprzedaży licytacyjnej byłaby niższa od uzyskanej w drodze sprzedaży indywidualnej, której 4 uczestniczka może swobodnie dokonać, jeśli nie jest zainteresowana tą nieruchomością. W skardze kasacyjnej wywiedzionej od powyższego postanowienia uczestniczka E. R. zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.o., i niewłaściwe przyjęcie, że dopuszczalne jest przyznanie składnika majątkowego na własność temu z byłych małżonków, który na to nie wyraża zgody. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 233 § 1 i 2 k.p.c., art. 227 k.p.c. w zw. z 232 k.p.c., art. 217 § 2 w zw. z art. 684 k.p.c. i art. 567 § 3 k.p.c. Formułując te zarzuty domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości oraz uchylenia poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w K. w opisanej części, a także przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Stosownie zaś do art. 39813 § 2 w postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Z regulacji tych wynika istota specyfiki skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka kontroli legalności prawomocnego orzeczenia wydanego przez Sąd drugiej instancji po ponownym merytorycznym rozpoznaniu sprawy z uwzględnieniem zarzutów apelacyjnych (por. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 31 stycznia 2008 r.- zasada prawna - III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Z podanych przyczyn usuwa się spod kontroli kasacyjnej zasadniczy zarzut sformułowany w ramach drugiej podstawy kasacyjnej – naruszenia art. 233 w związku z art. 227 i 232 k.p.c. przez zaniechanie należytego i wszechstronnego rozważenia przez Sąd drugiej instancji zebranego w sprawie materiału dowodowego i błędną ocenę przeprowadzonych w sprawie dowodów. 5 Związanie ustaleniami faktycznymi nie wyłącza kontroli zgodności z prawem postępowania przed Sądem drugiej instancji, w przeciwnym razie bowiem wyłączona byłaby druga podstawa skargi kasacyjnej (art. 3981 § 1 pkt 2 k.p.c.), zawierająca tylko ograniczenie w postaci wpływu uchybienia na treść rozstrzygnięcia. Skarżąca zarzuciła w ramach drugiej podstawy kasacyjnej naruszenie art. 217 § 2 w związku z art. 684 i art. 567 § 3 k.p.c. przez oddalenie jej wniosków o dopuszczenie dowodów z opinii uzupełniających biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości i ruchomości celem wyliczenia nakładów z majątku osobistego uczestniczki na majątek wspólny oraz wartości ruchomości wchodzących w skład majątku wspólnego. Wnioski te oddalił jednakże nie Sąd drugiej instancji, a Sąd Rejonowy wskazując, że dotychczas złożone opinie pisemne i ustne biegłych sądowych uznaje za kompletne i miarodajne, a biegli odnieśli się do zarzutów zgłoszonych przez uczestniczkę postępowania. Kwestionując zgodność tych decyzji Sądu Rejonowego z prawem procesowym uczestniczka nie wnosiła w apelacji o przeprowadzenie tych dowodów przed Sądem drugiej instancji, a Sąd drugiej instancji nie wydał w tym przedmiocie żadnego postanowienia, co czyni niezasadnym przytoczony wyżej zarzut w formie przedstawionej w skardze kasacyjnej. Natomiast usprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia prawa materialnego - art. 212 § 2 k.c. w związku z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.o., albowiem rzeczywiście Sąd Okręgowy wadliwie zaaprobował niezgodne z cytowanymi przepisami rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego skutkujące przyznaniem dwóch najistotniejszych i najcenniejszych przedmiotów majątkowych E. R. mimo, że nie tylko o to nie wnosiła, ale jednoznacznie sprzeciwiła się takiej decyzji Sądu. W orzecznictwie za utrwalony uznać należy pogląd, podzielany także przez Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną, zgodnie z którym, w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd nie może wbrew woli uczestnika przyznać mu określonego składnika majątkowego i zasądzić od niego na rzecz innego uczestnika spłatę lub dopłatę (art. 46 k.r.o. w związku z art. 1035 k.c. i art. 212 § 2 k.c.). Motywy braku zgody uczestników postępowania na taki sposób wyjścia ze współwłasności, jak również względy na zasady współżycia społecznego czy interesy majątkowe lub życiowe uczestników nie mają tu 6 znaczenia. Jeżeli przy zniesieniu współwłasności żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu określonej rzeczy, sąd zarządza jej podział cywilny czyli sprzedaż licytacyjną (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 4 listopada 1998 roku, II CKN 347/98, OSNC 1999, nr 6, poz. 108 i z dnia 14 listopada 2012 roku, II CSK 187/12, niepubl.). W postanowieniu z dnia 8 sierpnia 2003 roku (V CK 174/02, niepubl.) Sąd Najwyższy wskazał, że zawarte w art. 212 § 2 k.c. sformułowanie „rzecz, która nie daje się podzielić" odnosi się nie tylko do takiej rzeczy, która fizycznie (w naturze) nie daje się podzielić, ale także do rzeczy, której podział i przydzielenie jej części na własność poszczególnym współwłaścicielom jest niemożliwe ze względu na okoliczności konkretnej sprawy (przykładowo z uwagi na stosunki osobiste lub rodzinne łączące współwłaścicieli, ich zasobność, rodzaj wniosków o zniesienie współwłasności). Podobnie ocenić należy sytuację, gdy żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu rzeczy, w takiej bowiem sytuacji sąd zarządza jej sprzedaż. W rozpoznawanej sprawie taka właśnie sytuacja miała miejsce, co decyduje o zasadności zarzutu sformułowanego w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej i w konsekwencji prowadzi do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.