II PZP 13/04

Uchwała z dnia 10 lutego 2005 r. II PZP 13/04 Przewodniczący SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy-ka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2005 r. sprawy z powództwa Tere-sy T. przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej Obwo-dowi Lecznictwa Kolejowego w J.G. o wynagrodzenie, na skutek zagadnienia praw-nego przekazanego przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 9 listopada 2004 r. [...] „Czy przepis art. 4a ust. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) znajduje za-stosowanie tylko do tych samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które w dniu 1 stycznia 2002 r. zatrudniały powyżej 50 pracowników, czy też również do tych zakładów, które nie spełniając tego warunku w tym dniu, spełniały go przed tą datą ?” p o d j ą ł uchwałę: Przepis art. 4a ust. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębior-ców oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1995 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.) znajduje zastosowanie tylko do tych samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które w dniu 1 stycznia 2002 r. zatrudniały powyżej 50 pra-cowników. U z a s a d n i e n i e 2 Postanowieniem z dnia 9 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez-pieczeń Społecznych w Jeleniej Górze przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozpa-trzenia zagadnienie prawne. Wyłoniło się ono w następującym stanie sprawy. Powódka Teresa T. była zatrudniona w Samodzielnym Publicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej Obwodu Lecznictwa Kolejowego w J.G. na stanowisku starszej pielęgniarki od dnia 15 lipca 1982 r. do dnia 31 grudnia 2003 r. W okresie od 1 stycz-nia 2001 r. do sierpnia 2001 r. strona pozwana zatrudniała ponad pięćdziesięciu pra-cowników, natomiast od września 2001 r. do grudnia 2003 r. poniżej pięćdziesięciu pracowników. Wyrokiem z dnia 14 października 2003 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jeleniej Górze zasądził od pozwanego na rzecz powódki przyrost wynagrodzenia w wysoko-ści po 203 zł miesięcznie za okres od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2001 r. oraz dalsze 110 zł od 1 stycznia 2002 r. do 1 sierpnia 2003 r., zaś wyrokiem z dnia 25 maja 2004 r. zasądził na rzecz powódki wyrównanie wynagrodzenia za pracę (a także za dyżury oraz nagrodę jubileuszową i odprawę emerytalną) w kwocie 3.169,21 zł. W odniesieniu do okresu od dnia 1 sierpnia 2003 r. do dnia 1 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy ustalił, że powódka za powyższy okres nie otrzymywała pod-wyżki w kwocie 313,23 zł i kwot tej podwyżki nie uwzględniono także przy ustalaniu wynagrodzenia za dyżury, nagrody jubileuszowej i odprawy emerytalnej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji skoro stan zatrudnienia w dniu 1 stycznia 2001 r. upoważ-niał do przyrostu wynagrodzenia przewidzianego w art. 4a tej ustawy, to późniejsze zmiany stanu zatrudnienia nie miały wpływu na nabyte przez pracowników prawa do podwyżek. Wyrok Sądu Rejonowego z dnia 25 maja 2004 r. został przez stronę poz-waną zaskarżony apelacją, w której kwestionuje ona obowiązek wypłacania powódce podwyższonego wynagrodzenia mimo tego, że stan zatrudnienia nie przekraczał pięćdziesięciu pracowników. W toku rozpoznawania apelacji wyłoniło się przedsta-wione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne; zdaniem Sądu drugiej instancji rozważenia wymaga, czy przepis art. 4a ust. 2 ustawy negocjacyjnej, rozpatrywany w powiązaniu z przepisem z art. 2 pkt 1 tej ustawy, znajduje zastosowanie do tych samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które z dniem 1 stycznia 2002 r. nie zatrudniały już ponad pięćdziesięciu pracowników, lecz tę przesłankę spełniały w dniu 1 stycznia 2001 r. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że zmiany wprowadzone przepisami art. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz. 45) zmieniającej ustawę z dnia 16 grudnia 1994 r., z jednej strony, 3 stworzyły dla pracowników uprawnienia w przyszłości, określone w art. 4a ust. 2 ustawy negocjacyjnej, z drugiej jednak strony, uzależniały nabycie tych uprawnień od zaistnienia określonych ustawowo przesłanek u pracodawcy, a mianowicie od za-trudniania w samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej powyżej pięć-dziesiąt osób. Konstytucyjność takiego rozwiązania nie budzi wątpliwości (patrz: uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01, OTK-A 2002 nr 7, poz. 46), wobec czego uprawnione byłoby stanowisko, że także po tej stronie stosunku pracy, na której spoczywa ciężar realizacji obowiązków z art. 4a ust. 2 ustawy negocjacyjnej, muszą być spełnione ustawowe wymagania w postaci określonego w art. 2 pkt 1 tej ustawy limitu zatrudnienia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przepis art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o ne-gocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przed-siębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw i ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2001 r. Nr 5, poz.45) włączył samodzielne publiczne zakłady opieki zdro-wotnej, zatrudniające powyżej pięćdziesięciu pracowników, do grona podmiotów ob-jętych ustawą z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw. Tym samym takie zakłady opieki zdrowotnej zostały włączone do negocjacyj-nego kształtowania przyrostu wynagrodzeń i w stosunku do nich (zatrudniających powyżej 50 osób) Komisja Trójstronna upoważniona jest do uzgodnienia i ustalenia wskaźników przyrostu wynagrodzeń. Ustawa zmieniająca dodała jednocześnie art. 4a, wprowadzający (ust. 1) od dnia 1 stycznia 2001 r. dla pracowników takich zakładów opieki zdrowotnej skonkre-tyzowany przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia nie niższy niż 203 zł miesięcznie w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, a w ust. 2 szczególny spo-sób obliczania tego przyrostu w roku 2002 r. (z zastosowanego wzoru wynikła kwota 110,33 zł). Przepis art. 2 ustawy nowelizującej dokonał także zmiany art. 44 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.) wprowadzając sankcje dla kierownika zakładu opieki zdrowotnej w postaci roz-wiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia lub odwołania ze stanowiska, jeżeli za-kład ten przekroczył przyrost przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ustalonego 4 na podstawie ustawy negocjacyjnej, gdy powodowało to pogorszenie się sytuacji finansowej zakładu opieki zdrowotnej. Jak z powyższego wynika, ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, zatrudniające po-wyżej 50 pracowników, zostały włączone w istniejący do tego czasu system negocja-cyjnego kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń, a przyrost ten przewi-dziany w dodanym do ustawy negocjacyjnej art. 4a stanowił regulację szczególną do ogólnych zasad przewidzianych tą ustawą, jedynie w zakresie przyrostu wynagro-dzenia w latach 2001-2002. W latach następnych przyrost podlegał już przepisom ustawy negocjacyjnej. Z uzasadnienia ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. wyraźnie wynika, że włączenie do grupy przedsiębiorców (art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym kształtowaniu przyrostu przeciętnych wynagrodzeń u przed-siębiorców oraz o zmianie niektórych ustaw samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, stanowi rozwiązanie przejściowe „dla określonej grupy samodziel-nych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które będzie obowiązywało w 2001 r. i 2002 r." Ustawa z dnia 16 grudnia 1994 r. w pierwotnym kształcie nie odnosiła się do samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które działały - i nadal dzia-łają - na podstawie wspomnianej wyżej ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. Według art. 1 ust. 1 tej ustawy zakład opieki zdrowotnej jest wyodrębnionym organizacyjnie ze-społem osób i środków majątkowych utworzonym i utrzymywanym w celu świadczeń zdrowotnych i promocji zdrowia. W dacie wejścia w życie tej ustawy świadczenia zdrowotne i zakłady je świadczące nie były finansowane ani przez nieistniejące wów-czas Kasy Chorych, ani tym samym przez zastępujący te Kasy Narodowy Fundusz Zdrowia. Niemniej jednak według art. 35b ust. 1 ustawy o zakładach opieki zdrowot-nej w brzmieniu znowelizowanym od dnia 5 grudnia 1997 r. (Dz.U. Nr 104, poz. 661) publiczny zakład opieki zdrowotnej, utworzony przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, wojewodów, gminy i związki międzygminne prowadzony jest w formie samodzielnego zakładu pokrywającego z posiadanych środków i uzy-skiwanych przychodów koszty działalności i zobowiązań (z zastrzeżeniem art. 35c i 35d zezwalających na prowadzenie zakładu w formie jednostki budżetowej, gdy powołanie samodzielnego zakładu byłoby przedwczesne lub niecelowe oraz zakła-dów realizujących zadania dydaktyczne i badawcze). Wynika z powyższego, że jak-kolwiek rozwiązania ustawowe dotyczące organizacji i finansowania zakładów służby zdrowia na przestrzeni lat 1991-2004 były niespójne i niekonsekwentne, to jednak 5 stawały i stoją na gruncie samofinansowania się takich zakładów. Wprowadzenie ustawą z dnia 22 grudnia 2000 r. zmian w ustawie o negocjacyjnym systemie nastą-piło w wyniku akcji strajkowych w środowisku pielęgniarskim i w takim stanie praw-nym, w którym zakłady opieki zdrowotnej były już samobilansującymi się jednostkami i utrzymującymi się ze składek z powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Trudno zatem uznać, że poza doraźnym uregulowaniem obejmującym lata 2001 i 2002 ustawodawca zamierzał na stałe odstąpić od ustalania przyrostów wynagrodzeń w latach następnych w sposób odmienny niż to wynika z samej ustawy negocjacyjnej. Tak też to rozumiał Trybunał Konstytucyjny, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 grudnia 2002 r., K 43/01 (OTK -A 2002 nr 7, poz. 96) stanął na stanowisku, że prze-pisy zawarte w art. 1 pkt 3 ustawy nowelizacyjnej z 22 grudnia 2000 r. zmieniające ustawę negocjacyjną, mają charakter przepisów przejściowych o wyraźnie określo-nym czasie obowiązywania - art. 4a ust. 1 ustawy negocjacyjnej obowiązywał tylko w odniesieniu do wzrostu wynagrodzeń w 2001 r., zaś art. 4a ust. 2 - w odniesieniu do wzrostu wynagrodzeń w 2002 r. „W następnych latach mechanizm ten nie znajdzie zastosowania, a wzrost wynagrodzeń dokonywać się będzie w ramach rozwiązań systemowych uregulowanych w pozostałych przepisach ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. Celem tak ukształtowanych przejściowych przepisów było podniesienie wy-nagrodzeń do poziomu, który tworzył punkt wyjścia dla wykorzystania instrumentów ustalania przyrostu wynagrodzeń określonych w ustawie o systemie negocjacyjnym". W latach 2003 i 2004 przede wszystkim obowiązują - wydane z delegacji art. 3 ust. 5 ustawy negocjacyjnej - rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wskaźników przy-rostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w 2003 r. i w 2004 r. (Dz.U. z 2002 r. Nr 200, poz. 1690 i z 2003 r. Nr 303, poz. 1967). Rozporządzenia te na rok 2003 wprowadziły maksymalny roczny wskaźnik przyrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w wysokości 3%, a w 2004 r. 3,2%. Wynagrodzenie pracowników samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej ukształtowane przepisem art. 4a ustawy negocjacyjnej powinno być re-gulowane po 2002 r. mechanizmami wynikającymi z tej ustawy, bez odnoszenia się do kwot 203 i 110,33 zł, skoro były one przewidziane przejściowo na lata 2001 i 2002. Ustawa negocjacyjna w art. 5 zobowiązuje Prezesa Głównego Urzędu Staty-stycznego do przedstawiania informacji o kształtowaniu się przeciętnych wynagro-dzeń u przedsiębiorców. W roku 2001 pielęgniarki i położne zarabiały przeciętnie 1.538,61 zł, a w 2002 r. 1.587 zł (dane GUS). 6 Na ścisły związek regulacji zawartej w art. 4a z pozostałymi przepisami ustawy negocjacyjnej wskazuje także terminologia jaką posługuje się ustawodawca, operu-jąc określeniem o przysługiwaniu przyrostu miesięcznego wynagrodzenia, tj. okre-śleniem charakterystycznym dla ustawy negocjacyjnej. Dlatego też brak ograniczenia w samym przepisie art. 4a co do wielkości zakładu nie może prowadzić do wniosku, że przepis ten dotyczy wszystkich samodzielnych publicznych zakładów opieki zdro-wotnej niezależnie od wielkości zatrudnienia. Wniosek taki pozostawałby w sprzecz-ności z wykładnią systemową ustawy negocjacyjnej, której częścią składową jest art. 4a. Zatrudnienie co najmniej 50 pracowników stanowi wspólną wielkość dla wszyst-kich przedsiębiorstw w rozumieniu ustawy negocjacyjnej. Tym samym uznać należy, że podmioty nie objęte zakresem działania ustawy negocjacyjnej, w tym również za-kłady opieki zdrowotnej zatrudniające mniej niż 50 pracowników, nie są objęte prze-widzianym tą ustawą systemem, a tym samym zakresem stosowania art. 4a (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2004 r., II PZP 4/04 OSNP 2004 nr 19, poz. 326). Nie ulega kwestii, że zarówno z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytu-cyjnego z dnia 18 grudnia 2002 r., jak i z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., II PZP 7/04 (OSNAPiUS 2004 nr 19, poz. 327) wynika przejściowy charakter przepisów zawartych w art. 4a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. „Celem tak ukształtowanych przejściowych przepisów było podniesienie wynagrodzeń do pozio-mu, który tworzył punkt wyjścia dla wykorzystania instrumentów ustalania przyrostu wynagrodzeń określonych w ustawie o systemie negocjacyjnym”. Przepisy te mają charakter jednorazowy w tym znaczeniu, że ich wejście w życie (zastosowanie w określonym momencie) spowodowało jednorazowy wzrost wynagrodzenia. Unormo-wania z art. 4a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r. nie dotyczą jednak przy-znania określonego dodatku do wynagrodzenia, ale określają wzrost wynagrodzenia, czyli jego podwyższenie „na stałe”, a zatem wysokość tego wynagrodzenia, ukształ-towanego w wyniku wzrostu wynikającego z wymienionych przepisów, nie ulega ob-niżeniu do poziomu sprzed ich wejścia w życie. Wysokość wynagrodzenia ukształto-wana w wyniku wzrostu wynikającego z art. 4a ustawy negocjacyjnej nie stanowi standardu określonego w bezwzględnie obowiązujących przepisach prawa pracy, ponieważ celem zmian wprowadzonych do ustawy negocjacyjnej było stworzenie nowego punktu wyjścia dla wykorzystania określonych w niej instrumentów ustalania przyrostu wynagrodzeń w samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej zatrudniających powyżej 50 pracowników, nie było natomiast tym celem usztywnienie 7 osiągniętego w ten sposób poziomu płac poszczególnych pracowników. Możliwość taka nie znajduje uzasadnienia w treści art. 4a, który wprawdzie przyznał pracowni-kom roszczenie o określony w nim przyrost wynagrodzenia, ale nie zagwarantował zachowania osiągniętego w ten sposób poziomu zarobków „na zawsze” (por. uza-sadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2004 r., I PZP 8/04, Biuletyn Sądu Najwyższego 2004 nr 12, poz. 18). „Uznanie takiej możliwości byłoby sprzeczne z prawem stron stosunku pracy do kształtowania wynagrodzeń w drodze czynności prawnych w granicach swobody kontraktowej, wyznaczonych przez bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa oraz warunki wynagrodzenia ustalone w układach zbiorowych i regulacjach wynagrodze-nia zgodnie z art. 771 i 772 k.p. w związku z art. 4 ust. 4 ustawy”. Przepis art. 4 a ustawy o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagro-dzeń u przedsiębiorców oraz zmianie niektórych innych ustaw ograniczający swobo-dę pracodawcy w zakresie ustalania poziomu i struktury wynagrodzeń stosownie do warunków funkcjonowania zakładu pracy stanowi wyjątek od tych zasad, z zatem powinien podlegać wykładni ścisłej. W omawianej uchwale Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że wynagrodzenie pracowników samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej mogło być, począwszy od 1 stycznia 2003 r., zmniejszone wskutek wypowiedzenia przez pracodawcę warunków płacy wprawdzie do kwoty stanowiącej sumę przyrostów wynagrodzenia wynikających z art. 4a ust. 1 i 2 ustawy i najniższe-go wynagrodzenia za pracę pracowników, określonego w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 stycznia 1998 r. w sprawie najniższego wynagro-dzenia za pracę pracowników (Dz.U. Nr 16, poz. 74) w brzmieniu nadanym przez § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 grudnia 2000 r. zmienia-jącego rozporządzenie w sprawie najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników (Dz.U. Nr 171, poz. 1308) z jednoczesnym wskazaniem, że odpowiedź w kwestii obniżenia wynagrodzenia dotyczy tylko samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej objętych ustawą, to jest zatrudniających powyżej 50 pracowników. Z ta-kiego stanowiska a contrario wypływa wniosek, że zastrzeżenie ograniczenia kwoty obniżenia wynagrodzenia do kwot wymienionych w uchwale nie dotyczy tych zakła-dów opieki zdrowotnej, które nie są objęte ustawą negocjacyjną, a więc zatrudniają-cych poniżej 50 pracowników. Obniżenie zatem liczby pracowników poniżej 50 wyłą-cza stosowanie przepisów ustawy negocjacyjnej, co może uzasadnić dokonanie przez pracodawcę wypowiedzeń warunków płacy tym pracownikom, którzy w okre- 8 sie, kiedy pracodawca zatrudniał powyżej 50 pracowników, objęci byli regulacją z art. 4a ustawy. Argumenty na poparcie takiego stanowiska zawarte są w uzasadnieniu wymienionej już uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2004 r., II PZP 4/04, i skład orzekający je podziela. Z powyższych motywów orzeczono jak w sentencji uchwały. ========================================