I UZ 71/17

Sygn. akt I UZ 71/17 POSTANOWIENIE Dnia 20 marca 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Jolanta Frańczak SSN Halina Kiryło w sprawie z odwołania R. F. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T. o wysokość emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 marca 2018 r., zażalenia ubezpieczonego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 6 listopada 2017 r., sygn. akt III AUz …/17, oddala zażalenie. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w P., postanowieniem z 3 października 2016 r., odrzucił odwołanie ubezpieczonego R. F. od decyzji organu rentowego z 16 marca 2016 r., odmawiającej ponownego przeliczenia podstawy wymiaru emerytury. Zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Sąd Apelacyjny , postanowieniem z 21 listopada 2016 r. Na postanowienie Sądu drugiej instancji, w przedmiocie odrzucenia odwołania, R. F. wniósł skargę kasacyjną. W skardze kasacyjnej skarżący oznaczył wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 23.016 zł, wyjaśniając, że kwota ta jest iloczynem miesięcznej różnicy między pobieraną emeryturą naliczoną przy uwzględnieniu wskaźnika 151,27% i 2 emeryturą oczekiwaną naliczoną wskaźnikiem 159,65% za okres jednego roku. Następnie, w piśmie z 21 września 2017 r., wyjaśniając sposób wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia, podał, że do wyliczenia oczekiwanej emerytury przyjął kwotę bazową w wysokości 3.536,87 zł, która przy uwzględnieniu wskaźnika wysokości podstawy wymiaru (dalej: WWPW) 159,68% pozwala na wyliczenie emerytury w wysokości 4.534,43 zł, tj. wyższej o ponad 1.900 zł od obecnie pobieranego świadczenia emerytalnego w kwocie 2.600 zł miesięcznie. Organ rentowy w piśmie z 5 października 2017 r. wyjaśnił, że zmiana WWPW z 151,27% przyjętego w decyzji z 8 lutego 2006 r. przyznającej prawo do emerytury od 1 grudnia 2005 r. na 159,65%, jak tego domaga się skarżący, powodowałaby wzrost świadczenia z kwoty 1.726,08 zł do kwoty 1.796,65 zł miesięcznie. Organ rentowy podał, że wyliczając emeryturę zastosował kwoty bazowe przyjęte przy jej pierwotnym naliczaniu, to jest 1.903,03 zł dla 24% części socjalnej i 666,96 zł dla podstawy wymiaru. Sąd Apelacyjny, postanowieniem z 6 listopada 2017 r., ustalając wartość przedmiotu zaskarżenia na kwotę 1.254 zł, odrzucił skargę kasacyjną jako niedopuszczalną ze względu na treść art. 3982 § 1 k.p.c. Sąd drugiej instancji zaznaczył, że z akt sprawy niespornie wynika, iż R. F. nabył od 1 grudnia 2005 r. prawo do emerytury wyliczonej na kwotę 1.726,08 zł przy zastosowaniu WWPW 151,27% i kwot bazowych w zakresie podstawy wymiaru - 666,96 zł oraz 24% części socjalnej - 1.903,03 zł. Spór dotyczył wyłącznie WWPW i obejmował żądanie jego podwyższenia do wartości 159,68%. Wobec tego wartość przedmiotu zaskarżenia w postępowaniu kasacyjny należało wyliczyć przy zastosowaniu art. 22 k.p.c. i algorytmu ograniczonego do podstawienia w miejsce kwestionowanej WWPW 151,27% wartości żądanej przez skarżącego 159,68%. Nie było natomiast możliwe podwyższenie kwot bazowych. Zasady te zostały zachowane przez organ rentowy i wyliczona przez organ rentowy różnica między świadczeniem naliczonym według WWPW 151,27% i według WWPW 159,68%, wynosząca 104,49 zł miesięcznie według stanu z daty wnoszenia skargi kasacyjnej, nie spełnia warunku ratione valoris skargi kasacyjnej (wynosząc tylko 1.253,88 zł w skali roku). Odmienny sposób wyliczenia wysokości oczekiwanego świadczenia, ze zmianą w przyjętym do wyliczenia algorytmie także 3 kwot bazowych, jest nie do zaakceptowania, przy uwzględnieniu tak treści decyzji organu rentowego, przebiegu postępowania sądowego, jak i treści samej skargi. W sprawie nie było bowiem jakiegokolwiek sporu co do tego, że zakres zaskarżenia odwołaniem od decyzji organu rentowego dotyczy tylko WWPW, nie zaś wysokości kwoty bazowej, a wysokość żądanego świadczenia emerytalnego obliczono przez zastąpienie wskaźnika przyjętego w decyzji wskaźnikiem wynoszącym 159,68%. W ocenie Sądu Apelacyjnego, przyjęty przez skarżącego sposób liczenia wartości przedmiotu zaskarżenia jest oczywiście sprzeczny z treścią art. 111 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.), na podstawie którego miałoby nastąpić wnioskowane przez skarżącego ponowne obliczenie wysokości emerytury, sprowadzające się do zamiany podstaw wymiaru z lat 1981-1984 podstawami wymiaru z lat 1983-1986, dającymi wyższy WWPW. Zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego z 6 listopada 2017 r. o odrzuceniu skargi kasacyjnej wniósł R. F., zaskarżając orzeczenie w całości i wnosząc o jego zmianę oraz nadanie biegu skardze kasacyjnej albo o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił: 1) naruszenie art. 3982 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 3986 § 2 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że skarga kasacyjna jest niedopuszczalna z powodu ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia na kwotę 1.254 zł, w sytuacji gdy prawidłowo ustalona wartość to 23.016 zł; 2) naruszenie art. 22 k.p.c. przez ustalenie, że wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi 1.254 zł, mimo że powód domaga się ustalenia podstawy wymiaru emerytury właściwej i zgodnej z jego rzeczywistym wynagrodzeniem w latach 1983-1986, a co za tym idzie wartością przedmiotu zaskarżenia jest różnica między aktualnie otrzymywaną emeryturą a emeryturą, którą otrzymywałby, gdyby podstawa wymiaru emerytury uwzględniała te składniki wynagrodzenia, które nie zostały uwzględnione przez organ rentowy; według skarżącego różnica ta wynosi 1.918 zł miesięcznie, tzn. 23.016 zł rocznie. Skarżący, kwestionując wyliczenie przyjęte przez Sądu Apelacyjny, podniósł, że organ rentowy dokonał wyliczeń przedstawionych w piśmie z 2 października 4 2017 r. wyłącznie w kontekście wskaźnika wysokości podstawy wymiaru (159,68%) a nie w kontekście realnego przedmiotu, jakim jest prawidłowe ustalenie podstawy wymiaru emerytury. Wynikało to z błędnego założenia, że spór dotyczy wyłącznie wskaźnika wysokości podstawy wymiaru. Takie założenie przyjął również Sąd Apelacyjny. Tymczasem spór o wysokość wskaźnika wysokości podstawy wymiaru jest sporem wtórnym do sporu o podstawę wymiaru emerytury z uwzględnieniem wszystkich składników pobieranego przez powoda wynagrodzenia w latach 1983-1986, a nie tylko tych, które zostały przyjęte i zaakceptowane przez organ rentowy. Kwestia ta była rozpatrywana przez Sąd Okręgowy w K. w sprawie XII U 3717/99 i Sąd Apelacyjny w K. w sprawie III AUa .../00. W obu tych postępowaniach istotą było uwzględnienie przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury pewnych składników wynagrodzenia, które pierwotnie nie zostały uwzględnione. Identyczny przedmiot postępowania występował w postępowaniu V U /29516 przed Sądem Okręgowym w P. zakończonym postanowieniem z 3 października 2016 r. o odrzuceniu odwołania. Pełnomocnik skarżącego podkreślił, że od wielu lat walczy on o to, aby organ rentowy prawidłowo ustalił podstawę wymiaru, a co za tym idzie wysokość należnej mu emerytury, która została zaniżona z uwagi na brak uwzględnienia wszystkich składników wynagrodzenia z lat 1983-1986. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie jest nieuzasadnione. Na wstępie należy zaznaczyć, że przedmiotem zaskarżenia jest postanowienie Sądu Apelacyjnego o odrzuceniu skargi kasacyjnej wniesionej przez skarżącego na postanowienie Sądu Apelacyjnego z 21 listopada 2016 r., III AUz …/16 (k. 49), którym oddalono zażalenie skarżącego na postanowienie Sądu Okręgowego w P. z 3 października 2016 r., V U ../16 (k. 18). Sąd pierwszej instancji odrzucił odwołanie na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. ze względu na powagę rzeczy osądzonej. Kwestia przeliczenia emerytury według zasad określonych przez skarżącego była już wcześniej przedmiotem postępowania sądowego prawomocnie zakończonego wyrokiem Sądu Apelacyjnego w K. z 26 lipca 2001 r., III AUa .../00. 5 Skarga wnioskodawcy o wznowienie postępowania została odrzucona postanowieniem Sądu Apelacyjnego w K. z 22 grudnia 2015 r., III AUa …/15. Kolejne postępowanie o przeliczenie emerytury zostało zakończone postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Ł. z 12 października 2015 r., III AUz …/15. Domaganie się przez skarżącego przeliczenia podstawy emerytury przez uwzględnienie dodatkowych dochodów z pracy ma długą historię i było już wielokrotnie przedmiotem analiz różnych sądów. Żądanie przeliczenia emerytury (podstawy jej wymiaru) jest sporem o prawo majątkowe. Nie ma wątpliwości, że w przypadku tego typu sporu dopuszczalność zaskarżenia kasacyjnego podlega ograniczeniu ze względu na wartość przedmiotu zaskarżenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 listopada 2010 r., II UZ 31/10, LEX nr 707897). W takim wypadku wartość tę oblicza się z uwzględnieniem art. 22 k.p.c., przy czym stanowi ona różnicę między wysokością świadczenia wypłacanego przez organ rentowy a wysokością świadczenia żądanego przez ubezpieczonego w skali jednego roku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 6 listopada 2008 r., II UZ 48/08, LEX nr 686064). Interpretacja ta wychodzi z założenia, że o dopuszczalności skargi kasacyjnej musi decydować rzeczywisty przedmiot sporu, a następnie przedmiot zaskarżenia. Jest nim różnica wysokości emerytury, co jednoznacznie kwalifikuje żądanie w kategorii prawa majątkowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2014 r., II UZ 12/14, LEX nr 1472166). Ustalenie podstawy wymiaru emerytury nie może się jednak odbyć w sposób zupełnie dowolny. Stanowiłoby to bowiem pole do nadużyć, w szczególności pozwalałoby na manipulowanie kwotą stanowiącą wartość przedmiotu zaskarżenia w kontekście dopuszczalności skargi kasacyjnej. W postanowieniu z 16 marca 2017 r., II UZ 86/16 (LEX nr 2271461) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, zgodnie z którym skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym ścisłe związanym z wyrokiem sądu drugiej instancji. Oznacza to, że nie można w niej podnosić żądań nierozpoznanych przez sąd odwoławczy. Strona nie może dopiero dla celów skargi kasacyjnej wskazywać wartości przedmiotu zaskarżenia w oparciu o obliczenia, na które nie powoływała się w poprzednim postępowaniu. Jeżeli ubezpieczony domagał się przeliczenia 6 emerytury według określonego wzorca, to na potrzeby skargi kasacyjnej nie może wychodzić poza to żądanie, gdyż wówczas Sąd Najwyższy orzekałby o przedmiocie nowym, innym niż przedmiot rozpoznania sprawy przed sądami pierwszej i drugiej instancji. Ustalenie podstawy wymiaru emerytury regulują art. 15-23 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm., dalej powoływana jako „ustawa”). Obliczenie podstawy wymiaru świadczenia wymaga przemnożenia wskaźnika wysokości podstawy wymiaru (WWPW) emerytury przez tzw. kwotę bazową. Zgodnie z art. 15 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury ustalany jest w trzech etapach: 1) oblicza się sumę kwot podstaw wymiaru składek i kwot, o których mowa w art. 15 ust. 3, w okresie każdego roku z wybranych przez zainteresowanego lat kalendarzowych; 2) oblicza się stosunek każdej z tych sum kwot do rocznej kwoty przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonej za dany rok kalendarzowy, wyrażając go w procentach, z zaokrągleniem do setnych części procentu; 3) oblicza się średnią arytmetyczną tych procentów, która stanowi wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury. Następnie mnoży się przez ten wskaźnik kwotę bazową, o której mowa w art. 19 ustawy. Zgodnie z tym ostatnim przepisem, kwota bazowa wynosi 100% przeciętnego wynagrodzenia pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społeczne, określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, w poprzednim roku kalendarzowym. Kwota bazowa wyraża tzw. część stałą (socjalną) wymiaru świadczenia. Kwotę bazową uwzględnia się przy ustaleniu podstawy wymiaru, o której mowa w art. 15 ust. 1 ustawy. Ma ona także zastosowanie przy ustalaniu kapitału początkowego (art. 174 ustawy) oraz tzw. przeliczaniu świadczeń. Wysokość kwoty bazowej jest ustalana corocznie i ogłaszana w formie komunikatu Prezesa GUS (art. 19a-20 ustawy). Do obliczenia podstawy wymiaru przyjmuje się generalnie kwotę bazową obowiązującą w dacie zgłoszenia wniosku (wyrok Sądu Najwyższego z 1 marca 1995 r., II UR 2/95, OSNAPiUS 1995, nr 15, poz. 195), chyba że ubezpieczony nie pobierał emerytury, co w przyszłości umożliwiłoby korzystniejsze wyliczenie 7 „odwieszonego” świadczenia (według nowej, wyższej kwoty bazowej), przy spełnieniu warunków określonych w art. 110. Jeżeli nabycie prawa do emerytury następuje później niż data zgłoszenia wniosku o to świadczenie, do obliczeń przyjmuje się kwotę bazową w wysokości obowiązującej w dniu powstania uprawnień, a nie w dniu złożenia wniosku. W przypadku ponownego obliczenia wysokości świadczenia na zasadach określonych w art. 111 ustawa wprost nakazuje zastosowanie kwoty bazowej ostatnio przyjętej do obliczenia świadczenia. Według art. 111 ust. 1 ustawy wysokość emerytury oblicza się ponownie, z zastrzeżeniem ust. 2 i 3, od podstawy wymiaru ustalonej w myśl art. 15 ustawy, jeżeli do jej obliczenia wskazano podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe na podstawie przepisów prawa polskiego: 1) z liczby kolejnych lat kalendarzowych i w okresie wskazanym do ustalenia poprzedniej podstawy wymiaru świadczenia, 2) z kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych z 20 lat kalendarzowych, poprzedzających bezpośrednio rok kalendarzowy, w którym zgłoszono wniosek o przyznanie emerytury lub renty albo o ponowne ustalenie emerytury lub renty, z uwzględnieniem art. 176, 3) z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu, przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie emerytury lub renty – a wskaźnik wysokości podstawy wymiaru jest wyższy od poprzednio obliczonego. Zgodnie z art. 111 ust. 2 ustawy, wskaźnik wysokości podstawy wymiaru, obliczony na zasadach określonych w art. 15 ustawy, mnoży się przez kwotę bazową ostatnio przyjętą do obliczenia świadczenia. Z kolei według art. 11 ust. 3 ustawy podstawa wymiaru emerytury lub renty, ustalona na zasadach określonych w ust. 1 i 2, podlega wszystkim waloryzacjom przysługującym do dnia zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie tej podstawy. Jak wynika z przytoczonych przepisów, kwota bazowa jest ustalana raz na datę powstania prawa do emerytury (w przypadku skarżącego na 2005 r.). Poza szczególnymi przypadkami, które nie mają miejsca w rozpoznawanej sprawie, nie przyjmuje się kwoty bazowej z innej daty (w szczególności z daty wystąpienia o przeliczenie podstawy wymiaru emerytury). Skarżący różnicuje dwa pojęcia: podstawę wymiaru emerytury i wskaźnik 8 wysokości podstawy wymiaru. Twierdzi, że spór o WWPW jest wtórny wobec sporu o podstawę emerytury, tj. zaliczenie pewnych składników wynagrodzenia do tej podstawy. Jest to założenie błędne. Z art. 15 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że w celu ustalenia podstawy wymiaru emerytury konieczne jest wstępnie ustalenie wskaźnika wysokości podstawy wymiaru, którego składową jest suma kwot podstawy wymiaru składek, czyli w uproszczeniu wysokość wynagrodzenia. Ostatecznie chodzi zatem o ustalenie WWPW, który następnie mnoży się przez kwotę bazową. Kwota bazowa jest przy tym ustalona normatywnie. Podsumowując – przeliczenie podstawy emerytury przez doliczenie składników wynagrodzenia (czyli kwot podstawy wymiaru składek) polega na powtórnym obliczeniu WWPW, a następnie pomnożeniu nowej wartości WWPW przez kwotę bazową, co daje podstawę wymiaru emerytury. Kwota bazowa powinna być przyjęta z daty powstania uprawnień do emerytury. Przedstawiając sposób wyliczenia wartości przedmiotu zaskarżenia (k. 120), skarżący przedstawił wyliczenie hipotetycznej emerytury, przy czym bezpodstawnie oparł wyliczenia na kwocie bazowej z 2017 r. (od 1 marca 2017 r. 3.536,87 zł) zamiast z 2005 r. (od 1 marca 2005 r. 1.903,03 zł). Przyjęcie wadliwej kwoty bazowej doprowadziło do ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia, która nie ma oparcia w przepisach prawa. Z kolei Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo zastosował kwotę bazową z 2005 r. (k. 123). Nawiązuje ona do decyzji ZUS z 8 lutego 2006 r. o przyznaniu emerytury od 1 grudnia 2005 r. (k. 161 akt ZUS). W sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe zwrócenie się do organu rentowego o ustosunkowanie się do wskazanej w skardze kasacyjnej wartości przedmiotu zaskarżenia jest uprawnionym sposobem jej weryfikacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 czerwca 2010 r., II UZ 10/10, LEX nr 611822). W orzecznictwie przyjmuje się, że dla określenia wartości przedmiotu zaskarżenia kasacyjnego miarodajna jest wyłącznie wartość przedmiotu podlegającego rzeczywistemu rozpoznaniu i rozstrzygnięciu, co wyklucza dowolność stron przy jej oznaczaniu. Sąd drugiej instancji nie tylko jest uprawniony, ale i zobowiązany do sprawdzenia – w razie wątpliwości – wskazanej w skardze wartości przedmiotu zaskarżenia. Uprawnienie sądu obejmuje nie tylko 9 skontrolowanie danych składających się na tę wartość, lecz także sposobu jej obliczenia, natomiast nie nakłada powinności jej samodzielnego ustalania. Przyjmując hipotetyczne wyliczenie ZUS (k. 123) jako prawidłowe i uwzględniając to, że składający zażalenie nie podniósł zarzutów co do rzetelności tego hipotetycznego wyliczenia, należało przyjąć, że odrzucenie przez Sąd Apelacyjny skargi kasacyjnej z uwagi na ograniczenia jej dopuszczalności wynikające z art. 3982 § 1 k.p.c. było prawidłowe oraz dopuszczalne po dokonaniu sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia. Mając na uwadze przedstawione argumenty, Sąd Najwyższy oddalił zażalenie na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39814 k.p.c. kc