V KZP 11/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman. Sędziowie: J. Bratoszewski (sprawozdawca), J. Gacek, J. Gaj, C. Łukaszewicz, L. Nowak, J. Żurawski.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Henryka P. po rozpoznaniu przekazanego przez skład zwykły Sądu Najwyższego - postanowieniem z dnia 16 lutego 1989 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy ponowne tymczasowe aresztowanie podejrzanego przez prokuratora, w związku z zarzutem popełnienia tego samego czynu po upływie 6-miesięcznego okresu stosowania tego środka, jako podjęte przez organ nieuprawniony - wobec naruszenia przepisów o właściwości (art. 222 § 2 pkt 2 k.p.k.) samo przez się powoduje uznanie takiego aresztowania za oczywiście niesłuszne w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k. i zwalnia sąd od analizy materiałów i dowodów, które stanowiły podstawę do stosowania tego środka?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Najwyższy, orzekający w zwykłym składzie, pytanie prawne ogranicza się tylko do kwestii, czy sam takt, że prokurator po upływie 6-miesięcznego okresu, o którym mowa w art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k., zastosował w stosunku do podejrzanego ponownie tymczasowe aresztowanie, powoduje, że aresztowanie to uznać należy za "oczywiście niesłuszne" w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k. - ze względu na podjęcie go przez organ nieuprawniony (art. 222 pkt 2 k.p.k.), czy też - mimo naruszenia przepisów o właściwości - sąd orzekający o owej "niesłuszności" powinien ponadto dokonać merytorycznej analizy dowodów, dotyczących tej kwestii.Na tak postawione pytanie należy - zdaniem Sądu Najwyższego - odpowiedzieć jednoznacznie, że wówczas, gdyby sytuacja taka powstała, takie postanowienie o tymczasowym aresztowaniu - jako wydane przez organ nieuprawniony - byłoby "oczywiście niesłuszne".W kwestii, że ponowne tymczasowe aresztowanie podejrzanego w związku z zarzutem popełnienia tego samego czynu, zastosowane przez prokuratora po upływie 6-miesięcznego okresu, jest decyzją organu nieuprawnionego wobec naruszenia przepisów o właściwości (art. 222 § 2 k.p.k.), wypowiedział się już Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 10 lipca 1987 r. (OSNKW 1987, z. 11-12, poz. 94), podkreślając ponadto w tezie drugiej uchwały, iż nawet późniejsze zastosowanie przez sąd w takiej sytuacji tymczasowego aresztowania nie może konwalidować decyzji prokuratora.Stanowisko takie, które Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela, że zastosowane w takich warunkach przez prokuratora ponowne tymczasowe aresztowanie podejrzanego byłoby bezpodstawne.Rozważając, czy byłoby ono także "oczywiście niesłuszne" w rozumieniu art. 487 § 4 k.p.k., zauważyć należy, że kodeks postępowania karnego nie wyjaśnia tego pojęcia.Wprawdzie określenia: "bezpodstawne", czy "bezzasadne" (to ostatnie określenie zawarte było w treści art. 510 § 2 k.p.k. z 1928 r.) akcentują bardziej formalne przesłanki, a określenie "niesłuszne" - przesłanki merytoryczne, jednakże za bezsporne uznać należy to, że to ostatnie jest pojęciem szerszym, obejmującym również swym zasięgiem "bezpodstawność" czy "bezzasadność".Zważywszy, że przepisy procedury karnej stanowią zwarty i logicznie powiązany system norm prawnych, uznać należy, iż "oczywista niesłuszność" tymczasowego aresztowania zachodziłaby również wtedy, gdyby decyzja w tym względzie była sprzeczna z normami regulującymi stosowanie tego środka zapobiegawczego, zwłaszcza gdy decyzja o tymczasowym aresztowaniu naruszałaby wyraźny zakaz ustawowy stosowania tego środka zapobiegawczego przez określony organ procesowy. Ewentualne istnienie podstaw do stosowania tymczasowego aresztowania nie miałoby w takim wypadku wpływu na ocenę legalności powziętej decyzji.Dlatego też w wypadku ustalenia w konkretnym wypadku, że postanowienie o tymczasowym aresztowaniu wydał organ do tego nieuprawniony, należałoby uznać, iż takie tymczasowe aresztowanie przedstawia się jako "oczywiście niesłuszne", co czyniłoby zbędnym dociekanie, czy istniały wystarczające podstawy dowodowe (merytoryczne) do zastosowania tego środka.Udzielając takiej odpowiedzi, Sąd Najwyższy uznaje jednak za konieczne zastrzec, że jest ona słuszna tylko przy założeniu - przyjętym przez zwykły skład Sądu Najwyższego przedstawiający zagadnienie prawne - iż kwestia, czy zastosowanie tymczasowego aresztowania nastąpiło w tej samej sprawie i to "ponownie", nie nasuwałoby rzeczywiście żadnych wątpliwości. Założeniu temu daje Sąd Najwyższy wyraz w postaci trybu warunkowego: "na wypadek gdyby".Nie może to oznaczać przesądzenia rozstrzygnięcia w konkretnie rozpoznawanej sprawie, gdyż właśnie kwestia, czy chodzi tu o ponowne tymczasowe aresztowanie, czy też o pierwotne niejako zastosowanie tego środka, może budzić wątpliwości. Rodzą się one z tego, że oskarżony stanął pod zarzutem popełnienia tych przestępstw, z których za dwa został prawomocnym wyrokiem skazany na karę 2 lat pozbawienia wolności, którą w całości odbył m.in. wskutek zaliczenia na jej poczet okresu tymczasowego aresztowania "ponowne" zaś tymczasowe aresztowanie oskarżonego przez prokuratora nastąpiło po uchyleniu - w trybie rewizji nadzwyczajnej - wyroku uniewinniającego oskarżonego od jednego z czynów (z art. 148 § 1 k.k.) i po przekazaniu sprawy w tym zakresie prokuratorowi w celu uzupełnienia śledztwa.Taka sytuacja procesowa nie może być nie dostrzeżona przy udzielaniu odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne, skoro - po pierwsze - nie jest to pytanie abstrakcyjne, lecz pytanie które zrodziło się na tle konkretnej sprawy, w której uchwała Sądu Najwyższego jest - w myśl art. 390 § 3 k.p.k. - wiążąca, a po wtóre - skoro istotnym zagadnieniem - obok sformułowanego w pytaniu - jest także to, czy w opisanej sytuacji ma się do czynienia z "tą samą" czy z "inną" sprawą, a więc czy tymczasowe aresztowanie zastosowano "ponownie" w tej samej sprawie, czy też nie.Rozważając tę kwestię, Sąd Najwyższy uważa za konieczne zwrócić uwagę, że - zgodnie z terminologią przyjętą przez kodeks postępowania karnego - przez "sprawę", którego to określenia użyto również w art. 222 § 2 k.p.k., rozumie się nie tylko sprawę obejmującą, np. kilka zarzutów, dotyczących jednej czy więcej osób oskarżonych, ale niekiedy rozumie się przez to także jeden (czy kilka) z zarzutów objętych pierwotnie wspólnym aktem oskarżenia. Wynika to choćby z treści art. 24 § 3 k.p.k., dotyczącego przesłanek utrudniających łączne rozpoznanie "spraw" oraz możliwości wyłączenia i odrębnego rozpoznania "sprawy" poszczególnych osób lub o poszczególne czyny, a nawet przekazania tak wyłączonej "sprawy" innemu sądowi. Do analogicznych wniosków prowadzi treść art. 365 k.p.k. i ukształtowana na jego tle wykładnia, pozwalająca na zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania "z innej sprawy", czy powszechna praktyka wydawania wyroków łącznych dotyczących różnych "spraw" także wtedy, gdy pierwotnie były one prowadzone jako jedna sprawa obejmująca kilka zarzutów, a w toku postępowania nastąpiło ich rozdzielenie mocą wydanego w tym zakresie postanowienia, albo nawet wtedy, gdy uprawomocnienie się wyroku nastąpiło co do części czynów w innym czasie, niż co do pozostałych czynów objętych aktem oskarżenia w "tej samej" pierwotnie sprawie.Wynika z tego, że wskutek uprawomocnienia się wyroku co do części czynów, a kontynuowania postępowania co do dalszych czynów objętych aktem oskarżenia, z chwilą uprawomocnienia się wyroku co do tej pierwszej części zarzutów "sprawa" ulega przekształceniu i rozłączeniu na dwie "sprawy", a tymczasowe aresztowanie zastosowane w stosunku do oskarżonego w związku z ogółem czynów pierwotnie mu zarzucanych przekształca się w wykonanie kary, oczywiście z chwilą skierowania prawomocnego - w tej części - wyroku do wykonania. Konsekwencją tego jest to, że - mimo ewentualnego toczenia się postępowania o dalsze czyny nie rozstrzygnięte uprzednio prawomocnym wyrokiem - nie można już uchylić tymczasowego aresztowania (bo przestało ono istnieć), a po wtóre - nie można uznać, że raz zastosowane tymczasowe aresztowanie trwa nadal również w związku z czynem, co do którego nie zapadł dotychczas prawomocny wyrok. W wypadku bowiem zaistnienia przesłanek określonych w art. 209 i 217 k.p.k. konieczne jest wydane nowego postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania. Jeżeli natomiast po jego zastosowaniu zapadnie prawomocny wyrok skazujący, to powstaje konieczność wydania wyroku łącznego, a w wypadku wydania wyroku uniewinniającego, lub umarzającego postępowanie powstaje możliwość zaliczenia tymczasowego aresztowania na poczet kary wymierzonej w tej pierwszej sprawie z "innej sprawy", mimo że tą "inną" jest sprawa wyłączona z pierwotnie rozpoznawanej jako jedyna.Ewentualny odmienny pogląd - sugerujący, że późniejsze zastosowanie tymczasowego aresztowania w związku z zarzutem, który wobec uchylenia prawomocnego wyroku co do jednego z czynów wskutek wniesienia i rozpoznania rewizji nadzwyczajnej i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania lub prokuratorowi w celu uzupełnienia śledztwa stanowi kontynuację tymczasowego aresztowania zastosowanego pierwotnie zarówno w związku z popełnieniem tego samego czynu, jak i innych czynów, za które oskarżony został skazany prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności z zaliczeniem na jej poczet okresu tymczasowego aresztowania - nie może być uznany za trafny. Konsekwencją takiego poglądu byłaby nie tylko niedopuszczalność zastosowania w takim wypadku przez prokuratora tymczasowego aresztowania w toku postępowania przygotowawczego, jeżeli upłynął okres, o którym mowa w art. 222 § 1 k.p.k. (liczony od pierwotnego zastosowania tego środka), ale co ważniejsze - również sąd w toku postępowania o ten czyn musiałby uchylić dalsze stosowanie tego środka na podstawie art. 364 § 1 k.p.k., nawet wtedy, gdyby - jak w niniejszym wypadku - toczyło się nadal postępowanie dotyczące najcięższej zbrodni. tylko dlatego, że okres tymczasowego aresztowania zaliczony na poczet uprzednio prawomocnie osądzonych czynów został już "pochłonięty" przez wymierzoną tym wyrokiem karę, i tylko dlatego, że czyn będący aktualnie przedmiotem osądu był pierwotnie połączony w jednej sprawie z innymi czynami.Uznając, że pogląd taki nie znajduje oparcia w obowiązującym prawie, Sąd Najwyższy uchwalił jak na wstępie.