II UK 171/18

Sygn. akt II UK 171/18 POSTANOWIENIE Dnia 22 maja 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jolanta Frańczak w sprawie z wniosku S. M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O. z udziałem V. Sp. z o.o. o podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 22 maja 2019 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 20 grudnia 2017 r., sygn. akt III AUa […], 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od S. M. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w […] wyrokiem z dnia 20 grudnia 2017 r., oddalił apelację wnioskodawcy S. M. od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 28 kwietnia 2017 r., wydanego w sprawie przy udziale zainteresowanego V. Spółki z o.o. w N. (dalej jako Spółka), oddalającego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. z dnia 23 września 2013 r. stwierdzającej, że wnioskodawca, jako pracownik Spółki nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, 2 chorobowemu i wypadkowemu od dnia 12 lipca 2012 r. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. W wyrokach Sądów meriti przyjęto, że stosunek prawny łączący wnioskodawcę ze Spółką nie nosił cech podporzadkowania, które zgodnie z art. 22 § 1 k.p. jest na tyle istotną przesłanką stosunku pracy, iż jej brak jest wystarczający do uznania, że praca nie jest świadczona w ramach stosunku pracy. Wnioskodawca, będąc prezesem jednoosobowego zarządu Spółki i większościowym wspólnikiem nie podlegał jakiemukolwiek podporządkowaniu, nawet tzw. autonomicznemu, gdyż w istocie sam sprawował nadzór właścicielski, posiadając 98% udziałów w Spółce. Zarówno matka skarżącego - wspólnik posiadający 2% udziałów, jak i B. K., jako prokurent Spółki powołany przez zarząd, nie byli uprawnieni do wydawania wnioskodawcy jako prezesowi zarządu wiążących poleceń, a ponadto biorąc pod uwagę status właścicielski miał on głos decydujący i ostateczny we wszystkich sprawach związanych z działalnością Spółki. Co więcej, również postanowienia umowy Spółki wskazują, że de facto bez zgody wnioskodawcy jako wspólnika, nie zostałaby podjęta żadna uchwała zgromadzenia wspólników, bowiem uchwały wspólników zapadały bezwzględną większością głosów. W spornym okresie wnioskodawca wykonywał określone czynności w imieniu i na rzecz zainteresowanej Spółki nie w ramach pracowniczego zatrudnienia, ale zarządu tą Spółką. W sprawie nie zachodziła również przesłanka odpłatności pracy wymieniona w art. 22 § 1 k.p., skoro do przesunięć majątkowych dochodzi w ramach majątku samego wspólnika. Nie było rozdzielności wykonywanej pracy przez wnioskodawcę, od kapitału Spółki. Nie doszło do obciążenia pracodawcy ryzykiem działalności i nie wystąpiła cecha kierownictwa pracodawcy, która powinna przejawiać się w rzeczywistym podporządkowaniu pracownika innemu podmiotowi. Brak występowania konstytutywnego elementu stosunku pracy, jakim jest podporządkowanie pracodawcy, powoduje niedopuszczalność zawarcia umowy o pracę, a w stosunku do już zawartych umów, stanowi o ich nieważności (art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. w związku z art. 22 k.p.). Z tego względu Sąd Apelacyjny uznał, że nie ma podstaw do stwierdzenia, że wnioskodawca jako pracownik w zainteresowanej Spółce V. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od dnia 12 lipca 2012 r. na mocy art. 8 3 ust. 1, art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 300, dalej jako ustawa systemowa). Wnioskodawca w całości zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i jego zmiany przez ustalenie, że podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od dnia 12 lipca 2012 r. z tytułu zatrudnienia u płatnika składek i zasądzenia od organu rentowego na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych; ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, z uwzględnieniem kosztów postępowania kasacyjnego. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: 1) art. 22 § 1 k.p., przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że umowa o pracę zawarta między płatnikiem składek a skarżącym miała charakter iluzoryczny, nie zawierała stosunku podporządkowania oraz wiązała się z połączeniem pracy i kapitału w rękach jednego podmiotu, co doprowadziło do przyjęcia, że skarżący nie wykonywał swoich obowiązków służbowych w ramach stosunku pracy, mimo że wykonywał pracę w tych samych warunkach, jak przed dniem 12 lipca 2012 r., kiedy to niewątpliwie wykonywał swoje obowiązki na podstawie stosunku pracy; 2) art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 pkt 1 i art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że w okresie od dnia 12 lipca 2012 r. skarżący nie podlegał ubezpieczeniom społecznym jako pracownik; 3) art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej, przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że większościowy wspólnik spółki z o.o. podlega ubezpieczeniu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący wskazał na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, sprowadzającego się do pytania, czy nabycie przez pracownika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wszystkich lub niemal wszystkich udziałów w tej spółce powoduje wygaśniecie stosunku pracy łączącego go z tą spółką, choćby nie miało ono wpływu na zakres czynności pracownika. W sprawie występuje także potrzeba wykładni przepisów 4 budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów dotycząca: 1) art. 22 § 1 k.p. tj. „wyjaśnienia zakresu podległości służbowej koniecznej w stosunkach między członkiem zarządu, będącego jednocześnie wspólnikiem większościowym a zatrudniającą go spółką dla zaistnienia stosunku pracy, możliwości łączenia w rękach jednej osoby kapitału oraz pracy, a także zakresu pojęcia „niemal jedynego udziałowca” bowiem „niejasne znaczenie tych terminów może prowadzić niekiedy do naruszenia art. 22 § 1 k.p., a w konsekwencji uznania, że pracownika - wspólnika większościowego i spółki nie wiązał stosunek pracy”, 2) możliwości stosowania art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej do wspólników większościowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, w stosunku do których organy rentowe uznały, że nie wykonywali oni swoich obowiązków w ramach stosunku pracy, mimo niewątpliwego świadczenia pracy na rzecz spółki. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia skargi do rozpoznania oraz zasądzenie na jego rzecz od skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2 k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c. Wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na przesłance występowania w sprawie istotnego zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 5 pkt 1 k.p.c.) oraz potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu cytowanego przepisu uznaje się zagadnienie dotychczas niewyjaśnione i nierozwiązane w orzecznictwie, a więc cechujące się nowością, którego rozstrzygnięcie może sprzyjać rozwojowi prawa. W utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że powołanie się na tę okoliczność wymaga, obok sformułowania tego zagadnienia, także przytoczenia związanych z nim konkretnych przepisów prawnych, wskazania, dlaczego jest ono istotne oraz przedstawienia argumentacji wskazującej na rozbieżne oceny prawne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002 nr 1, poz. 11; z dnia 14 lutego 2003 r., I PK 306/02, Wokanda 2004 nr 7-8, s. 51; z dnia 7 czerwca 2005 r., V CSK 3/05, LEX nr 180841). Z kolei w sytuacji, gdy podstawą wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania jest potrzeba wykładni przepisów prawa (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), konieczne jest określenie, które przepisy wymagają wykładni Sądu Najwyższego, ze wskazaniem, na czym polegają związane z tym poważne wątpliwości, lub z przedstawieniem rozbieżności w orzecznictwie sądów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, Biuletyn SN 2002 nr 7, s. 10). Wypada również dodać, że podobnie jak w przypadku gdy podstawą wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest występujące w sprawie zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), nie zachodzi ona, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, brak nadto okoliczności uzasadniających zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468; z dnia 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z dnia 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z dnia 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z dnia 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z dnia 19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z dnia 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr 2508114). Zarówno istotne zagadnienie prawne, jaki i potrzeba wykładni przepisu budzącego poważne wątpliwości przedstawione we wniosku o przyjęcie skargi 6 kasacyjnej do rozpoznania sprowadzają się sugerowanej przez skarżącego potrzeby wyjaśnienia kwestii dopuszczalności zatrudnienia wspólnika większościowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w reżimie umowy o pracę, a co za tym idzie możliwości podlegania ubezpieczeniom społecznym z tego tytułu. Wbrew twierdzeniom skargi o istnieniu rozbieżności w orzecznictwie w tym zakresie, Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że wspólnik, który ma większościowe udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie może korzystać z ubezpieczenia społecznego jako pracownik (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 lipca 2011 r., I UK 8/11, OSNP 2012 nr 17-18, poz. 225, LEX nr 1043990 oraz z dnia 11 września 2013 r., II UK 36/13, LEX nr 1391783 z glosą K. Stępnickiej, LEX/el). Mimo iż, co do zasady, judykatura dopuszcza pracownicze zatrudnianie wspólników wieloosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością na stanowiskach członków zarządu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995 r., I PZP 7/95, OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 227 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 159; z dnia 2 lipca 1998 r., II UKN 112/98, OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 66; z dnia 14 marca 2001 r., II UKN 268/00, LEX nr 551026; z dnia 23 października 2006 r., I PK 113/06, Pr. Pracy 2007 nr 1, s. 35; z dnia 7 kwietnia 2010 r., II UK 357/09, LEX nr 987623), to, gdy udział w kapitale zakładowym spółki innych wspólników pozostaje iluzoryczny - co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie - Sąd Najwyższy nie uznaje takiego zatrudnienia za zatrudnienie pracownicze (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 kwietnia 2010 r., II UK 177/09, LEX nr 599767; z dnia 3 sierpnia 2011 r., I UK 8/11, LEX nr 1043990). Taka konfiguracja oznacza bowiem połączenie pracy i kapitału, co wyklucza dopuszczalność nawiązania stosunku pracy z własną spółką i podleganie takiego wspólnika pracowniczym ubezpieczeniom społecznym, niezależnie od rodzaju czynności (wykonawcze czy zarządzające), jakie miałyby być realizowane w ramach umowy o pracę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2018 r., I UK 576/17, LEX nr 2488094). Konkludując, prawidłowo przyjęły Sądy obu instancji, że status właścicielski skarżącego wykluczał kumulację roli pracodawcy i pracownika, tj. pozostawanie przez skarżącego z samym sobą w stosunku pracy podporządkowanej w Spółce, będącej w 98% jego własnością. Oznacza to, że sporna umowa o pracę nie 7 wykreowała stosunku pracy w rozumieniu art. 22 k.p., bowiem sporny stosunek pracy był pozbawiony konstytutywnych cech pracowniczego zatrudnienia, tj. cech podporządkowania, ze względu na zawarcie spornej umowy przez skarżącą w istocie rzeczy z „samym sobą”. Wykreowany przez skarżącego stosunek pracy, pozbawiony w istocie konstrukcyjnych cech pracowniczego stosunku zatrudnienia, dyskwalifikował pracowniczy tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, dla włączenia danej osoby do ubezpieczenia społecznego niezbędna jest przynależność do określonej w ustawie systemowej grupy podmiotów podlegających obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 marca 2016 r., III UK 83/15, LEX nr 2026236; z dnia 6 sierpnia 2013 r., II UK 11/13, LEX nr 1460954; z dnia 19 lutego 2008 r., II UK 122/07, LEX nr 448905). Przepis art. 8 ust. 1 ustawy systemowej w związku z art. 22 k.p. normuje, kiedy wykonywanie przez osobę fizyczną czynności na rzecz podmiotu prawa takiego jak spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ma cechy zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. O tym, czy strony umowy istotnie pozostawały w stosunku pracy i stosunek ten stanowi tytuł ubezpieczeń społecznych (art. 8 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), nie decyduje samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, wynikających z art. 22 § 1 k.p. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 26 lutego 2013 r., I UK 472/12, LEX nr 1356412; z dnia 11 września 2013 r., II UK 36/13, LEX nr 1391783), co w sprawie nie miało miejsca. Skarżący nie zdołał wykazać, że zachodzi potrzeba rozpoznania skargi, wobec czego Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, orzekają co kosztach postępowania kasacyjnego pomyśli art. 98 § 1 k.p.c. aw