IV CSK 106/17

Sygn. akt IV CSK 106/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 marca 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Anna Kozłowska SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie z powództwa D.S. przeciwko M.Z. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 marca 2018 r., skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia 28 października 2016 r., sygn. akt VI Ga […]/16, uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w zakresie żądania zapłaty kwoty 55.093,48 zł (pięćdziesiąt pięć tysięcy dziewięćdziesiąt trzy złote i czterdzieści osiem groszy) i odsetek ustawowych od tej kwoty (pkt I ppkt 1), oddalającej apelację (pkt II) oraz orzekającej o kosztach procesu (pkt I ppkt 2, pkt III) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w T. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w T. wyrokiem z dnia 8 czerwca 2016 r. zasądził od pozwanego M.Z. na rzecz powoda D.S. kwotę 62.093,48 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 3 września 2011 r. tytułem wynagrodzenia za prace wykonane na podstawie łączącej strony umowy o roboty budowlane z dnia 16 marca 2011 r. (pkt I), oddalił powództwo w pozostałej części (pkt II) i orzekł o kosztach procesu (pkt III). Sąd Okręgowy w T., na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem zaskarżonym skarga kasacyjną zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że obniżył zasądzoną kwotę 62.093,48 zł do kwoty 55.093,48 zł i oddalił powództwo w pozostałej części (pkt I ppkt 1), oddalił apelację w pozostałej części (pkt II) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt I ppkt 2 i pkt III). W sprawie ustalono, że w dniu 16 marca 2011 r. strony zawarły umowę o roboty budowlane, której przedmiotem było między innymi wykonanie sieci kanalizacji deszczowej, kanalizacji sanitarnej, sieci wodociągowej wraz z wpięciem oraz robót wykończeniowych nieobjętych dokumentacją, według odrębnych - ustalonych wcześniej - stawek. Wskazano, że powyższe prace zostaną wykonane zgodnie z projektem budowlanym oraz ofertą z dnia 10 marca 2011 r. W § 2 pkt 4 - 8 umowy przewidziano ponadto wykonanie nawierzchni z kostki granitowej, czyszczenie elewacji budynku, wykonanie nawierzchni z kostki polbruk bezfazowej oraz wykucie i wylanie betonu przy dystrybutorach. Roboty zostały odebrane protokołem z dnia 28 sierpnia 2011 r., a w dniu 6 września 2011 r. pozwany zapłacił powodowi kwotę 63.235,00 zł, pomniejszoną o karę umowną. Powód wykonał również prace polegające na odbudowie nawierzchni zdjętej dla celów wykonania robót; prace te zostały wykonane w terminie i odebrane bez uwag, co stwierdzono protokołami z dnia 20 lipca 2011 r. i 18 sierpnia 2011 r. Po dokonaniu drugiego odbioru powód wystawił fakturę VAT numer FV 102/2011 na kwotę 62.093,48 zł, dochodzoną pozwem w sprawie niniejszej. 3 Sąd Okręgowy, odmiennie aniżeli Sąd Rejonowy, uznał, że prace odtworzeniowe, za które wynagrodzenia domaga się powód, nie stanowią robót dodatkowych, lecz prace przewidziane w § 2 ust. 1 - 3 umowy łączącej strony. Jednocześnie przyjął, że konkluzja Sądu Rejonowego, iż powodowi należy się wynagrodzenie na podstawie stawek określonych w § 2 ust. 4 umowy, a nie w postaci wynagrodzenia ryczałtowego, jest prawidłowa. Zmiana wyroku Sądu Rejonowego poprzez obniżenie zasądzonej do kwoty 55.093,48 zł wynikała z faktu przyznania przez powoda na rozprawie apelacyjnej, że otrzymał od pozwanego kwotę 7.000 zł. Pozwany w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c., wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w części obejmującej: punkt I, zasądzający kwotę 55.093,48 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 3 września 2011 r. i orzekający o kosztach postępowania za pierwszą instancję, punkt II, w którym oddalono apelację pozwanego oraz punkt III, rozstrzygający o kosztach procesu za drugą instancję i wniósł o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżący podniósł zarzuty naruszenia: - art. 328 § 2 w związku z art. 233 § 1 i art. 382 k.p.c. przez pominięcie w uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji, który dokonał zmian ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd pierwszej instancji, oceny części materiału dowodowego, brak wskazania w uzasadnieniu, jaki stan faktyczny Sąd drugiej instancji przyjął za podstawę swojego rozstrzygnięcia oraz dowodów, na których oparł to rozstrzygnięcie; - art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na niewyciągnięciu, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, z włączonych do materiału dowodowego przez Sąd pierwszej instancji dokumentów - tj. oferty z dnia 10 marca 2011 r., projektu budowlanego, korespondencji elektronicznej pomiędzy stronami z 16 i 17 marca 2011 r., korespondencji prowadzonej pomiędzy stronami po zawarciu umowy (w tym 4 zwłaszcza w piśmie powoda z dnia 14 lipca 2011 r., piśmie pozwanego z dnia 16 lipca 2011 r.) - żadnych wniosków, co do ich znaczenia dla wykładni umowy o roboty budowlane z dnia 16 marca 2011 r. łączącej strony. Podstawę naruszenia prawa materialnego skarżący wypełnił zaś zarzutami naruszenia: - art. 65 § 1 i 2 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na dokonaniu oceny oświadczeń woli złożonych przy zawieraniu umowy o roboty budowlane z dnia 16 marca 2011 r., w oderwaniu od kontekstu sytuacyjnego, w których zostały one złożone, a jedynie w oparciu o literalne brzmienie poszczególnych zapisów umownych, bez rozważenia treści całej umowy, jej celu i zamiaru stron, a w konsekwencji niezastosowanie tzw. kombinowanej metody wykładni umów - art. 647 w związku z art. 3531 k.c. przez błędną wykładnią prowadzącą do pominięcia postanowienia łączącej strony umowy o roboty budowlane, uzależniającego zapłatę należności za wykonane prace (a tym samym wymagalność roszczenia) od przedstawienia robót do odbioru i dokonania odbioru robót przez zamawiającego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że prace odtworzeniowe, za które wynagrodzenia domaga się powód, nie stanowią robót dodatkowych, a prace przewidziane w § 2 ust. 1 - 3 umowy oraz że nie należy się powodowi za nie wynagrodzenie ryczałtowe, ale wynagrodzenie na podstawie stawek określonych w § 2 ust. 4 umowy. Pierwsza z wymienionych okoliczności była w sprawie bezsporna; kontrowersje budziła natomiast kwestia, czy przedmiotowe roboty były objęte wynagrodzeniem ryczałtowym. Powołane w skardze kasacyjnej zarzuty zmierzały do podważenia stanowiska zajętego w tym przedmiocie przez Sąd Okręgowy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, zgodnie z którym zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. może usprawiedliwiać podstawę kasacyjną 5 naruszenia przepisów postępowania wyjątkowo wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie posiada wszystkich koniecznych elementów lub zawiera braki uniemożliwiające przeprowadzenie jego kontroli kasacyjnej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 347/07, nie publ.; z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, nie publ.; z dnia 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, nie publ.). Sąd odwoławczy nie wyrokuje na gruncie ustaleń faktycznych dokonanych przez sąd pierwszej instancji, lecz czyni własne ustalenia, które ocenia z punktu widzenia prawa materialnego. Z tego względu uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji - stosownie do mającego odpowiednie zastosowanego art. 328 § 2 k.c. - powinno zawierać nie tylko relację z postępowania przed sądem pierwszej instancji i omówienie środka odwoławczego, ale także część obejmującą ustalenia faktyczne sądu odwoławczego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2017 r., I CSK 140/17, nie publ.). Sąd Okręgowy, podzielając konkluzję Sądu Rejonowego, iż powodowi należy się wynagrodzenie na podstawie stawek określonych w umowie, a nie w postaci rozliczenia ryczałtowego, nie wskazał, w jakiej części przyjmuje ustalenia Sądu pierwszej instancji za własne oraz nie odniósł się do całości materiału dowodowego. W uzasadnieniu wskazał jedynie ogólnikowo, że zeznania świadków poddane ocenie Sądu pierwszej instancji nie usprawiedliwiają wniosku, iż prace objęte żądaniem pozwu nie były pracami dodatkowymi; nie dokonał natomiast pełnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pod kątem przyjętego przez strony sposobu rozliczenia za te prace. Sąd Okręgowy uznał powództwo za usprawiedliwione w świetle § 2 ust. 4 umowy; z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika jednak, aby dokonał korekty ustaleń Sądu pierwszej instancji, wskazujących na to, że powołane postanowienie umowne odnosi się do odtworzenia nawierzchni na posesji należącej do pozwanego, a nie nawierzchni, na której budowane były sieci i kanalizacja. Uchybienia te usprawiedliwiają podstawę kasacyjną naruszenia przepisów postepowania. Konstatacja ta zasadniczo wyłącza potrzebę stanowczego odniesienia się do zarzutów wypełniających podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego. 6 Tym niemniej należy zgodzić się ze skarżącym, iż zaprezentowana przez Sąd Okręgowy wykładnia oświadczeń woli stron, konstytuujących obowiązek zapłaty wynagrodzenia za odtworzenie spornych nawierzchni, budzi istotne zastrzeżenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że wykładnia umów w pierwszym rzędzie powinna uwzględniać – stosownie do art. 65 § 2 k.c. - rzeczywistą wolę stron zawierających umowę. Wymaga to zbadania nie tylko konkretnego postanowienia umowy, ale analizy jej całości; innymi słowy wskazane jest przyjmowanie takiego sensu oświadczenia woli, które uwzględnia logikę całego tekstu (kontekst umowny). Poza tym, dla stwierdzenia zgodnej woli stron mogą mieć znaczenie ich wcześniejsze i późniejsze oświadczenia oraz zachowania, czyli tzw. kontekst sytuacyjny. Wykładnia oświadczeń woli w świetle art. 65 § 1 i 2 k.c. oparta jest na tzw. metodzie kombinowanej. W pierwszej fazie procesu wykładni ustala się sens oświadczenia woli na podstawie rzeczywistego znaczenia nadawanego oświadczeniu przez obie strony (sens oświadczenia zgodny z rzeczywistą wolą stron). Jeżeli brak jest w tym zakresie zgodnego rozumienia stron, należy odwołać się do metody obiektywnej, wedle której właściwy sens oświadczenia woli ustala się na podstawie przypisania normatywnego, czyli zgodnie z tym, jak adresat oświadczenia sens ten rozumiał i rozumieć powinien; decydujący jest więc normatywny punkt widzenia odbiorcy oświadczenia, który z należytą starannością dokonuje wykładni zmierzającej do odtworzenia treści myślowych osoby składającej oświadczenie woli (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2018 r., I CSK 225/17, nie publ.). Skarżący trafnie podniósł, że dokonana przez Sąd Okręgowy wykładnia umowy łączącej strony nie uwzględnia powyższych kryteriów. Rację ma w szczególności zarzucając, że Sąd Okręgowy dokonał wykładni § 2 ust. 4 umowy z pominięciem jego kontekstu. Z literalnego brzmienia tego postanowienia nie wynika, aby prace tam wskazane dotyczyły robót odtworzeniowych. Redakcja innych postanowień umownych wskazuje zaś jednoznacznie, które prace były objęte ofertą uwzgledniającą projekt budowlany i podlegały wynagrodzeniu ryczałtowemu (§ 2 ust. 1 - 3), a które nie stanowiły przedmiotu oferty (§ 2 ust. 4 - 9). 7 Trudno zatem zaaprobować rozumowanie Sądu Okręgowego, zgodnie z którym prace odtworzeniowe nawierzchni niestanowiące robót dodatkowych, a te, o których mowa w § 2 ust. 1 - 3, a więc objęte ofertą, powinny być rozliczone nie ryczałtowo, lecz wynagrodzeniem wyliczonym według stawek określonych w § 2 ust. 4 umowy, odnoszących się do robót dodatkowych. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. aj a.ł