IV CZ 103/08

Sygn. akt IV CZ 103/08 POSTANOWIENIE Dnia 14 stycznia 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski w sprawie ze skargi strony powodowej o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., w sprawie z powództwa Agencji Nieruchomości Rolnych przeciwko B.S. o ustalenie nieważności umowy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 stycznia 2009 r., zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 14 października 2008 r., oddala zażalenie Uzasadnienie 2 Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił skargę powodowej Agencji Nieruchomości Rolnych o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., uznając, że skarga ta nie została oparta na ustawowej podstawie. Powódka jako podstawę skargi wskazała art. 4011 k.p.c., wyjaśniając, że zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny oddalił jej zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 12 maja 2008 r. o odrzuceniu apelacji powódki. Przyczyną odrzucenia apelacji było wniesienie opłaty od niej na rachunek Sądu Apelacyjnego zamiast na rachunek „właściwego” Sądu Okręgowego. Skarżąca podniosła, że pogląd ten bazował na treści § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie sposobu uiszczenia opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 27, poz. 199), który wskazywał, że opłatę uiszcza się na rachunek „właściwego" sądu. Jednak wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2008 r. (SK 11/07, Dz. U. Nr 84, poz. 517) przepis ten w części obejmującej słowo „właściwego" został uznany za niezgodny z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 78 Konstytucji. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wskazana przez skarżącą podstawa wznowienia w rzeczywistości nie występuje. Wprawdzie art. 4011 k.p.c. uprawnia do żądania wznowienia postępowania w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie, lecz skarga oparta na tej podstawie ma z założenia usunąć nieprawidłowości wynikające z niekonstytucyjności przepisu, stwierdzonej po uprawomocnieniu się orzeczenia. Jeżeli natomiast – jak to miało miejsce w rozpatrywanej sprawie - niekonstytucyjny przepis został wyeliminowany z porządku prawnego przed uprawomocnieniem się orzeczenia, a wyrok Trybunału został nawet powołany przez powódkę w zażaleniu, okoliczność ta powinna być uwzględniona w toku postępowania i nie stanowi podstawy wznowienia. Pogląd ten Sąd Apelacyjny wywiódł z ogólnej zasady przyświecającej wznowieniu postępowania, wyrażającej się w tym, że wzruszenie prawomocnego orzeczenia uzasadnia niemożność powołania się na dany fakt, okoliczność, czy dowód w postępowaniu sądowym, które zakończyło się wydaniem prawomocnego orzeczenia. Wskazał także na regulację zawartą w art. 407 § 2 k.p.c., z której wynika, że skargę opartą na podstawie z art. 4011 k.p.c. wnosi się w terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w 3 życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, a jeżeli w chwili wydania orzeczenia Trybunału orzeczenie sądu nie było jeszcze prawomocne na skutek wniesienia środka odwoławczego, który został następnie odrzucony, termin biegnie od dnia doręczenia postanowienia o odrzuceniu, a w wypadku wydania go na posiedzeniu jawnym - od dnia ogłoszenia tego postanowienia. Zdanie drugie tego przepisu wyraźnie wskazuje, w ocenie Sądu II instancji, że skarga o wznowienie postępowania nie zakończonego jeszcze prawomocnie w chwili wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, służy stronie w określonym terminie tylko w sytuacji odrzucenia środka odwoławczego, powodującego retrospektywną (przed wejściem w życie orzeczenia Trybunału) prawomocność orzeczenia, bez możliwości uwzględnienia przez sąd odwoławczy skutków, jakie wynikają z jego treści. Taka sytuacja nie występuje jednak w niniejszym postępowaniu, a w konsekwencji podstawa wznowienia określona w art. 4011 k.p.c. faktycznie nie istnieje. Powyższe postanowienie powódka zaskarżyła zażaleniem, domagając się jego uchylenia i zasądzenia kosztów postępowania. Zarzuciła naruszenie art. 4011, art. 407 § 2 i art. 410 § 1 k.p.c. przez pominięcie obowiązku uwzględnienia stanu prawnego wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2008 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżąca zakłada, że podstawa wznowienia przewidziana w art. 4011 k.p.c. odnosi się do każdego orzeczenia, niezależnie od tego w jakim czasie zostało wydane, jeśli tylko oparte zostało na przepisie uznanym za niekonstytucyjny. Tymczasem zestawienie treści art. 399 § 1 i 2 k.p.c., które precyzują, że zaskarżenie skargą o wznowienie postępowania na podstawie wskazanej w art. 4011 k.p.c. możliwe jest w odniesieniu do postępowań zakończonych prawomocnym wyrokiem lub postanowieniem, z art. 4011 k.p.c. mówiącym o następczym stwierdzeniu niekonstytucyjności podstawy prawnej orzeczenia i z art. 407 § 2 k.p.c., określającym termin do złożenia takiej skargi - jednoznacznie wskazuje, że podstawą wznowienia może być jedynie orzeczenie Trybunału zapadłe po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie. Wprowadzenie szczególnego sposobu liczenia terminu do wniesienia skargi w art. 407 § 2 zdanie drugie k.p.c. potwierdza to stanowisko, gdyż – jak słusznie stwierdził Sąd Apelacyjny – odnosi się do specyficznej sytuacji prawomocności wstecznej orzeczenia, jako skutku odrzucenia środka zaskarżenia wniesionego od tego orzeczenia. Nie jest to zatem unormowanie dopuszczające oparcie skargi o wznowienie postępowania na podstawie, która dotyczyła zmiany stanu prawnego, jaki orzeczenie 4 Trybunału Konstytucyjnego spowodowało przed uprawomocnieniem się rozstrzygnięcia w danej sprawie, lecz regulacja zapobiegająca - uznanej za niekonstytucyjną - możliwości upływu terminu do złożenia skargi w sytuacji, kiedy strona z przyczyn obiektywnych nie mogła z niej skorzystać, bowiem skutki prawomocności cofnęły się w czasie (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 marca 2004 r., SK 53/03, OTK-A z 2004 r., nr 3 poz. 16). Także w tym wypadku podstawą wznowienia jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, które weszło w życie po uprawomocnieniu się (retrospektywnym) orzeczenia w sprawie objętej skargą. We wszystkich powyższych sytuacjach ze względu na bieg sprawy uwzględnienie stwierdzonej niekonstytucyjności aktu normatywnego w normalnym toku postępowania nie było więc już możliwe. W rozpatrywanej sprawie zachodzi zupełnie inny wypadek. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niekonstytucyjność przepisu nakładającego obowiązek uiszczenia opłaty sądowej na rachunek „właściwego” sądu, wszedł w życie w chwili, kiedy orzeczenie wydane na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny (postanowienie o odrzuceniu apelacji powódki) nie było prawomocne i zostało zaskarżone w toku instancji. W zażaleniu powódka wskazała na fakt wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny i wyeliminowanie z treści § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie sposobu uiszczenia opłat sądowych w sprawach cywilnych wyrazu „właściwego”, a także płynące z tego faktu konsekwencje. Jej argumentacja stała się przedmiotem rozważań Sądu Apelacyjnego, który jednak oddalił zażalenie, przyjmując, że wyrok Trybunału nie wpływa na ocenę prawidłowości czynności podjętych przed jego wejściem w życie. Taki stan nie uprawnia strony do złożenia skargi o wznowienie postępowania. Skarga ta nie jest bowiem pomyślana jako środek kontroli prawidłowości wydanego orzeczenia lecz jako nadzwyczajny instrument umożliwiający naprawienie poważnych usterek, którymi dotknięte było poprzednie postępowanie, a które z usprawiedliwionych przyczyn nie zostały w jego toku wskazane przez strony i wzięte pod uwagę przez sąd. W wypadku podstawy przewidzianej w art. 4011 k.p.c. usterką taką jest oparcie orzeczenia na niekonstytucyjnym przepisie, którego niekonstytucyjność nie mogła zostać uwzględniona, ponieważ została stwierdzona już po prawomocnym rozpoznaniu sprawy. Z przytoczonych względów należało oddalić zażalenie na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. 5