I KZP 17/05

UCHWAŁA Z DNIA 24 MAJA 2005 R. I KZP 17/05 Sąd, orzekając na podstawie art. 72 § 2 k.k. o obowiązku naprawie-nia szkody, w wyroku określa również czas i sposób jego wykonania. Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. Sędziowie SN: D. Rysińska, R. Sądej (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Marka G., Iwony B. i Tomasza Z., po roz-poznaniu, przedstawionego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w C., postanowieniem z dnia 17 lutego 2005 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy w przypadku nałożenia obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 72 § 2 k.k., dopuszczalne jest określenie w wyroku terminu jego wyko-nania, czy też powinno to nastąpić w postępowaniu wykonawczym w opar-ciu o art. 74 § 1 k.k.?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Sąd Okręgowy w C. z przedstawionym powyżej zagadnieniem praw-nym wystąpił w następującej sytuacji procesowej: 2 Wyrokiem Sądu Rejonowego w C. (prezentowanym tu jedynie w za-kresie związanym z przedstawionym zagadnieniem prawnym) oskarżeni Marek G. i Iwona B. skazani zostali na kary pozbawienia wolności z warun-kowym zwieszeniem ich wykonania. Na podstawie art. 72 § 2 k.k. oskarże-ni ci zostali zobowiązani do naprawienia szkody, poprzez zapłatę na rzecz firmy „I.” Spółka z o.o. w W. kwot 577,80 zł oraz 808 zł. Wyrok ten zaskarżony został przez prokuratora, który powołując m.in. przepis art. 438 pkt 1 k.p.k. zarzucił Sądowi pierwszej instancji obrazę pra-wa materialnego, to jest art. 74 § 1 k.k., polegającą na nieokreśleniu przez Sąd terminu naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego, pomimo że ze wskazanego przepisu wynika, iż powinien zostać określony czas wykona-nia przez skazanego nałożonych obowiązków. Oskarżyciel publiczny złożył wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zobowiązanie oskarżo-nych do naprawienia szkody w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku. Rozważając zasadność wniesionej apelacji Sąd Okręgowy uznał, że na tle powyższej sytuacji procesowej wyłoniło się zagadnienie prawne wy-magające zasadniczej wykładni ustawy i skorzystał z trybu przewidzianego w art. 441 § 1 k.p.k. Uzasadniając swoje stanowisko, Sąd Okręgowy prze-de wszystkim powołał się na treść przepisu art. 74 § 1 k.k., który używa terminu „skazany”, co sugeruje, że określenie czasu i sposobu wykonania nałożonych obowiązków powinno nastąpić nie w momencie wyrokowania w sprawie, ale w toku postępowania wykonawczego. Podkreślając, że w tej materii istnieje rozbieżność poglądów wśród komentatorów Kodeksu kar-nego oraz wskazując na odbiegającą od gramatycznej wykładnię tego przepisu przez Sąd Apelacyjny w Krakowie (wyrok z dnia 24 listopada 1999 r., II AKa 203/99, KZS 1999 z. 12, poz. 22), Sąd Okręgowy uznał, iż uza-sadnione jest przekazanie zagadnienia Sądowi Najwyższemu, „w celu 3 usunięcia występujących w praktyce różnic w wykładni wyżej wymienio-nych przepisów prawnych”. Odnosząc się do przedstawionego zagadnienia, Prokurator Prokura-tury Krajowej złożył wniosek o podjęcie uchwały o treści: „W przypadku na-łożenia obowiązku wymienionego w art. 72 k.k., w tym również obowiązku naprawienia szkody, sąd powinien określić w wyroku czas i sposób wyko-nania tego obowiązku; jeśli zaś tego nie uczynił, określenie takie nastąpić może w postępowaniu wykonawczym w trybie art. 178 § 1 k.k.w.”. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje. Trzeba się zgodzić ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że w niniej-szej sprawie istotnie wystąpiło zagadnienie prawne wymagające zasadni-czej wykładni ustawy w rozumieniu art. 441 § 1 k.p.k. Tym niemniej nie sposób nie zauważyć i tego, że problem z interpretacją art. 74 § 1 k.k. zo-stał dostrzeżony i omówiony w literaturze przedmiotu, wręcz natychmiast po wejściu w życie kodyfikacji karnych z 1997 r. W szczególności wskazać należy na monograficzne opracowanie Z. Gostyńskiego: Obowiązek na-prawienia szkody w nowym ustawodawstwie karnym, Kraków 1999 oraz poglądy przedstawiane w licznych komentarzach do Kodeksu karnego. Już prima facie widoczne jest, że trudności interpretacyjne dotyczące funkcjonowania art. 74 § 1 k.k. związane są z użyciem przez ustawodawcę terminu „skazany”. Dokonując zatem jego wykładni w płaszczyźnie zada-nego pytania prawnego, w pierwszym rzędzie konieczne jest ustalenie, czy ustawodawca terminowi „skazany” w Kodeksie karnym i całym systemie prawa karnego nadał jedno niezmienne znaczenie, czy też terminem tym posługiwał się w różnych znaczeniach. W żadnym akcie prawnym ustawodawca nie zawarł legalnej definicji terminu „skazany”. W języku ogólnym oznacza on „osobę, na którą wydano wyrok skazujący; osobę skazaną” (S. Dubisza (red.): Uniwersalny Słownik Języka Polskiego pod, t. 3, Warszawa 2003, s. 1224). W języku prawni- 4 czym i w doktrynie prawa karnego powszechnie przyjmuje się, że skazany to „osoba, w stosunku do której wydano prawomocny wyrok skazujący; oskarżony staje się skazanym z chwilą uprawomocnienia się wyroku” (S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2003, s.189). Podstawo-wa różnica pomiędzy powyższymi znaczeniami dotyczy przymiotu prawo-mocności wyroku skazującego, która to kwestia nie jest istotna w ramach funkcjonowania języka ogólnego, a ma fundamentalne znaczenie dla każ-dej dziedziny prawa, nie tylko karnego. Stąd też teksty ustaw karnych nie posługują się terminem „skazany” w znaczeniu nadawanym mu w języku ogólnym, ale też terminowi temu nie nadają wyłącznie drugiego z powyżej wskazanych znaczeń, choć właśnie to znaczenie jest dominujące. W Kodeksie karnym termin „skazany” w znaczeniu ścisłym występuje w artykułach: 34 § 2, 35 § 2, 58 § 4, 64 § 1 i § 2, 74 § 2, 75 § 1 i § 2, 77 § 1, 78, 79, 80 § 1, 81, 83, 84 § 1, 91 § 3, 95 § 2, 96 § 4, 97 § 2 i § 3, 98, 106, 107 § 2 i § 4, 108, 114 § 4, 148 § 3, 239 § 1, 322 § 3 czy 323 § 2 i § 5, 336 § 2 i § 5 oraz 337. W żadnym z nich nie ulega wątpliwości, że desy-gnatem terminu „skazany” jest wyłącznie osoba, wobec której zapadł pra-womocny wyrok skazujący, choć tylko w nielicznych przypadkach ustawo-dawca to wprost podkreślił (art. 114 § 4 i art. 148 § 3). W takim też znacze-niu termin ten powszechnie występuje w Kodeksie postępowania karnego (za wyjątkiem art. 627 i art. 628), w Kodeksie karnym wykonawczym (z wy-raźnie opisanymi wyjątkami w art. 223 § 3 i § 5 oraz art. 242 § 4), a także w Kodeksie karnym skarbowym (z wyjątkiem art. 26 § 2). W jednym przypadku w Kodeksie karnym sam ustawodawca sprecy-zował zakres znaczeniowy analizowanego terminu, dodając w art. 75 § 3, że mowa w nim o skazanym „po wydaniu wyroku, lecz przed jego uprawo-mocnieniem się”. Podobnej techniki legislacyjnej ustawodawca użył w przepisach art. 223 § 3 i § 5 k.k.w., a odmiennej, lecz równie jasnej w art. 242 § 1 k.k.w. 5 Poza powyższymi przypadkami Kodeks karny kilkakrotnie posługuje się terminem „skazany” bez jakiegokolwiek dookreślenia, przy czym kon-tekst użycia tego terminu całkowicie wyklucza możliwość nadania mu jed-nego z przedstawionych powyżej znaczeń. Są to przepisy artykułów: 36 § 1 i § 2, 53 § 1, 62, 72 § 1 i § 2, 73 § 1 oraz 77 § 2. Wszystkie te przepisy, aczkolwiek dotyczą różnych kwestii, to jednak mają bardzo charaktery-styczne cechy wspólne. Adresatem ich jest sąd pierwszej bądź drugiej in-stancji w szczególnej fazie postępowania, to jest w czasie wyrokowania, i to w momencie kiedy rozważa już kwestię kary, jaką winien sprawca po-nieść. To, że nie dotyczą one osoby, wobec której zapadł już jakikolwiek wyrok, wprost i jednoznacznie wynika z treści każdego z nich. Skoro bo-wiem powyższe przepisy pozostawiają sądowi swobodę wyboru w tym: czy przy orzekaniu kary ograniczenia wolności stosować dozór, czy też nie (art. 36 § 1), czy orzekać o określonych obowiązkach (art. 36 § 2), jaką w ogóle karę wymierzyć (art. 53 § 1), czy określać rodzaj i typ zakładu karnego (art. 62), czy przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary nakładać obowiąz-ki i jakie spośród ich licznego katalogu (art. 72 § 1 i § 2), czy stosować do-zór kuratora czy też nie (art. 73 § 1), a w końcu czy wyznaczać surowsze ograniczenia do skorzystania z warunkowego przedterminowego zwolnie-nia (art. 77 § 2) – to rzeczą zupełnie oczywistą jest, że wszystkie powyższe rozstrzygnięcia muszą zostać zamieszczone już w wyroku skazującym, gdyż to właśnie one tworzą jego treść określającą wymiar kary i to one od-powiadają dyspozycji art. 413 § 2 pkt 2 k.p.k., nakazującej zawarcie w wy-roku „rozstrzygnięcia co do kary i środków karnych ...”. Dodatkowo stan ten potwierdza fakt, że art. 36 § 3 k.k., dotyczący nadania ostatecznego kształ-tu obowiązkom związanym z wymierzaną karą ograniczenia wolności, od-wołuje się do odpowiedniego stosowania art. 74 k.k. Pomimo tego, że w omawianych ostatnio przepisach Kodeksu karne-go wystąpił termin „skazany”, jednoznacznie należy stwierdzić, iż kontekst 6 jego użycia uniemożliwia przyjęcie, że dotyczy on osoby, co do której wy-dano już prawomocny czy nieprawomocny wyrok. Zatem to już na gruncie wykładni gramatycznej, odwołującej się wszak nie tylko do semantyki języ-ka polskiego, ale również do reguł składni i kontekstu językowego (por. M. Zieliński: Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki., Warszawa 2002, s. 143 oraz s. 317) trzeba uznać, że w tych przepisach ustawodawca nadał analizowanemu terminowi odmienne znaczenie od tych omówionych uprzednio (iż „skazany” to osoba, wobec której zapadł prawomocnie bądź nieprawomocnie wyrok skazujący). Znaczenie mianowicie takie, że „skaza-ny” w rozumieniu tych przepisów oznacza osobę, co do której sąd w trakcie narady rozstrzygnął, że wyda wyrok skazujący i rozważa jaką należy wo-bec niej orzec karę. Osoba ta nieuchronnie stanie się także „skazanym” w podstawowym znaczeniu tego terminu, ale nastąpi to dopiero z chwilą ogłoszenia wyroku (art. 418 § 1 k.p.k.). Trafnie zatem Sąd Apelacyjny w Krakowie przyjmował, że semantycznie lepiej ten stan rzeczy odzwiercie-dlałaby niedokonana forma czasownikowa, to jest „skazywany” niż „skaza-ny” (por. wyrok z dnia 24 listopada 1999 r., II AKa 203/99; KZS 1999 z. 12, poz. 22), ale ta uwaga może mieć znaczenie jedynie w sferze de lege fe-renda. W tej też sferze warto przywołać również stanowisko A. Wąska, któ-ry wręcz jako „błąd legislacyjny” traktował użycie w art. 74 § 1 k.k. oraz w art. 35 § 3 k.k. pojęcia „skazany”, zamiast prawidłowego – zdaniem tego Autora – terminu „oskarżony” (O niektórych niespójnościach unormowań kodeksu karnego i kodeksu postępowania karnego, Gdańskie Studia Prawnicze, Gdańsk 2003, Tom XI, s.50). Warto zauważyć, że nie tylko na gruncie Kodeksu karnego ustawo-dawca posługuje się różnym zakresem znaczeniowym terminu „skazany”. Wskazane już uprzednio artykuły 627 i 628 k.p.k. (dotyczące kosztów pro-cesu, co do których rozstrzygnięcie powinno być zawarte już w wyroku – art. 626 § 1 k.p.k.) terminu „skazany” używają nie dla oznaczenia osoby, 7 wobec której wyrok już zapadł, ale osoby, wobec której wyrok skazujący ma zostać wydany. Podobne sytuacje wystąpiły w art. 26 § 2 k.k.s., w art. 18 § 3 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2002 r. Nr 11, poz. 109) czy w art. 56 ust. 1 i 3 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2003 r., Nr 24, poz. 198 ze zm.). W tym miejscu, na tle przedstawionych powyżej rozważań, należy dokonać wykładni treści art. 74 § 1 k.k., a więc tego przepisu, który stał się podstawą przedstawionego zagadnienia prawnego. Stanowi on, że „czas i sposób wykonania nałożonych obowiązków wymienionych w art. 72 sąd określa po wysłuchaniu skazanego; nałożenie obowiązku wymienionego w art. 72 § 1 pkt 6 wymaga nadto zgody skazanego”. W każdym z tych zdań mowa o „skazanym”. Jednakże wątpliwości co do tego, w jakim znaczeniu ustawodawca użył tego terminu mogą pojawiać się jedynie w odniesieniu do zdania pierwszego. Wszak w zdaniu drugim jest nader oczywiste, że uzyskanie zgody „skazanego” możliwe jest jedynie przed wydaniem wyro-ku, skoro sam obowiązek może być nim właśnie nałożony. Na ten element zwrócił uwagę już Z. Gostyński, w pełni zasadnie wykorzystując go do in-terpretacji także zdania pierwszego. W sumie doszedł do generalnego wniosku, że „w wyroku powinno się znaleźć nie tylko samo rozstrzygnięcie co do nałożenia określonego obowiązku probacyjnego, lecz także – co jest konsekwencją uregulowania art. 74 § 1 k.k. – określenie czasu i sposobu wykonania nałożonych obowiązków wymienionych w art. 72 k.k., w tej licz-bie obowiązku naprawienia szkody, o którym mowa w art. 72 § 2 k.k.” (op. cit. s.158). Użycie w najmniejszej jednostce redakcyjnej, jaką w Kodeksie kar-nym jest paragraf, tego samego terminu w dwóch znaczeniach stałoby w poważnej kolizji z zasadami techniki legislacyjnej. Dlatego też jasne zna-czenie terminu „skazany” w zdaniu drugim, przemawia za przyjęciem iden-tycznego znaczenia w zdaniu pierwszym art. 74 § 1. Tym niemniej należy 8 też dostrzec, że ten argument nie może mieć znaczenia rozstrzygającego, skoro weźmie się pod uwagę, iż już w paragrafie następnym – art. 74 § 2 k.k. – termin „skazany” występuje w swym podstawowym znaczeniu, a więc jego desygnatem jest osoba, wobec której zapadł prawomocny wyrok ska-zujący (w tym przypadku na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania). Treść art. 74 § 1 k.k. została istotnie zmodyfikowana w stosunku do odpowiadającego mu przepisu art. 77 § 1 k.k. z 1969r. Dwie najistotniejsze zmiany to zapis o obligatoryjnym wysłuchaniu skazanego przed określe-niem czasu i sposobu wykonania obowiązków wymienionych w art. 72 k.k. oraz wymóg uzyskania zgody skazanego na nałożenie obowiązku podda-nia się leczeniu (art. 72 § 2 pkt 6 k.k.). Odnośnie tej zmiany w uzasadnieniu projektu rządowego stwierdzono, że „zgodnie z ideą resocjalizacyjnego oddziaływania warunkowego zawieszenia wykonania kary, rodzaj obowiąz-ków, czas i sposób ich wykonania oraz zmiany w tym zakresie (rozszerze-nie, zwolnienie, ustanawianie) powinien sąd dokonywać po wysłuchaniu skazanego; w tym mieści się przekonanie, że oskarżony te obowiązki ak-ceptuje, co uprawdopodobnia się w okresie próby ...” (Nowe kodeksy karne z 1997r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997, s. 163). Pomijając już potknię-cie, że w uzasadnieniu projektu mowa o „oskarżonym”, choć w przepisie o „skazanym”, to trzeba zauważyć, że projektodawcy, skoro nic o tym nie wspomnieli, nie zamierzali zakwestionować całego dotychczasowego sys-temu i sposobu orzekania o nakładaniu obowiązków probacyjnych w związku z warunkowym zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolno-ści. Także przepis art. 75 § 2 k.k. z 1969 r. używał terminu „skazany”, ale wobec zapisu art. 77 § 1 k.k. z 1969 r., że „sąd określa czas i sposób nało-żonych obowiązków”, nie budziło żadnych wątpliwości, iż uczynić to powi-nien w wyroku je ustanawiającym. Nie kwestionując dotychczasowego sta-nu rzeczy, projektodawcy zapisu obecnego art. 74 § 1 k.k. „jednym tchem” 9 mówią o nakładaniu i zmienianiu obowiązków, nie dostrzegając, że te orze-czenia zapadają na różnych etapach postępowania. Odwołanie się w pro-jekcie li tylko do „idei resocjalizacyjnych” i „przekonania, że oskarżony te obowiązki akceptuje”, nie pozwala na wyprowadzenie na podstawie tego dokumentu żadnych istotnych wniosków co do tego, że nadając takie a nie inne brzmienie art. 74 § 1 k.k., ustawodawca zmierzał do zmiany dotych-czasowego modelu postępowania w zakresie orzekania o obowiązkach probacyjnych przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności. Na marginesie cytowanego zapisu z uzasadnienia projektu rządowe-go można dodać, że wyrażone w nim przekonanie o „akceptacji przez oskarżonego” nakładanych na niego obowiązków, w oczywistym stopniu może się ograniczać jedynie do tych skazywanych bądź skazanych, którzy prezentują postawę ekspiacyjną. Przekonanie o powszechności takich po-staw, jak wykazuje doświadczenie życiowe, jest nazbyt optymistyczne. Za stanowiskiem przyjętym w niniejszej uchwale w bardzo istotny sposób przemawiają dalsze argumenty związane z wykładnią systemową i funkcjonalną. W całym systemie prawa to właśnie wyrok jest dokumentem o fun-damentalnym znaczeniu, rozstrzygającym – na gruncie prawa karnego – o winie konkretnej osoby i prawnokarnych jej konsekwencjach. Konsekwen-cje te powinny zostać, rzecz jasna, jednoznacznie i precyzyjnie określone już w wyroku, do czego wprost zobowiązuje art. 413 § 2 pkt 2 k.p.k. Kata-log obowiązków probacyjnych zawarty w art. 72 k.k. jest bardzo szeroki, a ich realna dolegliwość i spełnienie probacyjnego celu może tkwić właśnie w określeniu czasu i sposobu wykonania określonego obowiązku, co w szczególności uwidacznia się na gruncie obowiązku naprawienia szkody czy przeproszenia pokrzywdzonego, nie mówiąc już o przewidzianym w pkt 8 art. 72 § 1 k.k. zobowiązaniu do „innego stosownego postępowania ...”. Z 10 punktu widzenia zatem systemu działania materialnego, procesowego i wykonawczego prawa karnego, rozstrzygnięcie w wyroku jedynie o rodzaju obowiązków nałożonych na skazywanego, bez określenia czasu i sposobu ich wykonania, nie spełnia wymogów precyzyjności i jednoznaczności wy-roku skazującego, ani też celu gwarancyjnego wobec skazywanego, który do końca nie może określić dotkliwości i dolegliwości wymierzonej kary. Te względy zdecydowanie przemawiają za wyrażonym w uchwale stanowi-skiem, że sąd, orzekając na podstawie art. 72 § 2 k.k. o obowiązku napra-wienia szkody, w wyroku określa również czas i sposób jego wykonania. Wydając wyrok sąd ma przecież pełną wiedzę i orientację o sytuacji i moż-liwościach skazywanego, a przez to ma też możliwość trafnego określenia zarówno rodzaju, jak i czasu oraz sposobu wykonania obowiązków proba-cyjnych. Ma taką możliwość nawet w przypadku kiedy oskarżony zaprze-cza swojemu sprawstwu, co bezprzedmiotowym czyni wymóg wysłuchiwa-nia go – co do „czasu i sposobu” wykonania obowiązków, których nałoże-nie sąd przewiduje (tak też Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 23 marca 2000 r., II AKa 38/00, KZS 2000 z. 4, poz. 36 oraz M. Siwek w glosie do wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 27 września 2000r., II AKa 180/00, Palestra 2003 nr 7-8, s. 256). Wprawdzie określony w art. 74 § 1 k.k. wymóg „wysłuchania skazanego” wyrażony został w formie obligatoryj-nej, ale jasnym jest, że i na etapie postępowania wykonawczego nie zaw-sze może być on dochowany, gdyż ze swej istoty uwarunkowany jest po-stawą osoby zarówno „skazywanej”, jak i „skazanej”. Zatem i argument odwołujący się do obligatoryjności brzmienia art. 74 § 1 k.k. (por. J. Woj-ciechowski, Kodeks Karny. Komentarz. Orzecznictwo. Warszawa 2002, s.169-170) nie może być uznany za wystarczająco przekonujący. Z punktu widzenia dyrektyw wykładni funkcjonalnej, trzeba stwierdzić, że przyjęcie, iż art. 74 § 1 k.k. wyklucza możliwość orzekania w wyroku o czasie i sposobie wykonania nałożonych obowiązków, prowadziłoby do 11 ewidentnie zbędnego przedłużania postępowania karnego. W ogromnej liczbie spraw, w których orzeczono karę z warunkowym zawieszeniem wy-konania (na kary takie w 2003 r. skazano 233.055 sprawców; Rocznik Sta-tystyczny RP, Warszawa 2004, s. 179) i w których nałożono stosowne ob-owiązki probacyjne (co wszak jest regułą), konieczne byłoby, po uprawo-mocnieniu się wyroku, wyznaczanie dodatkowego posiedzenia w celu określenia czasu oraz sposobu wykonania nałożonych obowiązków. Dys-funkcjonalność takiego rozwiązania jawi się jako oczywista. Stanowisko to nie pozostaje w kolizji z trybem postępowania przewidzianym w art. 74 § 2 k.k., jako że skala stosowania tego przepisu jest nieporównywalnie mniej-sza, rozłożona na cały okres próby i zależna od losowych przypadków. Na marginesie dodać należy, że nieorzeczenie w wyroku o czasie i sposobie wykonania nałożonych na podstawie art. 72 k.k. obowiązków jest wprawdzie wadliwe, ale nie dyskwalifikuje całego orzeczenia, nawet jeśliby się ono w takim kształcie uprawomocniło. Zasadnie w swym wniosku Pro-kurator wskazał, że określenie tych elementów jest możliwe w postępowa-niu wykonawczym, w trybie określonym przepisami art. 178 § 1 k.k.w., przy wykorzystaniu dyspozycji art. 74 § 1 k.k.