I KZP 48/05

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 15 GRUDNIA 2005 R. KZP 48/05 Wznowienie przez sąd postępowania karnego skarbowego w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym orzeczeniem fi-nansowego organu orzekającego, wydanym przed dniem 17 października 1999 r., jest możliwe w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie kar-nym skarbowym (art. 113 § 1 k.k.s. w zw. z art. 540 – 548 k.p.k. oraz art. 170 k.k.s.). Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: K. Cesarz, A. Deptuła (sprawozdawca), W. Kozielewicz, D. Rysińska, J. Skwierawski, M. Sokołowski. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Marka S., po rozpoznaniu, przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., przez Sąd Najwyż-szy w składzie trzech sędziów, postanowieniem z dnia 3 października 2005 r., do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagad-nienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy w świetle art. 2, 6, 7 i 15 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr 83, poz. 931 ze zm.) dopuszczalne jest wznowienie przez sąd postępowania karnego skarbo-wego, w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończonego prawomocnym orzeczeniem finansowego organu orzekającego w sytuacji, gdy wniosek o 2 wznowienie postępowania karnego skarbowego został złożony po 17 paź-dziernika 1999 r.?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji proce-sowej. Orzeczeniem z dnia 20 sierpnia 1999 r., Urząd Skarbowy w S. uznał Marka S. za winnego popełnienia przestępstwa skarbowego określonego w art. 94 § 1 u.k.s., polegającego na narażeniu Skarbu Państwa na uszczu-plenie podatku od towarów i usług za listopad 1998 r. w kwocie 3 304 zł i za to skazał go na karę grzywny w wysokości 1 000 zł. Orzeczenie to zaskarżył oskarżony. Izba Skarbowa w K., orzecze-niem z dnia 14 października 1999 r., utrzymała w mocy orzeczenie organu pierwszej instancji. Z kolei, w dniu 13 sierpnia 1999 r. Urząd Skarbowy w S. skierował do Sądu Rejonowego w S. akt oskarżenia, w którym zarzucił Markowi S. po-pełnienie przestępstwa skarbowego, tym razem określonego w art. 101a § 1 u.k.s., polegającego na narażeniu Skarbu Państwa na bezpodstawny zwrot podatku od towarów i usług w kwocie 3 282 zł za grudzień 1998 r. Sąd Rejonowy w S., postanowieniem z dnia 18 maja 2000 r., umorzył postępowanie w tej sprawie, ustalając jednocześnie, że „czyn zarzucony Markowi S. w akcie oskarżenia wyczerpuje aktualnie znamiona określone w art. 76 § 3 k.k.s. w związku z art. 76 § 1 k.k.s.” 3 W dniu 4 grudnia 2000 r. do Sądu Okręgowego w K. wpłynął wniosek obrońcy Marka S. o wznowienie postępowania na podstawie art. 542 § 1 k.p.k. i art. 540 § 1 pkt 2 lit. a k.p.k. w sprawie prowadzonej przez Urząd Skarbowy w S. Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z dnia 27 września 2002 r., nie uwzględnił wniosku o wznowienie postępowania, uznając, że z chwilą wej-ścia w życie Kodeksu karnego skarbowego z dnia 10 września 1999 r. utraciła moc ustawa karna skarbowa z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. z 1984 r. Nr 22, poz. 103 ze zm.) i w związku z tym, że Kodeks karny skar-bowy nie uregulował kwestii wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem karnym organu finansowego, brak jest pod-staw do wznowienia tego typu postępowania. Sąd Apelacyjny w K. po rozpoznaniu zażalenia obrońcy, postanowie-niem z dnia 14 listopada 2002 r., utrzymał w mocy zaskarżone postano-wienie Sądu Okręgowego w K. Prokurator Generalny wniósł kasację od postanowienia Sądu Apela-cyjnego w K., zarzucając rażące i mające wpływ na treść orzeczenia naru-szenie prawa procesowego, a mianowicie art. 6 i art. 15 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr 83, poz. 931) oraz art. 118 § 1 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s., pole-gające na przyjęciu, że po wejściu w życie Kodeksu karnego skarbowego ustała przewidziana w art. 227 u.k.s. możliwość wzruszenia przez sąd pra-womocnego orzeczenia finansowego organu orzekającego i w konsekwen-cji tego poglądu oddalenie wniosku obrońcy skazanego o wznowienie po-stępowania zakończonego orzeczeniem Izby Skarbowej bez merytorycz-nego odniesienia się do tych argumentów wniosku, które wskazywałyby na dążenie wnioskodawcy do uchylenia orzeczenia organu finansowego z powodu niezgodności tego orzeczenia z prawem. Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz utrzymanego nim w mo- 4 cy postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponow-nego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., w zakresie wyznaczonym pełną treścią wniosku obrońcy Marka S. W toku rozpoznawania kasacji, Sąd Najwyższy w składzie trzyoso-bowym uznał, że wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy o treści ujętej w pytaniu, które przekazał powiększonemu składowi tego Sądu. Uzasadniając swoje wystąpienie skład zwykły wskazał w pierwszej kolejności, że ustawa karna skarbowa z dnia 26 października 1971 r. da-wała możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia finansowego orga-nu orzekającego, udzielając w tym zakresie kompetencji Ministrowi Finan-sów (art. 227 tej ustawy). W art. 2 Przepisów wprowadzających Kodeks karny skarbowy – stwierdził dalej skład formułujący pytanie prawne – uchy-lono obowiązującą do tego czasu ustawę karną skarbową, przy czym w niektórych sytuacjach przewiduje się stosowanie jej dotychczasowych przepisów. Żaden jednak przepis ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy nie odnosi się do sytuacji przedstawionej w kasacji. Również unormowania zawarte w samym Ko-deksie karnym skarbowym nie przewidują – zdaniem tego składu – możli-wości wznowienia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe, za-kończonego prawomocnym orzeczeniem organu finansowego wydanym na podstawie przepisów Ustawy karnej skarbowej. Z drugiej jednak strony skład zwykły stwierdza, że w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Naj-wyższego wyrażony został pogląd, oparty na interpretacji przepisów art. 25 § 2 k.p.k. w zw. z art. 113 § 1 k.k.s. i 115 § 2 k.k.s., uznający, iż rozpozna-nie odwołań oraz nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń or-ganów finansowych, po wejściu w życie Kodeksu karnego skarbowego, na-leży do sądu okręgowego (zob. postanowienia z dnia 20 marca 2000 r., I KZP 13/00, OSNKW 2000, z. 7-8, poz. 66, z dnia 29 czerwca 2001 r., III 5 KKN 6/01, Lex nr 51853 i z dnia 3 października 2002 r., II KK 64/02, Lex nr 55548). Zarazem jednak w uzasadnieniu pytania stwierdzono, że gdyby ustawodawca chciał stworzyć możliwość wzruszenia prawomocnych orze-czeń finansowych organów orzekających w sprawach o przestępstwa skar-bowe, to w sposób wyraźny dałby temu wyraz w ustawie – Przepisy wpro-wadzające kodeks karny skarbowy, czy też w samym Kodeksie karnym skarbowym, zaś treść art. 2 Przepisów wprowadzających Kodeks karny skarbowy i dalszych przepisów tj. art. 6, 7 i 15, formułując generalną dyrek-tywę stosowania przepisów nowej ustawy, mogłaby wskazywać na brak po stronie ustawodawcy woli wzruszania prawomocnych orzeczeń finanso-wych organów orzekających. Prokurator Krajowy w pisemnym wniosku wniósł o podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały następującej treści: „Postępowanie karne skarbo-we zakończone przed dniem 17 października 1999 r. prawomocnym orze-czeniem finansowego organu orzekającego może być wznowione w trybie i na zasadach przewidzianych w Kodeksie karnym skarbowym”. Rozstrzygając przedstawione zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje. Redakcja przedstawionego pytania i jego uzasadnienie wskazuje, że chodzi tu nie o ustalenie właściwości organu procesowego do rozpozna-wania wniosków o uchylenie prawomocnego orzeczenia organu finanso-wego, skazującego za przestępstwo skarbowe, ale o stwierdzenie prawnej możliwości wzruszenia takiego orzeczenia w wyniku złożonego w tej kwe-stii wniosku pod rządem Kodeksu karnego skarbowego. Tylko w tej pierwszej kwestii brak jest w Kodeksie karnym skarbowym wyraźnej regulacji. Brak ten – jak wywiódł to już wcześniej Sąd Najwyższy (zob. postanowienie z dnia 20 czerwca 2000 r., I KZP 13/00, OSNKW 2000, z. 7-8, poz. 66) stanowi rzeczywistą lukę w ustawie, którą trzeba wy-pełnić w drodze odpowiedniej interpretacji. Wypełnienie takiej luki może 6 być przeprowadzone w drodze zastosowania zasady analogii iuris, która na gruncie prawa karnego procesowego akceptowana jest tak w judykaturze, jak i w doktrynie, zwłaszcza gdy będzie to korzystne dla oskarżonego (zob. uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 października 1992 r., W 10/92, OTK 1992, z. 2, poz. 33, oraz z dnia 8 listopada 1994 r., P 1/94, OTK 1994, z. 2, poz. 37; uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1997 r., I KZP 14/97, OSNKW 1997, z. 11-12, poz. 94; zob. także L. Mo-rawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, s. 293). W tym też kierunku, co do właściwości funkcjonalnej sądu okręgowego do rozpozna-nia odwołań, a także nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń organów finansowych skazujących za przestępstwo skarbowe, należące w przeszłości do właściwości organów finansowych, po wejściu w życie Ko-deksu karnego skarbowego, wypowiadał się już Sąd Najwyższy w posta-nowieniu z dnia 3 października 2002 r., II KK 64/02, Lex nr 55548. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy chodzi o możliwość wzruszenia takich prawomocnych orzeczeń finansowych organów orzekających. W tym wypadku posługiwanie się zasadą analogii iuris nie jest ani właściwe, ani też konieczne, albowiem odwołanie się do kierunku i aksjolo-gii zmian wprowadzonych przez Kodeks karny skarbowy pozwala ocenić i właściwie rozwiązać sytuację procesową objętą w przekazanym pytaniu prawnym . Otóż, Kodeks karny skarbowy wprowadził wyłączną właściwość sądu do orzekania w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbo-we. Takie rozwiązanie stanowiło realizację normy konstytucyjnej zawartej w art. 175 ust. 1 i art. 236 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu projektu te-go Kodeksu czytamy, że przewidziane w dotychczasowej ustawie karnej skarbowej orzecznictwo administracyjnych organów finansowych „nie daje się pogodzić z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy ... przez właściwy, 7 niezależny, bezstronny i niezawisły sąd” (Nowa Kodyfikacja Karna. Kodeks karny skarbowy, Warszawa, s. 252). Przyjęto także, że postępowanie w sprawach o przestępstwo skar-bowe i wykroczenie skarbowe opierać się będzie na ogólnej regule stoso-wania procedury powszechnej – Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. Postępowanie w tych sprawach miało być w znacznie większym stopniu, niż dotychczas, subsydiarne w stosunku do postępowania karnego. W in-nym miejscu uzasadnienia projektu tego Kodeksu stwierdzono, że „proce-sowe rozwiązania kodeksu karnego skarbowego dostosowane zostały do rozwiązań przyjętych w nowym Kodeksie postępowania karnego z 1997 r., co jest wyrazem dążenia do jak najdalej idącej unifikacji postępowania w sprawach karnych”. W przeciwieństwie do części materialnoprawnej Kodeksu, którą opar-to na pełnej samodzielności norm Kodeksu karnego skarbowego i stoso-waniu jedynie wyraźnie wskazanych przepisów Kodeksu karnego, w części procesowej przyjęto generalne założenie, że postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe toczy się na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu postępowania karnego, jeśli normy Kodeksu karnego skarbowego nie wprowadzają tu innych rozwiązań (art. 113 § 1 k.k.s.). To generalne odesłanie do przepisów Kodeksu postępowania karne-go odnosi się także do jego Rozdziału 56, a więc również do tych samych podstaw wznowienia określonych w art. 540 k.p.k. Podstawy te nakierowa-ne są na oskarżonego, a ponieważ Kodeks postępowania karnego nie przewiduje rozstrzygnięcia o odpowiedzialności posiłkowej, dlatego tylko w tym zakresie potrzebna była specjalna podstawa wznowienia w zakresie tego rozstrzygnięcia (art. 170 k.k.s.). Z kolei, z faktu, że art. 540 k.p.k. przewiduje wznowienie jedynie postępowania sądowego, nie zaś postępo-wania prowadzonego przez organ finansowy, nie można wywieść wniosku, 8 iż przepis ten nie ma zastosowania do postępowania zakończonego orze-czeniem tego organu, skoro art. 540 k.p.k. ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu skarbowym. Nic nie upoważnia do stwierdzenia, że w przyjętym w Kodeksie kar-nym skarbowym uregulowaniu, wolą ustawodawcy było wyeliminowanie możliwości wznowienia postępowania w tej kategorii spraw. Wszak chodzi-ło o ukaranie za popełnienie przestępstwa skarbowego, z tą tylko różnicą, że nie uczynił tego niezawisły sąd. Odmienny pogląd oznaczałby niczym nieuzasadnioną dyskryminację pewnej kategorii skazanych w postępowa-niu karnym skarbowym, blokując przy tym możliwość korygowania orze-czeń rażąco wadliwych. Przyjęciu powyższego poglądu w najmniejszym stopniu nie sprzeci-wia się podniesiona w końcowej części uzasadnienia pytania prawnego wątpliwość natury funkcjonalnej, a mianowicie, że w ten sposób „otworzy-łaby się możliwość wznowienia przed sądami okręgowymi postępowań w tysiącach spraw zakończonych prawomocnie przed finansowymi organami orzekającymi”. Wystarczy bowiem uzmysłowić sobie, że czynnikiem istotnie ograniczającym możliwość wznowienia postępowania jest enumeratywne wyliczenie podstaw wznowieniowych, bez dopełniającej i pojemniejszej (co ma miejsce przy kasacji) klauzuli generalnej. Podsumowując całość przedstawionych rozważań należy opowie-dzieć się za następującym ustaleniem: wznowienie przez sąd postępowa-nia karnego skarbowego w sprawie o przestępstwo skarbowe, zakończo-nego prawomocnym orzeczeniem finansowego organu orzekającego, wy-danym przed dniem 17 października 1999 r., jest możliwe w trybie i na za-sadach określonych w Kodeksie karnym skarbowym. Kierując się powyższymi argumentami, Sąd Najwyższy uchwalił udzielić odpowiedzi jak w uchwale.