I KZP 20/07

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 LIPCA 2007 R. I KZP 20/07 Postanowienie odmawiające uwzględnienia wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego stanowi decyzję o dalszym stosowaniu tego samego środka zapobiegawczego na zasadach określonych we wcześniejszym postanowieniu. Przewodniczący: sędzia SN P. Kalinowski (sprawozdawca). Sędziowie: SN E. Strużyna, SA (del. do SN) R. Ponikowski. Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Ilonardy S., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w L., postanowieniem z dnia 29 marca 2007 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadni-czej wykładni ustawy: „Czy właściwość funkcjonalna sądu rejonowego, w którego okręgu prowa-dzi się postępowanie, do rozpoznania zażalenia na postanowienie prokura-tora w przedmiocie środka zapobiegawczego (art. 252 § 2 k.p.k.), obejmuje również rozpoznanie zażalenia na postanowienie prokuratora w przedmio-cie wniosku o zmianę lub uchylenie środka zapobiegawczego, a jeżeli tak to czy w zakres tej właściwości wchodzi rozpoznanie zażalenia na każde postanowienie prokuratora wydane w wyniku rozpoznania wniosku o zmia-nę lub uchylenie środka, czy też rozpoznanie zażalenia jedynie na posta-nowienie pozytywne, tj. uwzględniającego wniosek”. p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. 2 U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie przewidzianym w art. 441 § 1 k.p.k., powstało w następującej sytu-acji procesowej. Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2005 r. Sąd Rejonowy w L. za-stosował wobec Ilonardy S. tymczasowe aresztowanie na okres 14 dni od daty zatrzymania, zaś dnia 25 maja 2005 r. Prokurator Rejonowy w Ś. za-rządził poszukiwanie podejrzanej listem gończym. W dniu 9 listopada 2006 r. obrońca podejrzanej złożył do Prokuratora Rejonowego w Ś. wniosek o zmianę powołanego wyżej środka zapobie-gawczego i uchylenie postanowienia o poszukiwaniu listem gończym, który to wniosek nie został uwzględniony – postanowieniem z dnia 10 listopada 2006 r. To ostatnie rozstrzygnięcie zostało zaskarżone zażaleniem wnie-sionym przez obrońcę podejrzanej, który wnosił o zmianę tego orzeczenia, polegającą na zastąpieniu tymczasowego aresztowania poręczeniem ma-jątkowym oraz uchylenie postanowienia o poszukiwaniu podejrzanej listem gończym. Powyższe zażalenie zostało przedstawione do rozpoznania Są-dowi Rejonowemu w L. z wnioskiem Prokuratora Rejonowego w Ś. o utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia. Jednak Sąd Rejonowy w L. uznał się niewłaściwym do rozpoznania wniesionego środka odwoław-czego i przekazał go do rozpoznania Prokuratorowi Okręgowemu w L. To ostatnie postanowienie zaskarżył prokurator zarzucając obrazę art. 252 § 1 k.p.k., polegającą na wyrażeniu poglądu, że zażalenie na postanowienie prokuratora, odmawiające uwzględnienia wniosku o zmianę środka zapo-biegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, przysługuje na pod-stawie art. 254 § 2 k.p.k. i art. 465 § 2 k.p.k. do prokuratora nadrzędnego w sytuacji, gdy zgodnie z art. 252 § 2 k.p.k. zażalenie to wnosi się do sądu rejonowego, w którego okręgu prowadzi się postępowanie. Podnosząc tak 3 skonstruowany zarzut autor zażalenia wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy w L., postanowieniem z dnia 29 marca 2007 r. zwrócił się do Sądu Najwyższego z pytaniem sformułowanym na wstępie, wyraża-jąc zarazem przekonanie, że sytuacja procesowa w niniejszej sprawie wskazuje na potrzebę dokonania zasadniczej wykładni ustawy – przepisu art. 252 § 2 k.p.k. Jednocześnie podkreślono, że przedstawione zagadnie-nie „dotyczy ściśle przedmiotu osądu w sprawie, ma charakter konkretny i rzeczywisty” oraz „zachodzi niewątpliwy związek pomiędzy ewentualnym rozpoznaniem tego zagadnienia (...) a rozstrzygnięciem sprawy”, co czyniło niezbędnym wystąpienie do Sądu Najwyższego. Już z dalszych wywodów wynika jednak niezbicie, że w istocie sądowi zwracającemu się z pytaniem chodzi o rozstrzygnięcie zupełnie innej kwestii, a mianowicie ustalenia rela-cji między określeniami „w przedmiocie środka zapobiegawczego” i „w przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego”, użytymi odpowiednio w art. 252 § 1 k.p.k. i art. 254 § 1 k.p.k. W tym też rozróżnieniu Sąd Okręgowy w L. upatruje podstawę swoich wątpliwości. Odwołując się do – błędnie zresztą przypisywanych poszczególnym auto-rom – poglądów wyrażonych w piśmiennictwie prawniczym na tle dwóch uchwał Sądu Najwyższego dotyczących tej materii (z dnia 26 listopada 2003 r., I KZP 30/03 oraz z dnia 29 października 2004 r., I KZP 19/04) Sąd Okręgowy sformułował trzy różne rozwiązania, które – w jego ocenie – są możliwe do przyjęcia na tle obowiązującego obecnie stanu prawnego. We-dług pierwszego z nich – organem właściwym do rozpoznania zażalenia na każde postanowienie prokuratora w przedmiocie wniosku o zmianę lub uchylenie środka zapobiegawczego będzie zawsze prokurator nadrzędny (art. 465 § 2 k.p.k. w zw. z art. 252 § 1 k.p.k.). Zgodnie z drugim stanowi-skiem – organem właściwym do rozpoznania zażalenia w takiej sytuacji 4 będzie zawsze sąd, w którego okręgu prowadzi się postępowanie (art. 252 § 2 k.p.k.). Natomiast w trzecim wypadku – właściwość będzie zależała od treści decyzji wydanej przez prokuratora: do rozpoznania zażalenia na po-stanowienie prokuratora nieuwzględniające wniosku o zmianę lub uchyle-nie środka zapobiegawczego właściwy będzie prokurator nadrzędny, zaś do rozpoznania zażalenia na postanowienie prokuratora uwzględniające taki wniosek, właściwy będzie sąd rejonowy, o którym mowa w art. 252 § 2 k.p.k. Prokurator Prokuratury Krajowej we wniosku przestawionym Sądowi Najwyższemu wnosił o odmowę podjęcia uchwały. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Stanowisko prokuratora, postulującego odmowę podjęcia uchwały w przedstawionej kwestii, należało podzielić w całej rozciągłości. Jedną z za-sadniczych przesłanek korzystania z instytucji przewidzianej w art. 441 § 1 k.p.k. jest wykazanie, że przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyło-niło się zagadnienie prawne wymagające dokonania zasadniczej wykładni ustawy. Tymczasem, w realiach tej sprawy taka sytuacja wcale nie zacho-dzi. Po raz kolejny przypomnieć trzeba, że art. 441 § 1 k.p.k. zezwala są-dowi odwoławczemu zwrócić się o dokonanie zasadniczej wykładni ustawy jedynie wtedy, gdy przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne, którego wyjaśnienie ma znaczenie dla wydania orze-czenia w konkretnej sprawie. Jak trafnie podkreśla się w piśmiennictwie, sąd odwoławczy nie może natomiast, powołując się na treść art. 441 § 1 k.p.k., stawiać pytań o charakterze „abstrakcyjnym”, tj. nie powiązanych z rozpoznawaną sprawą, choćby ich znaczenie dla praktyki sądowej było doniosłe (por. S. Zabłocki w: J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, tom III, Warszawa 2004, s. 210). 5 Obok wymogu ścisłego zakotwiczenia pytania prawnego w stanie fak-tycznym, z jakim ma do czynienia sąd odwoławczy, jest on zobligowany również do wykazania potrzeby dokonania wykładni określonego fragmen-tu ustawy. Z tego punktu widzenia istotne znaczenie będzie miało zatem wykazanie istnienia rozbieżności interpretacyjnych występujących przy wy-kładni określonej normy prawnej (tamże – s. 211). W niniejszej sprawie Sąd odwoławczy – poza odnotowaniem rzeczy-wistej różnorodności poglądów zaprezentowanych w piśmiennictwie, z któ-rymi prowadzenie dyskusji nie jest rolą Sądu Najwyższego – w niewielkim nawet stopniu nie sprostał tym wymaganiom. Wadliwość sformułowanego pytania wyraża się w dwóch płaszczyznach. Pierwsza to jego zakres. For-mułując wątpliwość co do kompetencji organu procesowego mającego roz-poznać zażalenie na postanowienie prokuratora wydane w wyniku rozpo-znania wniosku o zmianę lub uchylenie środka zapobiegawczego, Sąd od-woławczy obejmuje pytaniem wszystkie środki zapobiegawcze w sytuacji, gdy w realiach rozpoznawanej sprawy chodzi o zażalenie na postanowie-nie odmawiające uwzględnienia wniosku o uchylenie tymczasowego aresz-towania. W tej zaś materii obowiązuje szczególna regulacja zamieszczona w art. 254 § 2 k.p.k. Tym samym, przedstawione zagadnienie zostało w py-taniu zarysowane szerzej niż to wynika z potrzeby zakreślonej ramami po-stępowania. W części motywacyjnej wręcz przyznano, że przedmiotem za-interesowania jest jeszcze inne zagadnienie, a mianowicie relacja między pojęciami „postanowienie w przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego” oraz „postanowienie w przedmiocie środka za-pobiegawczego”. Druga płaszczyzna – to brak uwzględnienia stanowiska prezentowa-nego dotychczas w judykaturze w danej kwestii. Podkreślić trzeba, że zwracając się do Sądu Najwyższego w trybie przewidzianym w art. 441 § 1 k.p.k. i domagając się dokonania wykładni określonej normy prawnej, sąd 6 wymieniony w tym przepisie nie może traktować jako nieistniejących po-glądów orzecznictwa wyrażonych już wcześniej, a dotyczących tej samej materii jaką przedstawia w swoim wystąpieniu. Spełnienie ustawowego wymagania „wyłonienia się zagadnienia wymagającego dokonania zasad-niczej wykładni” następuje bowiem wówczas, gdy przedstawiona kwestia nie była dotychczas przedmiotem wykładni, bądź też od czasu dokonania tej wykładni ujawniły się rozbieżności w orzecznictwie sądowym albo przedstawione zostały argumenty skutecznie kwestionujące wcześniejszą interpretację. Judykatura Sądu Najwyższego dostarcza szeregu przykła-dów takich sytuacji, gdy właśnie argumenty przedstawione przez sądy wy-stępujące o ponowną interpretację przepisów, doprowadziły do wykreowa-nia zupełnie innego kierunku orzecznictwa. Przechodząc na grunt niniejszej sprawy zauważyć jednak należy, że nie tylko nie doszło do skutecznego podważenia poglądów prezentowa-nych dotychczas przez Sąd Najwyższy w materii będącej przedmiotem wy-stąpienia Sądu Okręgowego w L., ale brak jest jakiegokolwiek nawet od-niesienia się tego ostatniego Sądu do istniejącego w tym zakresie orzecz-nictwa, które powołano zresztą jedynie fragmentarycznie. W części moty-wacyjnej ograniczono się przy tym do zaprezentowania (w ślad za uczest-nikami dyskusji toczącej się w piśmiennictwie) trzech różnych stanowisk możliwych – zdaniem Sądu odwoławczego – do przyjęcia w kwestii właści-wości organu, który powinien rozpoznawać zażalenie na postanowienie prokuratora w przedmiocie wniosku o zmianę lub uchylenie środka zapo-biegawczego. Nie podjęto natomiast nawet próby dyskusji ze stanowiskami wyrażanymi dotychczas przez Sąd Najwyższy w omawianym zakresie. W związku z powyższym przypomnieć trzeba, że zagadnienie za-skarżalności postanowień organu procesowego – w tym także prokuratora – dotyczących wniosków o uchylenie lub zmianę środków zapobiegaw-czych, ze szczególnym uwzględnieniem najsurowszego spośród nich, tj. 7 tymczasowego aresztowania, było już przedmiotem wykładni dokonywanej w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Pierwsza z wypowiedzi Sądu Najwyższego w tej materii w postaci uchwały z dnia 26 listopada 2003 r., I KZP 30/03 (OSNKW 2003, z. 11-12, poz. 97) wskazywała przepis art. 252 § 1 k.p.k. jako podstawę prawną statuującą prawo zaskarżenia każdego postanowie-nia w przedmiocie środka zapobiegawczego, w tym również wydanego w następstwie rozpoznania wniosku złożonego przez oskarżonego o uchyle-nie lub zmianę tego środka. Już wtedy wyrażono jednoznaczne przekona-nie, że każde postanowienie rozstrzygające o zasadności lub niezasadno-ści wniosku złożonego na podstawie art. 254 § 1 k.p.k. jest postanowie-niem w przedmiocie środka zapobiegawczego. Stanowisko to, wykraczają-ce niewątpliwie poza ramy wykładni ściśle językowej, wsparto szczegóło-wymi argumentami, do których w tym miejscu wystarczy odesłać. Spotkało się ono z licznymi wypowiedziami polemicznymi (por. R. Kmiecik: Glosa do uchwały SN I KZP 30/03, OSP 2004, z. 5, poz. 64; R.A. Stefański: Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego proce-sowego za 2003 r., WPP 2004, nr 2, s. 109; B. Mik: Glosa do uchwały SN I KZP 30/03, Prok. i Pr. 2004, nr 5, s. 104; A. Błachnio-Parzych, M. Hudzik, J. Pomykała: Przegląd glos krytycznych do orzeczeń Izby Karnej i Izby Wojskowej SN z zakresu prawa karnego procesowego opublikowanych w okresie od kwietnia 2004 r. do marca 2005 r. [część I], Pal. 2005, nr 9-10, s. 203; B. Kurzępa: Glosa do uchwały SN I KZP 30/03, WPP 2004, nr 2, s. 150; K. Grzegorczyk: Glosa do uchwały I KZP 30/03, WPP 2004, nr 2, s. 154; Z. Świda: Glosa do uchwały SN I KZP 30/03, Prok. i Pr. 2004, nr 5, s. 99), ale również z odmiennym rozstrzygnięciem innego składu Sądu Naj-wyższego z dnia 10 lutego 2004 r. WZ 6/04 (OSNKW-R 2004, poz. 294), co w konsekwencji zaowocowało wnioskiem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego skierowanym do powiększonego składu tego Sądu w trybie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym. Opo- 8 wiadając się za poglądem, zgodnie z którym oskarżonemu przysługuje za-żalenie na postanowienie właściwego organu procesowego (sądu albo prokuratora) wydane w przedmiocie jego wniosku o zmianę lub uchylenie środka zapobiegawczego innego niż tymczasowe aresztowanie, skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego przychylił się do stanowiska wyrażo-nego w poprzednio wymienionej uchwale przyjmującej, że każde postano-wienie w przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegaw-czego jest zarazem postanowieniem w przedmiocie tego środka (uchwała z dnia 29 października 2004 r., I KZP 19/04). Odmowa uwzględnienia wnio-sku oznacza dalsze stosowanie tego samego środka zapobiegawczego na zasadach określonych we wcześniejszym postanowieniu. Jest zatem fak-tycznie decyzją o utrzymaniu w mocy tego środka w dotychczasowej po-staci. Niezależnie zatem od treści rozstrzygnięcia organ procesowy wydaje postanowienie w przedmiocie środka zapobiegawczego. Dotychczasową linię argumentacyjną wskazującą na konieczność oderwania się od kryte-riów ściśle językowych, wsparto wskazaniem na konsekwencje wynikające ze ściśle literalnego interpretowania pojęć „postanowienie w przedmiocie wniosku” i „postanowienie w przedmiocie środka”. Gdyby bowiem obu tych pojęć na gruncie art. 254 § 2 k.p.k. nie odczytywać tak, jak to uczyniono już w uchwale z dnia 26 listopada 2003 r., I KZP 30/03, to przewidziane w tym przepisie ograniczenie temporalne w odniesieniu do najbardziej istotnych wniosków o zmianę lub uchylenie tymczasowego aresztowania w ogóle nie mogłoby funkcjonować. Odmienna interpretacja prowadziłaby do sytuacji, w której postanowienie o odmowie uwzględnienia wniosku o uchylenie lub zmianę tymczasowego aresztowania nie byłoby postanowieniem „w przedmiocie tymczasowego aresztowania”. Nie powodowałoby ono zatem uruchomienia okresowej blokady zaskarżalności kolejnych postanowień odmawiających uwzględnienia wniosku o uchylenie lub zmianę tymczaso-wego aresztowania. Jest oczywiste, że taki sposób wykładni prowadziłby 9 wprost do zakwestionowania wyraźnej przecież woli ustawodawcy zmierza-jącego do zdecydowanego ograniczenia powszechnych w praktyce wypad-ków opóźniania postępowania w głównym nurcie procesu przy pomocy nieustannego zaskarżania rozstrzygnięć w kwestii środków zapobiegaw-czych. Zupełnie innym zagadnieniem jest niedoskonałość obecnej regula-cji, słusznie podnoszona przez autorów licznych glos do obu powołanych uchwał (obok glos wymienionych powyżej por. także: A. Zając, B. Zając: Glosa do uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 29 października 2004, I KZP 19/04 Prok. i Pr. 2006, nr 2, s. 114; W. Korbiel: Glosa do uchwały SN z 29 października 2004, Pal. 2005, nr 1-2, s. 277; R.A. Stefański: Przegląd uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego w zakresie prawa karnego proce-sowego za 2004 r., WPP 2005, nr 2, s. 77; K. Grzegorczyk: Glosa do uchwały SN – Izby Karnej z 29 października 2004 r. I KZP 19/04, WPP 2005 nr 1, s. 144; H. Skwarczyński: Glosa do uchwały Izby Karnej SN z 29 października 2004 r. I KZP 19/04, WPP 2005, nr 1, s. 138). Odnotować należy również swoisty paradoks polegający na tym, że możliwość zaskarżenia postanowienia rozstrzygającego o dalszym stoso-waniu najbardziej dolegliwego dla oskarżonego izolacyjnego środka zapo-biegawczego podlega ograniczeniom przewidzianym w art. 254 § 2 k.p.k.. Natomiast te same ograniczenia nie mają zastosowania w odniesieniu do możliwości skarżenia orzeczeń rozstrzygających o odmowie uchylenia lub zmiany wszystkich pozostałych środków zapobiegawczych, które przecież w znacznie mniejszym stopniu wkraczają w sferę praw i wolności oskarżo-nego. Jednak rozwiązanie tego problemu może nastąpić wyłącznie w dro-dze zmian legislacyjnych, a nie w wyniku dokonania odmiennej od dotych-czasowej wykładni istniejącego uregulowania. Na koniec trzeba zauważyć, że konsekwencją przyjęcia poglądu o podstawowym znaczeniu przepisu art. 252 k.p.k., z punktu widzenia możli-wości i zasad zaskarżania orzeczeń dotyczących wniosków o uchylenie lub 10 zmianę środków zapobiegawczych, jest również rozstrzygnięcie wątpliwo-ści odnoszących się do właściwości organów rozpoznających zażalenia na postanowienia zapadające w tej materii. Przepis art. 252 § 2 k.p.k. jest w tej kwestii zupełnie jednoznaczny i wskazuje sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie przygotowawcze, jako właściwy do rozpoznawania zażalenia na postanowienie prokuratora w przedmiocie środka zapobiegawczego. Przypomnieć trzeba jeszcze, że na gruncie przepisu art. 254 § 2 k.p.k. – w brzmieniu przed nowelizacją z dnia 10 stycznia 2003 r. – norma art. 252 § 2 k.p.k. nie miała zastosowania, co sprawiało, że zażalenie na postanowienie prokuratora w przedmiocie środ-ka zapobiegawczego przysługiwało do prokuratora nadrzędnego (na zasa-dach ogólnych – art. 252 § 1 k.p.k.) a nie do sądu rejonowego o jakim mo-wa w art. 252 § 2 k.p.k. Skreślenie tego zapisu w wyniku wspomnianej no-welizacji sprawiło, że reguła wyrażona w art. 252 § 2 k.p.k. ma obecnie pełne zastosowanie. Jeżeli powiąże się wydłużenie swego rodzaju „karen-cji” przewidzianej w art. 254 § 2 k.p.k. z jednoczesną rezygnacją z istnieją-cego wcześniej wyłączenia drogi odwoławczej wskazanej w art. 252 § 2 k.p.k., to trudno odczytać inaczej zamysł ustawodawcy, jak wydłużenie okresu między zażaleniami na postanowienia dotyczące tymczasowego aresztowania za cenę przekazania sądowi całej kontroli w tym zakresie. Nie ma natomiast żadnego logicznego powodu, aby kierunek rozstrzygnię-cia wydanego w wyniku rozpoznania wniosku o uchylenie lub zmianę środ-ka zapobiegawczego, miał decydować o właściwości organu rozpoznają-cego środek odwoławczy i to zwłaszcza w taki sposób, aby to akurat orze-czenie korzystne dla oskarżonego było poddawane kontroli sądowej, a orzeczenie niekorzystne z jego punktu widzenia, oskarżony mógł skarżyć „jedynie” do organu nadrzędnego nad prokuratorem prowadzącym postę-powanie przygotowawcze. Uwaga ta ma zresztą charakter o tyle historycz-ny, że przynajmniej część argumentacji sądu przedstawiającego zagadnie- 11 nie prawne, znajdowała swoje zakotwiczenie w dotychczasowej treści art. 465 § 2 k.p.k., znowelizowanej obecnie ustawą z dnia 29 marca 2007 r. o zmianie ustawy o Prokuraturze, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 64, poz. 432). W postaci obowią-zującej od dnia 12 lipca 2007 r., przepis ten jako zasadę wprowadza roz-poznawanie przez sąd zażaleń na postanowienia prokuratora, chyba że ustawa stanowi inaczej. Natomiast, z punktu widzenia rozstrzygnięcia wąt-pliwości, których wyrazem było przedłożone pytanie, podstawowe znacze-nie miało szczegółowe rozważenie tej problematyki w obu uchwałach Sądu Najwyższego wymienionych powyżej. Wystąpienie Sądu Okręgowego w L. nie dostarczyło takich racji, które mogłyby przemawiać za odstąpieniem od dotychczasowego stanowiska, co uzasadniało odmowę udzielenia odpo-wiedzi na postawione pytanie.