I KZP 30/03

UCHWAŁA Z DNIA 26 LISTOPADA 2003 R. I KZP 30/03 Oskarżonemu przysługuje zażalenie na postanowienie wydane w przedmiocie jego wniosku o uchylenie lub zmianę nieizolacyjnego środka zapobiegawczego (art. 252 § 1 k.p.k.). Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Deptuła, M. Sokołowski. Zastępca Prokuratora Generalnego: R. A. Stefański. Sąd Najwyższy w sprawie Istvana K., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Z., postanowieniem z dnia 23 lipca 2003 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy przez zawarte w art. 254 § 2 k.p.k. sformułowanie - w przedmiocie wniosku - należy rozumieć, iż zażalenie przysługuje również oskarżonemu na postanowienie w przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę nieizola-cyjnego środka zapobiegawczego?” u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak w y ż e j . U Z A S A D N I E N I E Postanowieniem z dnia 9 lipca 2003 r. Sąd Okręgowy w Z. nie uwzględnił wniosku obrońcy Istvana K. o uchylenie w stosunku do niego 2 środka zapobiegawczego w postaci poręczenia majątkowego. Rozpozna-jąc zażalenie obrońcy na to postanowienie Sąd Okręgowy powziął wątpli-wość co do jego dopuszczalności i w związku z tym, odraczając posiedze-nie w dniu 23 lipca 2003 r., przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzy-gnięcia zagadnienie prawne przytoczone we wstępnej części uchwały. Rozpoznając to zagadnienie Sąd Najwyższy podzielił zapatrywanie Sądu Okręgowego w Z., gdy chodzi o potrzebę rozstrzygnięcia nasuwają-cego się na tle realiów przedmiotowej sprawy zagadnienia prawnego jako wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, w rozumieniu art. 441 § 1 k.p.k. Sąd Okręgowy w Z., uzasadniając postanowienie z dnia 23 lipca 2003 r., dopatruje się braku jednoznaczności w redakcji art. 254 § 2 k.p.k. i wskazuje na dwa możliwe kierunki jego wykładni. Wywodzi, że możliwe jest przyjęcie, iż „art. 254 § 2 k.p.k. zawęża pole zaskarżania przez oskarżone-go tylko do tymczasowego aresztowania”. Można jednak także, zdaniem Sądu Okręgowego, przyjąć, „iż przepis ten umożliwia oskarżonemu za-skarżanie wszystkich postanowień w przedmiocie środków zapobiegaw-czych ze szczególnymi obwarowaniami dotyczącymi tymczasowego aresz-towania”. Wątpliwości Sądu Okręgowego pogłębia aspekt historycznopo-równawczy, w szczególności w kontekście zmian wprowadzonych nowelą do Kodeksu postępowania karnego z dnia 20 lipca 2000 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 717), a także implikacje wynikające z art. 252 k.p.k., rodzące wątpli-wość co do właściwości sądu powołanego do rozpoznania zażalenia, jeśli jest ono w ogóle dopuszczalne. Uzasadniając swoje postanowienie Sąd Okręgowy wskazał ponadto na zgłoszone w piśmiennictwie prawniczym wątpliwości co do interpretacji art. 254 k.p.k. Zajmując stanowisko w sprawie Zastępca Prokuratora Generalnego opowiedział się za przyjęciem, że oskarżonemu nie przysługuje zażalenie na postanowienie w przedmiocie jego wniosku o uchylenie lub zmianę 3 środka zapobiegawczego innego niż tymczasowe aresztowanie. Uzasad-niając zajęte stanowisko, Zastępca Prokuratora Generalnego, przyznając że możliwe jest także przyjęcie odmiennej interpretacji, odwołał się do ratio legis unormowania zawartego w art. 254 § 2 k.p.k., jak też do argumentów natury historycznej wynikających z tego, iż przepis art. 254 k.p.k. zawsze autonomicznie regulował kwestię zakresu dopuszczalności zaskarżania postanowień wydanych po rozpoznaniu wniosków o uchylenie lub zmianę środków zapobiegawczych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Uwagę Sądu Okręgowego w Z. koncentruje na sobie wyłącznie prze-pis art. 254 § 2 k.p.k., w którym Sąd ten poszukuje odpowiedzi na pytanie o dopuszczalność zażalenia na postanowienie wydane po rozpoznaniu wniosku oskarżonego o uchylenie lub zmianę innego środka zapobiegaw-czego, niż tymczasowe aresztowanie. Także Zastępca Prokuratora Gene-ralnego dostrzega w swoim piśmie procesowym, że o ile początkową część tego przepisu ustawodawca odnosi do wszelkich środków zapobiegaw-czych, to już jego dalszą część wiąże jedynie z tymczasowym aresztowa-niem. Skoro bowiem mowa o postanowieniu w przedmiocie wniosku, to do-tyczyć to może każdego ze środków zapobiegawczych, albowiem zgodnie z art. 254 § 1 k.p.k. każdego z nich dotyczyć może wniosek oskarżonego. Miałoby to przemawiać za przyjęciem, że to art. 254 § 1 k.p.k. determinuje zakres dopuszczalności zażalenia na postanowienie, wydane po rozpo-znaniu wniosku oskarżonego złożonego w trybie § 1 tego przepisu, do-puszczając je jedynie wówczas, gdy wniosek dotyczy tymczasowego aresztowania, a ponadto spełniony jest dodatkowy warunek wskazany w art. 254 § 2 k.p.k. (wniosek został złożony po upływie co najmniej 3 miesię-cy od dnia wydania postanowienia w przedmiocie tymczasowego areszto-wania dotyczącego tego samego oskarżonego). Na takim stanowisku sta- 4 nął także T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego, Komentarz, Kra-ków 2003, s. 663. Zdaniem Sądu Najwyższego rozumowania powyższego nie sposób zaakceptować. Przepis art. 254 § 2 k.p.k. nie jest bowiem, w żadnym razie, przepisem konstytuującym uprawnienie do żalenia się na jakiekolwiek po-stanowienie, i z tego powodu za wadliwy należy uznać sposób sformuło-wania zagadnienia prawnego w postanowieniu Sądu Okręgowego w Z. W rzeczywistości bowiem, podstawą zażalenia na postanowienie wydane po rozpoznaniu wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego nie jest art. 254 § 2 k.p.k., lecz art. 252 § 1 k.p.k. Nie ma bowiem, zdaniem Sądu Najwyższego, powodu, by twierdzić, że postanowienie w przedmiocie wniosku (oskarżonego złożonego na podstawie art. 254 § 1 k.p.k.) nie jest postanowieniem w przedmiocie środka zapobiegawczego. Jest nim bo-wiem z uwagi na przedmiot wniosku oskarżonego. Każde zatem postano-wienie rozstrzygające o zasadności (lub niezasadności) wniosku złożonego na podstawie art. 254 § 1 k.p.k. jest postanowieniem w przedmiocie środka zapobiegawczego, choć oczywiście nie zachodzi relacja odwrotna (posta-nowienia w przedmiocie środków zapobiegawczych zapadają bowiem tak-że na wniosek organów postępowania – art. 250 § 2 zd. 1 k.p.k., lub z urzędu – art. 250 § 2 zd. 2 i § 4, art. 253 § 1 i 2 k.p.k.). Wobec powyższej konstatacji należy uznać, że funkcja art. 254 § 2 k.p.k. sprowadza się do ograniczenia zakresu dopuszczalności zażalenia na postanowienie wydane w przedmiocie wniosku oskarżonego o uchyle-nie, lub zmianę tymczasowego aresztowania na inny środek zapobiegaw-czy. Przepis ten zaś w żadnym zakresie nie dotyczy innych, niż tymczaso-we aresztowanie środków zapobiegawczych. Nie można negować prawi-dłowości tych twierdzeń poprzez odwołanie się do wykładni historycznej. Identyczną bowiem funkcję pełnił art. 254 § 2 k.p.k. w brzmieniu nadanym temu przepisowi nowelą z dnia 20 lipca 2000 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 717), 5 tyle tylko, że wprowadzał ograniczenie dopuszczalności zażalenia nie tylko w odniesieniu do postanowień w przedmiocie wniosków dotyczących tym-czasowego aresztowania, ale w odniesieniu do postanowień w przedmiocie wszelkich wniosków składanych na podstawie art. 254 § 1 k.p.k. Może pojawić się pytanie o ratio legis rozwiązania przyjętego przez ustawodawcę w noweli z dnia 10 stycznia 2003 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 155). Okazuje się bowiem, że postanowienie w przedmiocie wniosku dotyczące-go najsurowszego spośród środków zapobiegawczych zaskarżalne jest z ograniczeniem temporalnym wynikającym z art. 254 § 2 k.p.k., zaś posta-nowienia wydane w przedmiocie wniosków dotyczących innych środków zapobiegawczych dopuszczalne są w pełnym zakresie. Nie sposób polemi-zować z twierdzeniem, że czym dalej idąca jest ingerencja w sferę gwaran-cji procesowych oskarżonego, tym skuteczniejsza powinna być ochrona prawna przeciwko nadużyciom ze strony organów procesowych. Nie moż-na jednak przejść do porządku dziennego nad tym, że właśnie potrzeba ograniczenia dopuszczalności zażalenia na postanowienia wydawane w przedmiocie wniosków dotyczących tymczasowego aresztowania była po-wodem wprowadzenia ograniczenia temporalnego w art. 254 § 2 k.p.k., ja-ko że te właśnie wnioski w praktyce zdarzają się najczęściej a konieczność dwuinstancyjnego nad nimi procedowania przyczyniała się do wydłużania toczących się postępowań ponad miarę. Przyjęcie odmiennej interpretacji, zasadzającej się na założeniu, że art. 254 § 2 k.k. jedynie w ograniczonym zakresie otwiera dopuszczalność zażalenia, podczas gdy w pozostałym zakresie zażalenie nie przysługuje, wiązałoby się nie tylko z ignorowaniem treści art. 252 § 1 k.p.k., ale także prowadziłoby do konsekwencji niemożliwych do przyjęcia. Okazałoby się bowiem, że uprawnienie do zaskarżania postanowień wydanych w przed-miocie wniosku złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k. ma tylko oskarżony (choć w zakresie ograniczonym przedmiotowo i temporalnie), zaś upraw- 6 nienia takiego nie mają inne strony postępowania, w szczególności zaś prokurator. Niczym bowiem nie dałoby się uzasadnić twierdzenia, że nie narusza równości broni unormowanie, w świetle którego prokurator może skarżyć postanowienia wydane w przedmiocie wniosków oskarżonego do-tyczących wszelkich środków zapobiegawczych na podstawie art. 252 § 1 k.p.k., zaś oskarżony ma takie uprawnienie jedynie w bardzo ograniczonym zakresie „wyznaczonym przez art. 254 § 2 k.p.k.”. Wytyczając zakres dopuszczalności zażalenia na postanowienie wy-dane w przedmiocie wniosku złożonego przez oskarżonego, należy pamię-tać, że wniosek taki może być składany na każdym etapie postępowania i to bez ograniczeń przedmiotowych i temporalnych. W związku z tym nie można pominąć treści art. 426 § 2 i 3 k.p.k. Jeśli bowiem postanowienie w przedmiocie wniosku wydał sąd odwoławczy, zażalenie na to postanowie-nie nie przysługuje (nikomu i bez względu na jakiekolwiek uwarunkowania temporalne), chyba że jest to postanowienie „o zastosowaniu środka zapo-biegawczego” w rozumieniu art. 426 § 3 k.p.k. Ta ostatnia sytuacja może się zdarzyć wówczas, gdy sąd odwoławczy, uwzględniając wniosek oskar-żonego zmieni stosowany środek zapobiegawczy na inny (nieizolacyjny). Postanowienie takie jest oczywiście zaskarżalne, ale tylko w takim zakre-sie, w jakim przesądza o zastosowaniu nieizolacyjnego środka zapobie-gawczego. Jeżeli więc, na przykład, sąd w toku postępowania apelacyjne-go, uwzględniając wniosek złożony na podstawie art. 254 § 1 k.p.k., zmieni tymczasowe aresztowanie na poręczenie majątkowe, nie można w drodze zażalenia kwestionować zasadności uchylenia tymczasowego aresztowa-nia. Można natomiast zaskarżyć postanowienie sądu odwoławczego w części dotyczącej zastosowania poręczenia (np. wywodząc, iż w sytuacji gdy odpadły przesłanki tymczasowego aresztowania, nie jest zasadne sto-sowanie także poręczenia majątkowego, albo też domagając się określenia 7 wyższej lub niższej kwoty jako przedmiotu poręczenia, por. T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2003, s. 664. Na koniec wypada odnieść się do wątpliwości wyakcentowanych w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w Z., a dotyczących wła-ściwości sądu do rozpoznania zażalenia na postanowienie wydane po roz-poznaniu wniosku. Może się bowiem wydawać, że skoro podstawą zażale-nia jest art. 252 § 1 k.p.k., to także ten przepis, odsyłając do „zasad ogól-nych”, powinien przesądzać o właściwości sądu do rozpoznania zażalenia. Za przyjęciem takiego rozwiązania może przemawiać to, że jedynym wyjąt-kiem od owych „zasad ogólnych” wskazanych w art. 252 § 1 k.p.k., jest wymieniony w tym przepisie wyjątek, „o którym mowa w § 2”, a więc doty-czący zaskarżania postanowienia prokuratora na postanowienie w przed-miocie nieizolacyjnego środka zapobiegawczego. Uznanie za trafnej takiej interpretacji musiałoby prowadzić do wniosku, że funkcja art. 254 § 3 k.p.k. sprowadza się do wskazania szczególnego trybu rozpoznawania zażaleń w odniesieniu do postanowień dotyczących wniosku oskarżonego o uchylenie lub zmianę tymczasowego aresztowania na inny środek zapobiegawczy (tak nietrafnie T. Grzegorczyk, Komentarz, op. cit., s. 669). Rozważając tę kwestię Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że właśnie z uwagi na ten ostatni rezultat zreferowanej powyżej wykładni, nie może być ona zaakcep-towana. Brak jest bowiem jakichkolwiek podstaw do wiązania treści art. 254 § 3 k.p.k. z przedmiotowym i temporalnym ograniczeniem dopuszczalności zażalenia oskarżonego, o których mowa w art. 254 § 2 k.p.k. Gdyby usta-wodawca tego rodzaju powiązanie zamierzał ukonstytuować, zapisałby treść art. 254 § 3 k.p.k. jako zdanie drugie w § 2 tego przepisu. Skoro zaś tego nie uczynił, należy przyjąć, że szczególny tryb rozpoznawania zażaleń ukonstytuowany w art. 254 § 3 k.p.k. dotyczy wszelkich postanowień sądu, wydanych po rozpoznaniu wniosku oskarżonego złożonego na podstawie art. 254 § 1 k.p.k. Okazuje się zatem, że poza wyjątkiem od „zasad ogól- 8 nych” wskazanym w art. 252 § 1 in fine k.p.k. (odnoszącym się lege non distinquente także do postanowień prokuratora wydanych po rozpoznaniu wniosku złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k.) jest także inny wyjątek od tych zasad, zapisany w art. 254 § 3. Tak więc „ten sam sąd w składzie trzech sędziów” rozpozna każde dopuszczalne zażalenie na postanowienie sądu, wydane po rozpoznaniu wniosku oskarżonego, złożonego na pod-stawie art. 254 § 1 k.p.k., nawet gdy sądem, który wydał postanowienie w przedmiocie wniosku jest sąd w składzie dwóch sędziów i trzech ławników (art. 28 § 3 k.p.k.).