III PK 82/05

Wyrok z dnia 3 października 2005 r. III PK 82/05 Pracownik, który odwołał się od wypowiedzenia umowy o pracę, złożo-nego na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczą-cych zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.), kwestionując istnienie przyczyny wypowiedzenia, powinien liczyć się z obo-wiązkiem zwrotu odprawy z art. 8 tej ustawy (art. 409 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 paździer-nika 2005 r. sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Spedycji Międzynarodowej C.H. W. SA w W. przeciwko Barbarze S. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 10 marca 2005 r. [...] o d d a l i ł skargę. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy w Rzeszowie, w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Spe-dycji Międzynarodowej C.H. W. SA z siedzibą w W. przeciwko Barbarze S., zaskar-żonym wyrokiem oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 24 listopada 2004 r. [...], utrzymującego nakaz zapłaty, zgodnie z którym pozwana miała zapłacić na rzecz powoda kwotę 10.275 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 16 marca 2003 r. tytułem zwrotu nienależnie otrzymanej odprawy pieniężnej oraz kwotę 2.619,80 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. 2 W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy przejął jako własne ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu w pierwszej instancji oraz podzielił ich prawną kwalifikację. W dniu 4 czerwca 2002 r. pozwany wypowiedział powódce umowę o pracę na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm., dalej nazywana ustawą o zwolnie-niach grupowych) i wypłacił we wrześniu 2002 r. odprawę pieniężną w wysokości 10.275 zł. W dniu 11 czerwca 2002 r. pozwana wystąpiła przeciwko powodowi z żąda-niem wypłaty odszkodowania z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę. Sąd, podzielając jej argumentację, uznał, że przyczyna wypowiedzenia była nierzeczywista, mało konkretna, a zamiar zwolnienia został nieprawidłowo skonsul-towany ze związkiem zawodowym. Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2002 r. [...] zasądził zatem od Przedsiębiorstwa na rzecz pozwanej w niniejszej sprawie odszkodowanie w kwocie 10.275 zł. Wskutek tego powód uznał, że wypłacona odprawa stała się nie-należna. Wezwał więc pozwaną do zawarcia ugody i zaproponował zarachowanie wcześniej wypłaconej odprawy w poczet należnego odszkodowania. Ponieważ po-zwana nie przystała na te warunki i zagroziła wszczęciem postępowania egzekucyj-nego, to strona powodowa wypłaciła należne odszkodowanie. W ocenie Sądu Okręgowego odprawa wypłacona powódce była świadczeniem nienależnym, albowiem brak było jakichkolwiek podstaw do stosowania w przedmio-towej sprawie ustawy o zwolnieniach grupowych. Do rozwiązania z pozwaną umowy o pracę nie doszło bowiem z przyczyn określonych w jej art. 1 ust. 1. Biorąc pod uwagę, że w prawie pracy konstrukcja bezwzględnej nieważności czynności praw-nych zmierzających do rozwiązania stosunku pracy nie jest akceptowana, każde, nawet najbardziej niedorzeczne wypowiedzenie umowy o pracę wywołuje skutek, dopóki nie zostanie ono podważone na drodze sądowej. Dlatego też początkowo strona pozwana była zobowiązana do wypłaty należnej odprawy, mimo że przyczyny, które wskazywała, okazały się w istocie nieprawdziwe. Owa podstawa świadczenia odpadła jednak z chwilą uprawomocnienia się wyroku zasądzającego odszkodowa-nie na rzecz strony pozwanej. Występując z przedmiotowym żądaniem przyjmowała ona, że wypowiedzenie nie jest zasadne, a przyczyny w nim wskazane nierzeczywi-ste. 3 Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła pozwana. Zaskarżając go w całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego: 1) art. 8 ust. 1 ustawy o zwolnie-niach grupowych w związku z art. 405 k.c., poprzez przyjęcie, że wypłacona odprawa pieniężna jest, z uwagi na stwierdzenia zawarte w późniejszym uzasadnieniu wyroku Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia 16 grudnia 2002 r., świadczeniem nienależ-nym; 2) art. 409 k.c., wyrażające się w przyjęciu, że pozwana wyzbywając się korzy-ści w postaci odprawy pieniężnej wypłaconej jej dobrowolnie przez powoda powinna była już w momencie jej otrzymania liczyć się z obowiązkiem zwrotu; 3) art. 411 pkt 1, 2 i 4 k.c., przez nieuwzględnienie, że wypłacenie odprawy pieniężnej nastąpiło do-browolnie przez powoda w dniu 26 września 2002 r., a więc w czasie wyraźnie po-przedzającym wydanie wyroku z dnia 16 grudnia 2002 r. przez Sąd Rejonowy, od wydania którego można byłoby hipotetycznie mówić o wierzytelności powoda z tytułu rzekomo nienależnej wypłaty świadczenia przez pracodawcę oraz że spełnienie świadczenia w formie odprawy pieniężnej należy uznać w obliczu celu, na jaki po-zwana ją zużyła - będąc osobą bezrobotną - za zgodne z zasadami współżycia spo-łecznego. Zdaniem skarżącej w sprawie zachodzi potrzeba zapewnienia jednolitej wy-kładni przepisów art. 8 ustawy o zwolnieniach grupowych w związku z art. 405 i 409 k.c., co w szczególności dotyczy sytuacji, w której „pracownik zgodnie z obowiązują-cym prawem odwołał się od wypowiedzenia umowy o pracę, uzyskał korzystne dla siebie rozstrzygnięcie i należne odszkodowanie, a potem żąda się od niego zwrotu wypłaconych świadczeń jako nienależnych, choćby nawet je zużył, co czyni z wypła-conej odprawy rodzaj świadczenia „na próbę”. Ponadto konieczne jest zapewnienie jednolitej linii w orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie odpraw pieniężnych i udzielenie odpowiedzi na pytanie: „czy zasadność ich wypłat może być uzależniona od realizowania przez pracodawców bądź odstąpienia przez nich od realizacji pier-wotnych zamiarów dotyczących redukcji zatrudnienia, mimo że zostały one wcześniej pracownikowi zakomunikowane jako przyczyny dokonanego wypowiedzenia.” Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonych wyroków Sądów obu instancji oraz oddalenia powództwa i zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego za wszystkie instancje, względnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji przy uwzględnieniu kosztów dotychczasowego postępowania. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Ponieważ zarzuty formułowane przez skarżącą opierały się wyłącznie na naruszeniu prawa materialnego, to istota sporu sprowadza się do rozważenia, czy skuteczne zakwestionowanie przez pracownika w postępowaniu sądowym przyczyn wypowiedzenia umowy o pracę, którymi zdaniem pracodawcy były okoliczności, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, może uzasadniać zwrot odprawy, wypłaconej wcześniej przez praco-dawcę. Konieczne jest rozstrzygnięcie, czy pozwana miała prawo do odprawy pie-niężnej oraz czy musiała liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu. Wypowiedzenie umowy o pracę dokonane przez pracodawcę wbrew wyma-ganiom przewidzianym w przepisach prawa pracy jest czynnością wadliwą. Dokona-nie takiej czynności związane jest z określonymi sankcjami. W prawie pracy jest jed-nak regułą, że wadliwe wypowiedzenie wywołuje skutek prawny, co oznacza, że na-wet gdyby pracodawca dokonał wypowiedzenia bez uzasadnionej przyczyny, co miało miejsce w niniejszej sprawie, to i tak doprowadzi ono do rozwiązania umowy o pracę, a co więcej zaktualizuje - biorąc pod uwagę wskazane przez pracodawcę przyczyny wypowiedzenia (art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych) - obowią-zek wypłaty odprawy. Ewentualna weryfikacja takiego oświadczenia możliwa jest więc wyłącznie w drodze sądowego rozpatrzenia odwołania złożonego przez pra-cownika. Na gruncie prawa pracy nie występuje zatem ochrona trwałości stosunku pracy z mocy prawa, w oparciu o sankcję nieważności bezwzględnej, lecz ochrona, która uruchamiana jest dopiero wskutek odwołania się przez pracownika do sądu pracy. Stąd też pracownik występujący z żądaniem uznania złożonego wypowiedze-nia za nieuzasadnione lub niezgodne z prawem domaga się w istocie wzruszenia jego podstawy i usunięcia wywołanego przezeń skutku. Ponieważ w przedmiotowej sprawie pozostaje poza sporem, że złożone przez pracodawcę wypowiedzenie umowy o pracę ze względu na brak przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych było nieuzasadnione, to konsekwencją tego była bezpod-stawna wypłata odprawy (por. art. 8 tej ustawy). Tym samym prawomocny wyrok są-dowy zasądzający odszkodowanie z tego tytułu przesądza o zakwalifikowaniu wypła-conej odprawy jako świadczenia nienależnego, co w przypadku żądania zwrotu po-zwala, wobec nieuregulowania tej kwestii w przepisach Kodeksu pracy, na zastoso- 5 wanie odpowiednich przepisów Kodeksu cywilnego (art. 300 k.p. w związku z art. 405 i nast. k.c.). Pozostaje zatem również do rozważenia, czy pozwana miała obowiązek zwrotu odprawy pieniężnej. Zgodnie bowiem z art. 409 k.c. obowiązek wydania ko-rzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Okoliczności faktycz-ne, leżące u podstaw niniejszego sporu, a w szczególności chronologia wydarzeń, jakie miały miejsce w związku z wypłatą odprawy i wystąpieniem przez pozwaną o odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę, prowadzą do jednoznacznego wniosku, że pozwana powinna była liczyć się z obowiązkiem zwrotu odprawy. Skarżąca wystąpiła bowiem przeciwko powodowi w czerwcu 2002 r., a od-prawa została jej wypłacona trzy miesiące później. Żądając zatem prawnej ochrony już w tym momencie powinna była wiedzieć, że skuteczne zakwestionowanie poda-nych przyczyn wypowiedzenia, prowadzi do odpadnięcia podstawy do wypłaty tej odprawy. Odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę na podstawie art. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych (podobnie, jak uznanie wypowie-dzenia za bezskuteczne czy przywrócenie do pracy) i odprawa pieniężna wypłacana z tytułu zwolnień grupowych to dwie odrębne instytucje prawne, a prawo do nich po-wstaje w ściśle określonych przypadkach. Z logicznego punktu widzenia pomiędzy zakresami zastosowania obu regulacji zachodzi relacja alternatywy rozłącznej. Jeśli bowiem pracodawca rozwiązał umowę na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnie-niach grupowych i przyczyny wypowiedzenia są prawdziwe, to powstaje obowiązek zapłaty odprawy. W takiej sytuacji pracownik nie nabywa prawa do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę z tej przyczyny. Jeśli zaś przy-czyny, o których mowa w powołanej regulacji są nieprawdziwe, to wówczas pracow-nik nabywa uprawnienia, o których mowa w art. 45 k.p., tracąc jednocześnie prawo do świadczeń na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych. Mimo zasądzenia na rzecz pracownika odszkodowania, odprawa nie staje się świadczeniem nienależnym wówczas, gdy istniała przyczyna z art. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych, a od-szkodowanie zasądzono ze względu na inne wadliwości wypowiedzenia. Niniejsza konstatacja pozostaje w zgodzie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 3 marca 2005 r. (I PK 192/04, niepublikowany), 6 stwierdzono bowiem, że pracownik, który od organu rentowego oraz pracodawcy, a więc dwukrotnie, pobrał jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, obowiązany jest je zwrócić pracodawcy działającemu w błędnym przekonaniu o obo-wiązku świadczenia i nie może się od tej powinności uwolnić zarzutem, że przy doło-żeniu należytej staranności pracodawca mógł dany wypadek prawidłowo zakwalifi-kować pod względem faktycznym i prawnym. Tym samym uznano, że nawet pozo-stawanie pracodawcy w błędnym przekonaniu co do obowiązku wypłaty określonego świadczenia nie zwalania pracownika z obowiązku jego zwrotu, jeśli okazało się, że jest ono nienależne. Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c. jak w sentencji. ========================================