III KK 686/18

Sygn. akt III KK 686/18 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 11 grudnia 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Kazimierz Klugiewicz (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSN Zbigniew Puszkarski (sprawozdawca) Protokolant Łukasz Biernacki w sprawie P. P. R. o wydanie wyroku łącznego po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w dniu 11 grudnia 2018 r. kasacji wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od wyroku łącznego Sądu Okręgowego w G. z dnia 21 lipca 2016 r., sygn. akt IV K […] uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w G.. UZASADNIENIE P. P. R. został skazany następującymi prawomocnymi wyrokami: I. Sądu Rejonowego w G. z dnia 10 marca 2009 r., sygn. akt II K 53/09, za czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., popełniony 1 października 2008 r., za który wymierzono mu karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na 2 okres próby 4 lat i karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych po 20 zł każda; postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia 9 czerwca 2011 r. zarządzono wykonanie warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności; II. Sądu Rejonowego w G. z dnia 13 października 2009 r., sygn. akt VIII K 371/07, za czyn z art. 58 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, popełniony 13 marca 2007 r., za który wymierzono mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat i karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych po 20 zł każda; III. Sądu Rejonowego w G. z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. akt II K 90/09, za czyn z art. 297 § 1 k.k. w zb. z art. 271 § 1 i 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., popełniony 1 października 2008 r., za który wymierzono mu karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 4 lat i karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych po 10 zł każda; postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia 1 lutego 2012 r. zarządzono wykonanie warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności pozbawienia wolności; IV. Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II K 90/09, za czyny z art. 286 § 1 k.k., popełnione 15 i 21 lipca oraz 7 sierpnia 2009 r., za które wymierzono mu kary po 8 miesięcy pozbawienia wolności, jednostkowe kary połączono i orzeczono karę łączną roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 4 lat; postanowieniem Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 19 lutego 2013 r. zarządzono wykonanie warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności; V. Sądu Rejonowego w G. z dnia 18 maja 2011 r., sygn. akt X K 1297/10, za czyn z art. 278 § 1 k.k., popełniony 22 września 2010 r., za który wymierzono mu karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat i karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych po 10 zł każda; postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia 14 marca 2012 r. zarządzono wykonanie warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności; VI. Sądu Rejonowego w G. z dnia 16 września 2011 r., sygn. akt X K 164/11, za czyn z art. 286 § 1 k.k., popełniony w okresie od 1 sierpnia 2010 r. do 13 sierpnia 2010 r., za który wymierzono mu karę 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 5 lat i karę grzywny w wysokości 50 3 stawek dziennych po 10 zł każda (nie wskazując na fakt zarządzenia wykonania kary, w wyroku łącznym wzmiankowano, że „skazany odbywał karę w okresie od 25 lipca 2013 roku do 3 stycznia 2014 roku, kiedy to uciekł z miejsca pracy położonego poza terenem jednostki penitencjarnej”); VII. Sądu Okręgowego w G. z dnia 21 czerwca 2012 r., sygn. akt IV K 263/11, za czyn ciągły z art. 299 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., popełniony w okresie od 18 do 20 kwietnia 2007 r., za który wymierzono mu karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności i karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych po 10 zł każda; VIII. Sądu Rejonowego w C. z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. akt II K 640/12, za ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. art. 11 § 2 k.k.; art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. popełnionych 6, 16 i 17 lutego 2012 r., za który wymierzono mu karę 6 miesięcy pozbawienia wolności; IX. Sądu Rejonowego w G. z dnia 10 stycznia 2013 r., sygn. akt X K 763/09, za czyny z art. 190 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za art. 216 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., popełnione w okresie od września 2009 r. do 18 stycznia 2012 r., za które wymierzono mu karę roku pozbawienia wolności i 8 miesięcy ograniczenia wolności; orzeczono karę łączną roku i 2 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 3 lat; X. Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 lutego 2016 r., sygn. akt VI K 843/15, za czyn z art. 278 § 1 k.k. w zb. z art. 276 k.k. w zb. z art. 279 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony 12 stycznia 2015 r., za który wymierzono mu karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, oraz czyn z art. z art. 270 § 1 k.k. w zb. z art. 190a § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony od 12 do 15 stycznia 2015 r., za które wymierzono mu 4 miesięcy pozbawienia wolności; orzeczono karę łączną roku i 7 miesięcy pozbawienia wolności; XI. Sądu Rejonowego w C. z dnia 15 marca 2016 r., sygn. akt II K 32/16, za czyn z art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. popełniony 22 stycznia 2015 r., za który wymierzono mu karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, za ciąg przestępstw z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 4 64 § 1 k.k. popełnionych 22 stycznia 2015 r. i 2 lipca 2015 r., za który wymierzono mu karę 8 miesięcy pozbawienia wolności, za czyn z art. 276 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełniony w 2014 r., za który wymierzono mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności; orzeczono karę łączną 10 miesięcy pozbawienia wolności; nadto wobec P. P. R. zapadł: XII. wyrok łączny Sądu Okręgowego w G. z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt IV K 42/13, którym połączono: 1. jednostkowe kary pozbawienia wolności i grzywny wymierzone skazanemu w wyrokach: Sądu Rejonowego w G. z dnia 10 marca 2009 r., sygn. akt II K 53/09 (wyrok wyżej opisany w pkt I), Sądu Rejonowego w G. z dnia 17 lutego 2009 r., sygn. akt II K 90/09 (wyrok wyżej opisany w pkt III), Sądu Okręgowego w G. z dnia 21 czerwca 2012 r., sygn. akt IV K 263/11 (wyrok wyżej opisany w pkt VII) i orzeczono karę łączną 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności i karę łączną grzywny w wysokości 80 stawek dziennych po 10 zł każda; 2. jednostkowe kary pozbawienia wolności wymierzone skazanemu w wyrokach: Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt V K 1662/10 (wyrok wyżej opisany w pkt IV), Sądu Rejonowego w G. z dnia 18 maja 2009 r., sygn. akt X K 1297/10 (wyrok wyżej opisany w pkt V) i orzeczono karę łączną 2 lat pozbawienia wolności. Pozostałe orzeczenia w podlegających połączeniu wyrokach pozostawiono do odrębnego wykonania, natomiast umorzono postępowanie w zakresie połączenia kar wymierzonych wyrokami wyżej opisanymi w pkt II, VI, VIII i IX. Sąd Okręgowy w G., mając na uwadze wymienione wyżej skazania P. P. R., wyrokiem łącznym z dnia 21 lipca 2016 r., sygn. akt IV K […]: I. na podstawie art. 568a § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 569 § 1 k.p.k. w zw. z art. 91 § 2 k.k. w zw. z art. 86 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 89 § 1a i 1b k.k. połączył kary i kary łączne pozbawienia wolności wymierzone wobec skazanego P. P. R. w wyrokach: Sądu Rejonowego w G. z dnia 13 października 2009 r., sygn. akt VIII K 371/07 oraz z dnia 10 stycznia 2013 r., sygn. akt X K 763/12; łącznym Sądu Okręgowego w G. z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt IV K 42/13 (pkt 2); Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 lutego 2016 r., sygn. akt VI K 843/15 oraz Sądu 5 Rejonowego w C. z dnia 15 marca 2016 r., sygn. akt II K 32/16 i wymierzył mu karę łączną 4 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności; II. na podstawie art. 572 k.p.k. w zw. z art. 85 § 3 k.k., z uwagi na brak warunków do wydania wyroku łącznego, umorzył postępowanie w części dotyczącej kar i kar łącznych wymierzonych wyrokami: łącznym Sądu Okręgowego w G. z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt IV K 42/13 (pkt 1); Sądu Rejonowego w G. z dnia 16 września 2011 r., sygn. akt X K 164/11; Sądu Rejonowego w C. z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. akt II K 640/12. Wyrok powyższy, wobec niewniesienia od niego apelacji, uprawomocnił się w pierwszej instancji w dniu 9 sierpnia 2016 r. Kasację od tego orzeczenia wniósł Minister Sprawiedliwości - Prokurator Generalny, który zaskarżył wyrok w całości na korzyść skazanego, zarzucając rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa karnego materialnego, a mianowicie art. 75 § 4 k.k. i art. 85 § 2 k.k. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 r., polegające na orzeczeniu wobec skazanego P. P. R. kary łącznej 4 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, obejmującej karę 4 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres próby wynoszący 2 lata, wymierzoną wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 13 października 2009 r., w sprawie o sygn. akt VIII K 371/07, pomimo, że w chwili orzekania wyrokiem łącznym upłynął okres próby na jaki zawieszono wykonanie tej kary i dalsze 6 miesięcy, a tym samym kara ta nie podlega wykonaniu i brak było warunków do jej połączenia oraz wydania wyroku łącznego. W oparciu o tak sformułowany zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku łącznego w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest oczywiście zasadna, a wobec zaskarżenia wyroku na korzyść skazanego zaistniały warunki do jej uwzględnienia w trybie art. 535 § 5 k.p.k., tj. na posiedzeniu bez udziału stron. Trafnie podniósł Autor kasacji, że Sąd Okręgowy w G., orzekając w przedmiocie wyroku łącznego dopuścił się rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 75 § 4 k.k. i art. 85 § 2 k.k. 6 W uzasadnieniu skargi, nawiązując art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny i niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r., poz. 396), wiele uwagi poświęcono kwestiom intertemporalnym przy procedowaniu przez sąd w przedmiocie wyroku łącznego. Przypomniano, że zgodnie z tym przepisem uregulowań rozdziału IX Kodeksu karnego od dnia 1 lipca 2015 r. nie stosuje się do kar prawomocnie orzeczonych przed tą datą, chyba że zachodzi potrzeba orzeczenia kary łącznej w związku z prawomocnym skazaniem zaistniałym po wejściu w życie wymienionej ustawy. Zwrócono uwagę, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, że reguła ta interpretowana jest w ten sposób, że przy wymiarze kary łącznej w wyroku łącznym tylko na podstawie jednostkowych kar prawomocnie orzeczonych do dnia 30 czerwca 2015 r. wyłączone jest stosowanie art. 4 § 1 k.k., wobec czego sąd zawsze jest zobligowany do stosowania przepisów rozdziału IX Kodeksu karnego w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2015 r. Jednak w wypadku, gdy co najmniej jeden wyrok objęty wyrokiem łącznym uprawomocnił się po dniu 30 czerwca 2015 r., co miało miejsce w niniejszej sprawie (zob. wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 22 lutego 2016 r., sygn. akt VI 843/15 oraz wyrok Sądu Rejonowego w C. z dnia 15 marca 2016 r., sygn. akt II K 32/16), znajdzie zastosowanie przepis art. 4 § 1 k.k., co oznacza, że ustawa obowiązująca poprzednio stanowi podstawę orzeczenia kary łącznej, gdy będzie ona względniejsza dla skazanego. W przeciwnym razie kara łączna zostanie wymierzona w oparciu o przepisy rozdziału IX Kodeksu karnego w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2015 r. Przy braku pisemnego uzasadnienia zaskarżonego kasacją wyroku łącznego poddano analizie jego treść i wskazano, że świadczy ona, iż Sąd orzekający uznał, w myśl art. 4 § 1 k.k., że zastosowanie winny znaleźć te właśnie przepisy, co było postąpieniem prawidłowym, bowiem porównanie stanów prawnych obowiązujących przed 1 lipca 2015 r. i później, prowadziło do wniosku, przy uwzględnieniu sytuacji skazanego, że orzekanie w oparciu o przepisy nowej ustawy o karze łącznej doprowadzi do korzystniejszego dla skazanego rozstrzygnięcia, z uwagi na możliwość połączenia wcześniej wymierzonych mu kar łącznych. Te spostrzeżenia należy uznać za trafne, jednak niemające istotnego znaczenia dla oceny zasadności kasacji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że 7 zarówno przy stosowaniu przepisów o karze łącznej obowiązujących od dnia 1 lipca 2015 r., jak też obowiązujących wcześniej, nieprawidłowe byłoby objęcie wyrokiem łącznym wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia 13 października 2009 r., sygn. akt VIII K 371/07. Wyrokiem tym P. P. R. został skazany na karę 4 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres próby wynoszący 2 lata oraz na karę grzywny w wymiarze 50 stawek dziennych po 20 zł każda. Jak wynika z akt sprawy, wyrok uprawomocnił się w dniu 5 grudnia 2009 r., a zatem wskazany w art. 75 § 4 k.k. okres 2 lat próby i dalszych 6 miesięcy, w którym kara pozbawienia wolności mogła zostać zarządzona do wykonania, upłynął w dniu 5 czerwca 2012 r. W tej samej dacie, stosownie do treści art. 76 § 1 k.k. powinno nastąpić zatarcie skazania z mocy prawa, jednakże nie nastąpiło ono z uwagi na regulację art. 76 § 2 k.k., która stanowi, że jeżeli wobec skazanego orzeczono m.in. grzywnę, zatarcie skazania nie może nastąpić przed jej wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania. W przypadku grzywny orzeczonej wspomnianym wyrokiem żaden z tych warunków się nie spełnił. Należało zatem uznać, że chociaż nie nastąpiło zatarcie przedmiotowego skazania również w zakresie orzeczonej kary pozbawienia wolności, to wobec upływu terminu określonego w art. 75 § 4 k.k. wykonanie tej kary nie mogło być zarządzone po 5 czerwca 2012 r. Tym samym brak było określonych w art. 85 k.k. warunków do objęcia jej węzłem kary łącznej, co niejednokrotnie stwierdzał Sąd Najwyższy wskazując, że nie jest prawidłowe wydanie wyroku łącznego obejmującego wyrok jednostkowy, którym wymierzona kara pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania w czasie orzekania w przedmiocie wyroku łącznego nie była zarządzona do wykonania i nigdy do wykonania nie może zostać wprowadzona (zob. np. wyroki: z dnia 12 kwietnia 2013 r., III KK 401/12, LEX nr 1353638; z dnia 21 marca 2017 r., III KK 72/17, LEX nr 2271448; z dnia 14 marca 2017 r., IV KK 363/16, LEX nr 2261744). Postąpienie Sądu Okręgowego polegające na połączeniu z innymi karami niezarządzonej i niemogącej być także w przyszłości zarządzoną do wykonania kary pozbawienia wolności doprowadziło do sytuacji, w której kara pozbawienia wolności w żadnych okolicznościach niepodlegająca wykonaniu, faktycznie została do wykonania wprowadzona. Wydanie wyroku łącznego orzekającego bezwzględną karę pozbawienia wolności 8 pośrednio skutkuje bowiem wykonaniem, chociaż nie w postaci pierwotnej, wszystkich kar, które zostały połączone. Skoro, stosownie do treści art. 85 § 2 k.k. podstawą orzeczenia kary łącznej są tylko kary wymierzone i podlegające wykonaniu (z uwagi na nawiązanie do art. 89 k.k. także kary warunkowo zawieszone, ale podlegające potencjalnemu wykonaniu), oznacza to, że kara pozbawienia wolności orzeczona wyrokiem Sądu Rejonowego w G. w sprawie o sygn. akt VIII K 371/07 nie mogła wejść w skład kary łącznej. W tym stanie rzeczy zgodnie z wnioskiem kasacji należało uchylić zaskarżony wyrok łączny i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w G., który wyda zgodne z prawem orzeczenie. Będzie miał przy tym na uwadze sytuację, do której również nawiązano w kasacji, mianowicie fakt, że w sprawie Sądu Rejonowego w G. sygn. akt X K 763/12 wyznaczony skazanemu okres próby i dalszych 6 miesięcy upłynął 26 lipca 2016 r., a przed tą datą nie zarządzono wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności.