III CZP 31/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN St. Dmowski.Sędziowie SN: K. Strzępek, T. Żyznowski (spr.).Protokolant: T. Pyźlak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Rajmunda S. z udziałem Wincentego K. o podział majątku dorobkowego i dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 17 kwietnia 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w W., postanowieniem z dnia 15 lutego 1989 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1)"Czy do mieszkań własnościowych nabytych od Skarbu Państwa, do których mają zastosowanie przepisy art. 135-137 k.c., można w drodze analogii stosować przepis art. 215 § 4 Prawa spółdzielczego,2)Czy mieszkanie własnościowe nabyte w całości za pieniądze pochodzące z majątku odrębnego jednego z małżonków wchodzi w skład majątku dorobkowego małżonków, a uiszczona ocena wykupu mieszkania rozlicza się tylko jako nakład z majątku odrębnego na majątek wspólny,3)W przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie 2, jakie zasady powinny obowiązywać przy rozliczeniu nakładów".podjął następującą uchwałę:I.Nie wyłącza zaliczenia do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową lokalu nabytego przez oboje małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej w trybie i na zasadach przewidzianych w ustawie z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 z późn. zm.) jedynie ta okoliczność, że cena nabywanego lokalu pochodziła ze środków należących do odrębnego majątku jednego z małżonków.II.Przy rozliczaniu w postępowaniu działowym poczynionych nakładów z majątku odrębnego na majątek wspólny należy ustalić stosunek ułamkowy tych nakładów do wartości rynkowej nabytego lokalu z chwili jego nabycia, a następnie odnieść do wartości z daty podziału.III.Udzielić negatywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Rajmund S. i jego żona Zofia S. nabyli w 1976 r. - na zasadach wspólności ustawowej - własność lokalu mieszkalnego przy ul. N. w W. Właścicielom tego lokalu, wydzielonego z budynku na nieruchomości mającej urządzoną księgę wieczystą w Państwowym Biurze Notarialnym w W., przysługiwało w 0,11 częściach prawo użytkowania wieczystego terenu, na którym znajduje się budynek, wraz z udziałem w częściach i urządzeniach tego budynku, które służą do wspólnego użytku ogółu mieszkańców.Zofia S. zmarła 20 października 1980 r., a spadek z mocy ustawy po niej nabyli: mąż Rajmund w 8/16, matka Helena K. w 3/16 i Wincenty K. w 5/16 częściach spadku. Helena K. zmarła 9 kwietnia 1981 r., a spadek z mocy testamentu nabył po niej w całości Wincenty K.W złożonym wniosku o podział majątku wspólnego i dział spadku po zmarłej Zofii S., wnioskodawca Rajmund S. dowodził, że wymieniony lokal mieszkalny stanowi jego majątek odrębny. Został nabyty za środki pieniężne pochodzące ze spadku, który otrzymał wnioskodawca po swojej siostrze Halinie N., stale zamieszkałej we Francji i tamże zmarłej 23 czerwca 1970 r.Powyższe twierdzenie zostało, zdaniem Sądu Rejonowego - powtórnie rozpoznającego sprawę - dowiedzione. Ustalając, że kwota 99.398 zł pochodziła z majątku odrębnego wnioskodawcy, Sąd orzekający stwierdził, że stanowiła ona nakład z majątku odrębnego wnioskodawcy na majątek wspólny. Wymieniona kwota 99.398 zł stanowiła do wartości wolnorynkowej nabytego lokalu tylko 10%, bowiem wartość tego lokalu w dacie jego nabycia wynosiła 982.275 zł. W dacie zaś orzekania o podziale majątku wspólnego wartość wolnorynkowa spornego lokalu wynosiła 5.051.700 zł.Równowartość poczynionego nakładu wynosi 10% tej kwoty, tj. 505.170 zł. W takiej wysokości Sąd orzekający ustalił nakład z majątku odrębnego Rajmunda S. na majątek wspólny. Przyznał na własność wnioskodawcy nieruchomość stanowiącą lokal mieszkalny przy ul. N.Zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestnika postępowania Wincentego K. 991.632 zł tytułem opłaty z 8% od uprawomocnienia się orzeczenia.Rewizję złożył wnioskodawca.Powołując się na podstawy rewizyjne przewidziane w art. 368 pkt 1 i 4 k.p.c. oraz art. 5 k.c. skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego orzeczenia z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.Rozpoznając złożoną rewizję Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Tak szeroko sformułowane zagadnienie prawne wymaga jego uściślenia i nawiązania do ustalonego stanu faktycznego oraz prawnego obowiązującego w dacie nabycia przez Rajmunda i Zofię małż. S. spornego lokalu mieszkalnego. Stosownie do art. 15a ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159, z 1972 r. Nr 27, poz. 193 i z 1974 r. Nr 14, poz. 84) w domach wielomieszkaniowych stanowiących własność Państwa mogły być wyodrębnione poszczególne samodzielne lokale i sprzedawane najemcom tych lokali jako przedmiot odrębnej własności z równoczesnym oddaniem im w użytkowanie wieczyste ułamkowej części terenu, na którym położony jest budynek. Z przytoczonego i dalszych przepisów tej ustawy wynika po pierwsze: że nabywcą takiego lokalu (z częściami i innymi urządzeniami domu), może być osoba fizyczna, będąca najemcą tego lokalu. Stosownie zaś do art. 9 ust. 3 (obowiązującego w dacie nabycia) prawa lokalowego (Dz. U. z 1977 r. Nr 14, poz. 84) małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jednego z nich lub przydział lokalu pozostającego w dyspozycji terenowego organu administracji państwowej nastąpił na rzecz jednego z małżonków. Jest to rozwiązanie zmierzające do zapewnienia mieszkania rodzinie a nie jednemu z jej członków. Po drugie, osoba fizyczna (małżonkowie na zasadzie obowiązującej ich wspólności ustawowej) mogła nabyć tylko jeden obiekt mieszkalny (lokal, dom jednorodzinny), który nie mógł być zbyty (poza uzasadnionymi przypadkami) przed upływem pięciu lat.Uzyskanie w tej drodze nieruchomości lokalowej od państwa następowało na dogodnych - w porównaniu z kształtującymi się w wolnym obrocie - warunkach. Cena zapłacona (wg ustaleń Sądu pierwszej instancji nie zakwestionowanych przez instancję rewizyjną) przez nabywców za sporny lokal wynosiła kwotę 99.398 zł i stanowiła tylko około 10% ówczesnej ceny rynkowej tego lokalu. Jest to m.in. wynikiem, że z ustalonej ceny sprzedaży lokalu nabytego przez R. i Z. małż. S. potrącony został odpowiedni stopień zużycia lokalu i zastosowana obniżka oraz umorzenia należności wymienionych w umowie nabycia (k. 8). Oprócz należności za lokal nabywców obciążał obowiązek uiszczenia opłat rocznych za wieczyste użytkowanie przez czas trwania tego prawa, oznaczony w umowie na 99 lat.Ponosili także nabywcy koszty eksploatacji, remontów bieżących i kapitalnych w ustalonej w umowie wysokości. Wnioskodawca dotychczas nie twierdził, aby środki na pokrycie tych wydatków czerpał z majątku odrębnego. Trudno zresztą przyjąć, aby w normalnie funkcjonującym małżeństwie, w którym stosunki majątkowe unormowane były na systemie wspólności ustawowej, wymienione opłaty i wydatki bieżące były przez cały czas uiszczane z odrębnego majątku jednego z małżonków. Wspólność ustawowa jest wyrazem zasady, że wynikające z małżeństwa prawa o charakterze majątkowym są równe i służą m.in. do realizacji zasady ochrony i umocnienia rodziny. W tych warunkach przyznanie priorytetu ustawowej majątkowej wspólności małżeńskiej, zwłaszcza w odniesieniu do lokalu mieszkalnego ze względu na jego przeznaczenie jako składnika mienia osobistego (art. 132, 135 k.c.) i uznanie, że jego nabycie nastąpiło w interesie i na rzecz tej wspólności, znajduje uzasadnienie w obowiązujących przepisach (art. 32 § 1 k.r.o.). Takie zapatrywanie stanowi kontynuację utrwalonej linii w orzecznictwie sądowym. Mianowicie, w uchwale z dnia 24 IX 1970 r., III CZP 55/70 (OSPiKA 1973 r., poz. 120), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że nieruchomość oddana w wieczyste użytkowanie w czasie trwania małżeństwa jednemu ze współmałżonków, którego drugi współmałżonek jest cudzoziemcem i nie uzyskał zezwolenia na nabycie nieruchomości w trybie ustawy z dnia 24 III 1920 r., jest objęta ustawową wspólnością majątkową. Ten kierunek orzecznictwa potwierdzony został w uchwale z dnia 4 III 1983 r., III CZP 6/83 (OSNCAP 1983 r., poz. 114). W odniesieniu do lokalu mieszkalnego nabytego od Skarbu Państwa przez małżonka, którego współmałżonek jest cudzoziemcem, bez wymaganego zezwolenia Ministra Spraw Wewnętrznych - Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 31 I 1986 r., III CZP 170/85, stwierdził, że nabycie rodzi skutki prawne z art. 32 § 1 k.r.o. i pozwala na ujawnienie tego prawa w księdze wieczystej jako nabytego w ramach ustawowej wspólności majątkowej małżonków (OSNCAP z 1986 r., poz. 207). Znamienny jest także kierunek ewolucji stanu prawnego. Stosownie do § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 IX 1985 r., w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 75), dom jednorodzinny lub lokal mieszkalny w innym domu nie może być sprzedany jednemu z małżonków bez względu na istnienie wspólności ustawowej i miejsce zamieszkania drugiego małżonka.Uzasadnienie możliwości, a nawet celowości zastosowania art. 215 § 4 Prawa spółdzielczego odwołuje się w motywach przedstawionego zagadnienia prawnego do podobieństwa, jakie wykazują własnościowe prawo do lokalu i odrębna własność lokalu. Rozstrzygnięcie przedstawionych wątpliwości i ich uzasadnienie oraz przedmiot sprawy nie wymagają dokonania porównania obu tych instytucji oraz wyczerpującego naświetlenia podobieństw oraz różnic. Wystarczy przytoczyć, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu zaliczone zostało do grupy ograniczonych praw rzeczowych (art. 244 k.c.). Jest prawem na rzeczy cudzej z wynikającymi stąd - i jego istoty oraz przeznaczenia - konsekwencjami. Nie jest prawem własności (który to przymiot w pełni przysługuje wyodrębnionej i nabytej nieruchomości lokalowej), lecz przez ustawę prawo to zostało określone jako własnościowe prawo do lokalu. Wzgląd na potrzeby praktyki sądowej może uzasadniać wskazanie na niektóre tylko właściwości i możliwości nieruchomości lokalowej, jak: jej podział na dalsze, stanowiące odrębną własność lokale (por. orz. Sądu Najwyższego z dnia 21 X 1983 r., IV CR 346/83, OSNCAP z 1984 r., poz. 84), możliwość i tryb rozstrzygnięcia o doprowadzeniu lokalu (lokali) do stanu samodzielności w rozumieniu obowiązujących przepisów (por. orz. Sądu Najwyższego z dnia 8 IX 1983 r., III CRN 1815/83 OSPiKA z 1985 r., poz. 99), rozbudowie, przebudowie lub nadbudowie wyodrębnionego lokalu (por. uchw. Sądu Najwyższego z dnia 3 IV 1986 r., III CZP 5/86, OSNCAP z 1987 r., poz. 29). Możliwość rozporządzania takim lokalem, obciążenia go hipoteką i innymi ograniczonymi prawami rzeczowymi, uzasadnia przyjęcie - w toku dokonywania rozliczeń między spadkobiercami spornego lokalu - wartości rynkowej tego lokalu. Przy założeniu, że cena nabycia lokalu w całości pochodziła z majątku odrębnego żyjącego małżonka, ustalanie wysokości spłaty należnej spadkobiercy drugiego nieżyjącego małżonka powinno poprzedzać ustalenie stosunku (ułamkowego), w jakim pozostaje uiszczona cena sprzedaży lokalu do jego wartości rynkowej w dacie nabycia tego lokalu. W wypadku gdy między chwilą nabycia a datą orzekania o podziale majątku wspólnego i dział spadku nastąpiła zmiana wartości lokalu, należy ustalić wartość lokalu według cen rynkowych z daty podziału, a następnie określić w tak ustalonej wartości udział należny małżonkowi, który uiścił cenę nabycia tego lokalu (i ewentualnie poniósł inne wydatki) według ustalonego poprzednio kryterium ułamkowego. Pozwoli to na rozliczenie dokonanych nakładów (i ewentualnych wydatków) z majątku odrębnego na majątek wspólny z zachowaniem proporcji wzrostu (wydatków, nakładów) do wzrostu wartości całego nabytego obiektu. Z tych przyczyn należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.