I CR 14/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Wypiórkiewicz (spr.).Sędziowie SN: J. Suchecki, Z. Świeboda.Protokolant: J. Krajewska.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 1989 r. sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Gminy w M. przeciwko Marianowi W. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Elblągu z dnia 24 listopada 1988 r., sygn. akt I C 75/87:-zmienia zaskarżony wyrok o tyle tylko, że odsetki od zasądzonej w pkt I sentencji kwoty 218.294,07 zł należy liczyć nie od dnia 27 sierpnia 1985 r., lecz od dnia 1 września 1986 r.,-oddala powództwo o wymienione odsetki za czas do dnia 31 sierpnia 1986 r.,-oddala poza tym rewizję.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki, wyrokiem z dnia 26 maja 1986 r., w częściowym uwzględnieniu powództwa, zasądził od pozwanego Mariana W. na rzecz Skarbu Państwa - Naczelnika Gminy M. kwotę 641.566,07 zł z 8% od dnia 1 września 1986 r., tytułem świadczenia nienależnie otrzymanego przez pozwanego za wadliwie przejętą przez Skarb Państwa jego nieruchomość rolną w zamian za należności scalone oraz zwrotu tego, co w związku z tym przejęciem powód świadczył za pozwanego instytucji kredytowej. Taki stan rzeczy powstał w rezultacie uchylenia przez Sąd Najwyższy - na skutek rewizji nadzwyczajnej - prawomocnego orzeczenia sądowego o przejęciu nieruchomości za scalone należności.Sąd Najwyższy, wyrokiem z dnia 9 lipca 1987 r., sygn. akt I CR 158/57, wymienione orzeczenie Sądu Wojewódzkiego uchylił w uwzględnieniu rewizji pozwanego i przekazując sprawę do ponownego rozpoznania, wskazał na potrzebę dalszych ustaleń w celu prawidłowego wyjaśnienia podstawy i zakresu zgłoszonych przez pozwanego do potrącenia jego wierzytelności z tytułu utraty dochodów z przejętego przez Skarb Państwa gospodarstwa rolnego w okresie jego posiadania przez Urząd Gminy w M.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa kwotę 218.294,07 zł z 8% od dnia 27 sierpnia 1985 r., a poza tym powództwo oddalił. Wyrok ten opiera się na następujących ustaleniach:Sąd Rejonowy, postanowieniem z dnia 24 stycznia 1984 r. orzekł przejęcie na własność państwa za scalone należności nieruchomości rolnej pozwanego o pow. 11,57 ha oraz zasądził od Skarbu Państwa na rzecz pozwanego kwotę 317.311 zł tytułem wyrównania różnicy pomiędzy wartością przejmowanej nieruchomości a wysokością ciążących na niej zadłużeń. Po uprawomocnieniu się tego postanowienia, w wyniku odrzucenia rewizji, pozwany złożył wniosek o zaskarżenie go rewizją nadzwyczajną. W dniu 20 kwietnia 1985 r. Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną, której odpis doręczony został stronie powodowej w dniu 11 maja 1985 r., pozwanemu zaś w dniu 15 maja 1985 r. Sąd Najwyższy, postanowieniem z dnia 5 czerwca 1985 r., w uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej, uchylił postanowienie Sądu Rejonowego i oddalił wniosek o przejęcie wymienionej na wstępie nieruchomości. Przejęta przez Skarb Państwa nieruchomość znajdowała się w posiadaniu Urzędu Gminy w M. w okresie od dnia 30 października 1984 r. do dnia 31 sierpnia 1986 r. za wyjątkiem działki gruntu o pow. 1,05 ha, która zwrócona została pozwanemu rok później, tj. w dniu 31 sierpnia 1987 r. Urząd nieruchomość tę wydzierżawił trzem rolnikom, pobierając rocznie czynsz ogółem w wysokości 5.014 zł. Czynsz ten był rażąco zaniżony, gdyż w miejscowych warunkach możliwy do uzyskania czynsz dzierżawny wyniósłby 30.000 zł za 1 ha gruntu. Stąd też Urząd Gminy w M. mógł uzyskać z tego tytułu kwotę 423.262 zł za okres liczony od dnia 15 maja 1985 r., tj. od dnia, w którym powziął on wiadomość o zaskarżeniu rewizją nadzwyczajną postanowienia Sądu Rejonowego o przejęciu nieruchomości. W dniu 29 kwietnia 1985 r. pozwany pobrał zasądzoną na jego rzecz kwotę 317.311,15 zł. Obciążające pozwanego długi z tytułu należności podatkowych i kredytów bankowych wynosiły ogółem 836.121,83 zł, z czego połowa tej kwoty stanowi wymagalną należność Skarbu Państwa z racji pokrycia zadłużenia w związku z przejęciem nieruchomości pozwanego. Sprawa w tym zakresie została już prawomocnie rozstrzygnięta wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 26 maja 1986 r. na wstępie wymienionym.Dokonując oceny prawnej przytoczonego stanu faktycznego, Sąd I instancji uznał, że art. 409 i art. 410 k.c. uzasadniają w sprawie niniejszej roszczenie Skarbu Państwa o zwrot pobranej przez pozwanego kwoty 317.311,15 zł, gdyż podstawa świadczenia odpadła, a pozwany powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu tego świadczenia. Z takich samych zasad prawnych uzasadniona jest wierzytelność Skarbu Państwa z tytułu połowy należności scalonych. Te dwie wierzytelności uległy jednakże umorzeniu do wysokości 423.262 zł, tj. do kwoty wzajemnej wierzytelności pozwanego, którą przeciwstawił on do potrącenia (art. 493 k.c.). Wierzytelność pozwanego opiera się na art. 225 k.c. i jej przedmiotem jest wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości i wartość pożytków, których z powodu złej gospodarki strona powodowa nie uzyskała. Skarb Państwa należy traktować jak posiadacza w złej wierze, od chwili, gdy uzyskał on wiadomość o wniesieniu rewizji nadzwyczajnej przez Ministra Sprawiedliwości. Zasądzona kwota stanowi różnicę pomiędzy kwotą 641.566,07 zł, będącą przedmiotem sporu po uwzględnieniu przez Sąd Najwyższy rewizji pozwanego od pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego a kwotą wierzytelności pozwanego.Tylko pozwany wniósł rewizję od wyroku Sądu Wojewódzkiego. Domaga się on zmiany zaskarżonego orzeczenia przez oddalenie powództwa w całości. Rewizja oparta została na zarzucie naruszenia prawa materialnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, wyrok Sądu Wojewódzkiego, co do kwoty 317.311 zł pobranej przez niego z kasy państwowej na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego o przejęciu nieruchomości, nie narusza art. 409 k.c. Powód otrzymał wymienioną kwotę na tydzień przed otrzymaniem odpisu rewizji nadzwyczajnej, a zatem w dacie odbioru niewątpliwie wiedział o pozytywnym załatwieniu jego podania o zaskarżeniu prawomocnego orzeczenia sądowego i powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu otrzymanej gotówki. Uzasadnia to roszczenie Skarbu Państwa oparte na art. 410 k.c.2. Stosownie do ocen prawnych sądu rewizyjnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1987 r., sygn. akt I CR 158/87) wierzytelność wzajemna pozwanego z tytułu wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości i zwrotu pożytków może dotyczyć okresu, w który Skarb Państwa posiadał rzecz w złej wierze (por. art. 225. k.c.). Okres ten biegnie od dnia, w którym strona powodowa otrzymała odpis rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości, gdyż wtedy powzięła wiadomość o zakwestionowaniu prawidłowości przejęcia nieruchomości pozwanego przez Skarb Państwa. Stąd też - inaczej, niż to chce skarżący - Sąd Wojewódzki prawidłowo wyliczył jego należność nie od dnia, w którym Skarb Państwa zawarł umowę dzierżawy z miejscowymi rolnikami, lecz od dnia 11 maja 1985 r., bo w tej dacie odpis rewizji nadzwyczajnej dotarł do strony powodowej.3. Odsetki za opóźnienie należy liczyć niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania, chyba że termin świadczenia został oznaczony lub wynika z właściwości zobowiązania (por. art. 481 § 1 i art. 455 k.c.). Stąd też pozwany bezzasadnie upatruje wadliwość orzeczenia Sądu o odsetkach w tym, że nie zostały one policzone od dnia wyrokowania. Jednakże orzeczenie to jest częściowo wadliwe z innych przyczyn. Roszczenie o odsetki za czas do dnia 31 sierpnia 1986 r. zostało prawomocnie oddalone wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 26 maja 1986 r., gdyż Skarb Państwa nie zaskarżył tego wyroku. Dlatego przy ponownym rozpoznaniu sprawy - w związku z uwzględnieniem rewizji pozwanego od wyroku zasądzającego powództwo - przedmiotem rozpoznania sprawy w przedmiocie odsetek mógł być tylko okres od dnia 1 września 1986 r. (por. art. 321 § 1 k.p.c.). Tymczasem Sąd Wojewódzki zasądził odsetki, poczynając od dnia 27 sierpnia 1985 r. Wyrok ten zatem - w omawianym zakresie podlega zmianie na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przez ustalenie okresu odsetek od początkowego dnia 1 września 1986 r., a oddalenie roszczenia o odsetki na czas poprzedzający tę datę.W tej tylko części rewizja pozwanego podlega uwzględnieniu, a poza tym z przyczyn wyżej wyłuszczonych należy ją oddalić na mocy art. 387 k.p.c., z braku uzasadnionych podstaw zaskarżenia.