WKN 6/99

WYROK Z DNIA 26 MARCA 1999 R. ( WKN 6/99 ) Nieznany kodeksowi karnemu z 1969 r., a przewidziany w kodeksie karnym z 1997 r. środek karny w postaci wydalenia z zawodowej służby wojskowej ( art. 324 § 1 pkt 2 ) może być orzeczony również za przestępstwo popełnione przed dniem wejścia w życie tego kodeksu ( 1 września 1998 r. ), jeżeli in concreto okaże się, że zastosowanie poprzednio obowiązującej ustawy wcale nie byłoby względniejsze dla sprawcy ( art. 4 § 1 ). Przewodniczący : sędzia SN płk J. Steckiewicz ( sprawozdawca ) Sędziowie SN : płk A. Kapłon, płk Z. Stefaniak Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej : ppłk J. Ciepłowski Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 26 marca 1999 r. na rozprawie sprawy Sławomira G., skazanego prawomocnie za popełnienie przestępstw określonych w art. 356 § 1 k.k. i art. 357 § 1 k.k. na karę łączną roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący 2 lata, z powodu kasacji wniesionej na niekorzyść przez prokuratora od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 23 grudnia 1998 r., zmieniającego wyrok Wojskowego Sądu Garnizonowego w B. z dnia 22 września 1998 r., u c h y l i ł wyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w P. z dnia 23 grudnia 1998 r. w części dotyczącej uchylenia w stosunku do Sławomira G. środka karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej i w tym zakresie sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania. 2 U z a s a d n i e n i e Wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w B. z dnia 22 września 1998 r., Sławomir G. uznany został za winnego tego, że : 1) w dniu 5 lipca 1998 r. około godz. 0.5o w P., będąc wyznaczony na podstawie rozkazu dowódcy jednostki wojskowej w P. nr 126 z dnia 2 lipca 1998 r. do pełnienia służby dowódcy warty nr 3 wymienionej jednostki w dniach od 4 do 5 lipca 1998 r., naruszył obowiązki regulujące tok tej służby, a określone w pkt 417 i w pkt 424 regulaminu ogólnego Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej ( Szt. Gen. 1426/94 ) oraz w pkt 1 części II Instrukcji dowódcy warty nr 3 jednostki wojskowej w P. w ten sposób, że będąc odpowiedzialny za ochronę i obronę obiektów bomboskładu powierzonych warcie, za gotowość bojową i regulaminowe pełnienie tej służby oraz będąc zobowiązany do nieopuszczania terenu wartowni, nie informując o zmianie na ochranianych obiektach i wartowni oficera dyżurnego jednostki, opuścił samowolnie miejsce pełnienia służby i razem z czterema podwładnymi mu wartownikami udał się poza teren jednostki, a konkretnie do miejscowości S., gdzie wziął udział w odbywającej się tam zabawie tanecznej – dyskotece, przez co stworzył bezpośrednie niebezpieczeństwo powstania szkody, której wyznaczona służba miała zapobiec, tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 356 § 1 k.k., 2) w dniu 5 lipca 1998 r. około godz. 1.oo w S., pełniąc służbę dowódcy warty nr 3 jednostki wojskowej w P. na podstawie rozkazu dowódcy tejże jednostki nr 126 z dnia 2 lipca 1998 r.; biorąc udział w zabawie tanecznej – dyskotece, zorganizowanej w tej miejscowości, wprawił się w stan nietrzeźwości będącej następstwem spożywania alkoholu, tj. popełnienia przestępstwa określonego w art. 357 § 1 k.k. ”. 3 Za czyn pierwszy sąd skazał go na karę roku pozbawienia wolności oraz orzekł środek karny w postaci wydalenia z zawodowej służby wojskowej, za czyn drugi karę 3 miesięcy pozbawienia wolności – łącznie karę roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący 2 lata. W wyniku złożonej przez obrońcę apelacji Wojskowy Sąd Okręgowy w P. „ uchylił zaskarżony wyrok ... w części dotyczącej orzeczenia środka karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej ”. Uzasadniając swoje orzeczenie sąd wywiódł, że skoro „ w uchylonym Kodeksie karnym z 1969 r., który obowiązywał w chwili popełnienia przestępstwa, nie przewidziano kary wydalenia z zawodowej służby wojskowej, a dolegliwość ta zaistniała dopiero w obowiązującym porządku prawnym ... po dniu 1 czerwca 1998 r., to sąd pierwszej instancji ... nie mógł orzec na niekorzyść oskarżonego ”. Od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w P. prokurator wniósł kasację „ w części dotyczącej orzeczenia w stosunku do Sławomira G. środka karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej ”. Prokurator zarzucił „ rażące naruszenie prawa, a to art. 1 § 1 k.k. oraz art. 4 § 1 k.k., mające istotny wpływ na treść wyroku, poprzez niezasadne przyjęcie, że wobec Sławomira G. nie może być orzeczony za przestępstwo z art. 356 § 1 k.k. środek karny w postaci wydalenia z zawodowej służby wojskowej, z tego powodu, że przypisanego mu występku dokonał przed dniem 1 września 1998 r. ... ” i wniósł „ o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej uchylenia wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w B. w zakresie orzeczenia ... środka karnego ... i w tej części przekazanie sprawy Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania ”. W pisemnej odpowiedzi na kasację obrońca wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje : 4 Wojskowy Sąd Garnizonowy w B. zamiast wnioskowanej przez prokuratora kary dodatkowej degradacji orzekł środek karny wydalenie z zawodowej służby wojskowej, zaś Wojskowy Sąd Okręgowy w P., uchylając w tej części wyrok sądu pierwszej instancji wywiódł, że nie można było orzec środka karnego, którego nie przewidywała ustawa obowiązująca w czasie popełnienia przestępstwa. Zaistniał zatem problem wyrażający się w różnym pojmowaniu i stosowaniu w praktyce reguł prawa karnego międzyczasowego wynikający z faktu, że od czasu popełnienia czynu do chwili wyrokowania doszło do zmiany ustawy przez m.in. rozszerzenie katalogu środków karnych stosowanych do żołnierzy. Jego prawidłowe rozwiązanie uzależnione będzie od udzielenia odpowiedzi na podstawowe pytanie, a mianowicie, która z ustaw – Kodeks karny z dnia 19 kwietnia 1969 r., czy z dnia 6 czerwca 1998 r. jest „ względniejsza dla sprawy ” oraz czy oskarżonemu w konkretnych realiach sprawcy sąd był skłonny orzec środek karny stosowany do żołnierzy. Kryteria pozwalające ustalić, która z ustaw karnych jest względniejsza dla sprawcy wypracowane zostały w licznych wyrokach Sądu Najwyższego ( patrz np. wyroki SN z dnia 13 stycznia 1970 r. V KRN 402/69, OSNKW 1970, z. 4 – 5, poz. 37, z dnia 29 stycznia 1970 r. Rw 1747/69, OSNKW 1970, z. 4 – 5, poz.38 ). Uogólniając argumenty podnoszone w uzasadnieniu tych orzeczeń dojść należy do jednoznacznego wniosku, że o tym, która ustawa jest względniejsza dla sprawcy decydują zawsze uwarunkowania konkretnej sprawy, a pod uwagę należy brać całość przepisów konkurujących ustaw i pod tym kątem ocenić całokształt grożących mu konsekwencji. Kodeks karny z 1969 r. przewidywał dwie kary dodatkowe, które mogły być stosowane do żołnierzy – degradację i obniżenie stopnia wojskowego. 5 Z istoty przepisu art. 325 § 1 k.k. wynika, że kary obniżenia stopnia wojskowego nie można stosować m.in. do młodszego chorążego, bowiem po obniżeniu stopnia o jeden szczebel doszłoby do przesunięcia skazanego poza obręb korpusu, w którym znajdował się bezpośrednio przed skazaniem ( por. uchwała SN z dnia 30 stycznia 1975 r. U 7/74, OSNKW 1975, z. 3 - 4, poz. 37 ). Gdyby zatem sąd uznał za celowe nie poprzestać na wymierzeniu kary zasadniczej i orzec jeszcze środek karny z części wojskowej kodeksu karnego, to w przypadku Sławomira G. mogłaby być to tylko degradacja. Degradacja jest niewątpliwie najsurowszym środkiem karnym ( w części wojskowej k.k. ), bowiem obejmuje nie tylko utratę posiadanego stopnia wojskowego, ale również obligatoryjne zwolnienie żołnierza z zawodowej służby wojskowej ( na podstawie ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych – jedn. tekst Dz. U. z 1992 r. Nr 8, poz. 31 z późn. zm.). Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. rozszerzył katalog środków karnych stosowanych wobec żołnierzy o wydalenie z zawodowej służby wojskowej. Środek ten w intencji ustawodawcy ma wypełnić lukę pomiędzy bardzo dolegliwą degradacją, a stosunkowo łagodnym obniżeniem stopnia wojskowego ( patrz uzasadnienie rządowego projektu nowego k.k.,Warszawa 1997 r., s.217 ). Przesłanki wymierzania degradacji i wydalenia z zawodowej służby wojskowej nie są tożsame, niemniej w pełni możliwe jest orzeczenie któregoś z tych środków karnych za czyn tego samego rodzaju ( tak samo kwalifikowany ). Porównanie obu omawianych środków karnych pozwala na jednoznaczną konstatację, że wydalenie z zawodowej służby wojskowej jest łagodniejsze od degradacji, a Kodeks karny z 1997 r. dał sądowi większe i bardziej elastyczne możliwości oddziaływania przy wyrokowaniu. Sąd, po zmianie ustawy, gdyby 6 bowiem uznał za niewystarczające ograniczenie się do wymierzenia tylko kary zasadniczej oraz uznając za celowe orzec dodatkowo środek karny stosowany do żołnierzy, mógłby – jak miało to miejsce w wyroku sądu pierwszej instancji – zrezygnować z wymierzenia degradacji i zamiast niej orzec środek karny łagodniejszego rodzaju. Wobec powyższego pogląd wyrażony przez Wojskowy Sąd Okręgowy w P. w wyroku zaskarżonym kasacją, że niemożliwe było orzeczenie wydalenia z zawodowej służby wojskowej tylko ( podkr. SN ) dlatego, że obowiązujący w czasie popełnienia przestępstwa kodeks karny nie przewidywał tego środka karnego, jako zbyt kategoryczny, nie jest trafny. W przekonaniu Sądu Najwyższego dopuszczalne jest zatem orzeczenie środka karnego wydalenia z zawodowej służby wojskowej również do przestępstw popełnionych przed wejściem w życie kodeksu karnego z dnia 6 czerwca 1997 r., jeżeli in concreto okaże się, że zastosowanie poprzedniej ustawy wcale nie byłoby względniejsze dla sprawcy w rozumieniu art. 4 § 1 k.k. ( por. również w podobnej kwestii uchwałę SN z dnia 12 marca 1996 r. I KZP 2/96 OSNKW z. 3 – 4, poz. 16 ). Wobec powyższego kasację należało uznać za uzasadnioną. Fakt, że została ona uwzględniona nie oznacza automatycznie, że rozstrzygnięcie sądu drugiej instancji jest oczywiście wadliwe; na pewno można tak stwierdzić w odniesieniu do uzasadnienia. Wojskowy Sąd Okręgowy w P. zmieniając wyrok sądu pierwszej instancji swoje stanowisko uzasadnił bardzo lakonicznie, bowiem powołał tylko jeden argument formalny, a i to – w ocenie Sądu Najwyższego – nietrafny. Uzasadnienie sądu odwoławczego nie spełniało wymogów, o których mowa w art. 457 § 1 i 2 k.p.k. również dlatego, że sąd nie ustosunkował się w ogóle do obszernych argumentów zawartych w wyroku sądu pierwszej instancji, które wskazywały dlaczego uznano za niezbędne orzec obok kary zasadniczej, również środek karny. 7 Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Wojskowy Sąd Okręgowy w P., mając na uwadze podniesione wcześniej okoliczności, powinien rozważyć argumenty sądu pierwszej instancji i ocenić, czy orzeczenie środka karnego w postaci wydalenia z zawodowej służby wojskowej Sławomira G. było merytorycznie zasadne.