II UZP 4/04

Uchwała z dnia 13 maja 2004 r. II UZP 4/04 Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2004 r. z udzia-łem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, sprawy z wniosku Jaro-sława S. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w W. o wysokość świadcze-nia, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w War-szawie postanowieniem z dnia 19 lutego 2004 r. [...] „Czy przepisy ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 11, poz. 108 ze zm.) w okresie przed dniem 1 października 2003 r. dawały podstawę prawną do wy-płacenia przez Wojskowe Biuro Emerytalne odsetek za opóźnienie w wypłacie świadczenia w wysokości odsetek ustawowych określonych przepisami prawa cywil-nego ?" p o d j ą ł uchwałę: Podstawę prawną do wypłacania przez Wojskowe Biuro Emerytalne od-setek za opóźnienie w wypłacie świadczeń emerytalno - rentowych w okresie przed dniem 1 października 2003 r. stanowił art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 paź-dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w związku z art. 11 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.). U z a s a d n i e n i e Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało w następującym stanie faktycznym sprawy. Wojskowe Biuro Emerytalne 2 decyzją z dnia 18 marca 1998 r. przyznało ubezpieczonemu Jarosławowi S. emerytu-rę wojskową na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrze-niu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 11, poz. 108 ze zm.), która w art. 40 stanowiła, że jeżeli osoba pobierająca emeryturę lub rentę inwalidzką osiąga wynagrodzenie lub dochód z tytułu pracy w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, który łącznie z emeryturą lub rentą, bez uwzględnienia dodatków, o których mowa w art. 25 ust. 1, przekracza w danym roku w stosunku miesięcznym kwotę podstawy wy-miaru emerytury lub renty, świadczenie ogranicza się o kwotę tego przekroczenia, jednakże nie więcej niż o 25% kwoty tego świadczenia bez dodatków. Z dniem 1 stycznia 1999 r. art. 159 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i ren-tach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118) nadał nowe brzmienie art. 40 wojskowej ustawy emerytalnej, który stanowi, że do emerytów i rencistów osiągających przychody z pracy, służby, innej pracy zarobkowej lub pro-wadzenia pozarolniczej działalności stosuje się art. 103-106 ustawy o emeryturach i rentach. W 1999 r. ubezpieczony był zatrudniony w „B.” Banku S.A. w W., w którym osiągał dochody powodujące zawieszenie prawa do emerytury wojskowej stosownie do art. 104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, w konsekwencji wojskowy organ emerytalny decyzją z dnia 11 marca 1999 r. zawiesił mu prawo do emerytury woj-skowej. Następnie jednak Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 20 grudnia 1999 r., K 4/99, orzekł, że art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach jest niezgodny z art. 2 i 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a dokonując wykładni tego wyroku postanowieniem z dnia 21 marca 2000 r. stwierdził, iż art. 40 wojskowej ustawy eme-rytalnej powinien być stosowany od dnia ogłoszenia wyroku. W związku z tymi orze-czeniami ubezpieczony we wniosku złożonym w dniu 10 stycznia 2000 r. domagał się wypłacenia całej kwoty zawieszonej emerytury za 1999 r. wraz z należną ich wa-loryzacją i ustawowymi odsetkami za zwłokę. Decyzją z dnia 24 lutego 2000 r. woj-skowy organ emerytalny odmówił wypłaty zawieszonego świadczenia za 1999 r. Po rozpoznaniu odwołania ubezpieczonego Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2002 r. zmienił zaskarżoną decyzję i uznał prawo ubezpieczonego do wypłaty emerytury wojskowej za 1999 r. w pełnej wysokości 75%, bez dodatków, z należnymi odsetkami, wskazując jako pod-stawę prawną orzeczenia art. 40 wojskowej ustawy emerytalnej w jego brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 1998 r. W zakresie należnych odsetek wypłaca- 3 nych z urzędu łącznie z wypłatą opóźnionego świadczenia odwołał się do art. 11 tej ustawy, który w sprawach w niej nieregulowanych odsyła do art. 85 ustawy o eme-ryturach i rentach oraz przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóź-nienie w wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104). W apelacji od tego wyroku wojskowy organ emerytalny zarzucił błędną wykładnię art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej, a podczas rozprawy apelacyjnej ubezpieczony oświadczył, iż uzyskał należność główną wynikająca z rozliczenia jego emerytury za 1999 r., ale bez zasądzonych odsetek. W ramach takich ustaleń, Sąd Apelacyjny uznał, iż w sprawie odsetek pojawiły się istotne wątpliwości prawne wynikające z brzmienia art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej sprzed jego nowelizacji, która nastąpiła z dniem 1 października 2003 r. na mocy ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 166, poz. 1609), przewidujące-go stosowanie w sprawach nieuregulowanych w wojskowej ustawie emerytalnej przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Kodeksu postępo-wania administracyjnego oraz przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w admini-stracji. W stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 1999 r. za przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i nich rodzin należy uznać przepisy ustawy o emeryturach i rentach, które nie regulowały obowiązku zapłaty odsetek za opóźnie-nie w wypłacie świadczeń emerytalno-rentowych. W ówczesnym stanie prawnym podstawę ustalenia obowiązki i wypłaty odsetek zawierał art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), który nie odnosił się wprost do odsetek za opóźnienie w wypłacaniu wojskowych świadczeń emerytalnych realizowanych przez wojskowe organy emerytalne. Począwszy od dnia 1 stycznia 1999 r., tj. wejścia w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o systemie ubezpie-czeń społecznych), ustawa ta zawierała unormowanie, że ilekroć jej przepisy odsy-łają do przepisów o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, przepisów o ubezpieczeniach społecznych lub do przepisów o ubezpieczeniach społecznych pracowników, należy przez to rozumieć odesłanie do przepisów o systemie ubezpie-czeń społecznych. W tym szczególności jej art. 85 ust. 1, stanowi, że jeżeli Zakład - w terminach przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i 4 wpłacania świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego lub zleconych do wypłaty na mocy odrębnych przepisów albo umów międzynarodowych - nie ustalił prawa do świadczenia lub nie wpłacił tego świadczenia, jest zobowiązany do wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości określonej przepisami prawa cywilnego. Nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłacenie świadczenia jest następstwem okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności. Po-nadto wydane na podstawie art. 85 § 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przepisy rozporządzenia z dnia 1 lutego 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad wypłacania odsetek za opóźnienie w wypłacie świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie dotyczyły organów emerytalnych wypłacających uświadczenia tzw. służbom mundurowym. Kwestii odsetek nie regulowały także przepisy rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 9 grudnia 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad postę-powania i właściwości organów w sprawach zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy zawodowych oraz uprawnionych członków ich rodzin (Dz.U. Nr 133, poz. 689 ze zm.). Dopiero ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpie-czeń społecznych oraz niektórych innych ustaw wprowadziła nowe unormowanie w art. 48a wojskowej ustawy emerytalnej, przewidujące, że jeżeli organ emerytalny nie ustalił prawa do świadczenia lub nie wypłacił świadczenia w terminach określonych w ustawie, jest obowiązany do wypłaty odsetek od tego świadczenia na zasadach określonych w art. 85 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tyle że przepis ten obowiązuje od dnia 1 października 2003 r. i nie może mieć zastosowania do zdarzeń sprzed jego wejścia w życie. Dokonany przegląd ustawodawstwa wska-zywałby na to, że do dnia 30 września 2003 r. brak było przepisów ustawowych, które stanowiłyby podstawę do ustalenia i wypłaty odsetek z tytułu opóźnienia w wy-płacie wojskowych świadczeń emerytalno-rentowych i tę lukę prawną wypełnił dopie-ro art. 48a dodany do wojskowej ustawy emerytalnej. Konkluzja taka budzi uzasad-nione wątpliwości z tego względu, że jedynie świadczeniobiorcy z tzw. służb mundu-rowych jako jedyni byli pozbawieni odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie należnych im świadczeń emerytalno-rentowych, co nie daje się pogodzić z konstytu-cyjnymi zasadami równości i demokratycznego państwa prawnego. Sąd Apelacyjny rozważał możliwość uznania, że podstawą prawną ustalenia i wypłaty odsetek z tytułu opóźnienia w realizacji wojskowych świadczeń emerytalno-rentowych przed datą 1 października 2003 r. mogły być przepisy Kodeksu cywilnego 5 dotyczące odsetek z tytułu opóźnionego wykonania zobowiązań (art. 359 i 360 oraz art. 481 i 482 k.c.). W tym zakresie wskazał, że wojskowa ustawa emerytalna odsyła do przepisów prawa cywilnego tylko w przypadku zawinionego działania organu podległego Ministerstwu Obrony Narodowej w wykonywaniu obowiązków wynikają-cych z tej ustawy i gdy osoba uprawniona poniosła szkodę (art. 34). W tym jednym przypadku roszczenie uprawnionego ma charakter odszkodowawczy, ale wymaga uwodnienia przez niego poniesienia szkody wskutek zawinionego działania wojsko-wego organu emerytalnego. Tymczasem odsetki ustawowe nie mają takiego cha-rakteru prawnego, gdyż należą się za samo opóźnienie w wykonaniu zobowiązania, bez potrzeby wykazywania przez wierzyciela, że poniósł jakąkolwiek szkodę. Po-nadto byt roszczenia o odsetki jest zależny od roszczenia podstawowego o świad-czenie. Roszczenie „główne” o wypłatę wojskowego świadczenia emerytalnego za 1999 r. mogło być zaspokojone w całości w określonym stanie prawnym i według panujących zasad, wśród których nie było podstawy prawnej do wypłacania odsetek za opóźnienie w wypłacie wojskowej emerytury, a odsetki takie „miałyby dotyczyć wyłącznie okresu do dnia zapłaty roszczenia głównego”. Dalej poszukując ewentualnych podstaw do wypłacenia odsetek za opóźnienie w wypłacie wojskowych świadczeń emerytalno-rentowych przed dniem 1 październi-ka 2003 r., Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na art. 43 ust. 3 wojskowej ustawy emery-talnej, który wskazuje, że źródła finansowania wydatków na świadczenia pieniężne wraz odsetkami za opóźnienie w wypłacie świadczeń, kosztów obsługi i przekazywa-nia świadczeń oraz innych świadczeń przewidzianych w ustawie, są pokrywane z bu-dżetu państwa. Z tego unormowania wynika, że ustawodawca przewidział pokrywa-nie odsetek za opóźnienia w wypłacie wojskowych świadczeń emerytalno-rentowych, co wskazuje, że również wojskowe organy emerytalne były zobowiązane do ustala-nia i wypłacania odsetek za zwłokę w opóźnieniu wypłaty tych świadczeń. W ocenie Sądu Apelacyjnego istnieje możliwość zajęcia stanowiska, że obo-wiązek wypłacenia odsetek za opóźnienie w wypłacie wojskowych świadczeń eme-rytalno-rentowych wynika z art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej, który w sprawach nieuregulowanych odsyłał i nadal odsyła do przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, w tym także do norm prawnych skonstruowanych na pod-stawie tych przepisów, a także przepisów ustawy o organizacji i finansowaniu ubez-pieczeń społecznych. Oznacza to, że art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej był pod-stawą obciążenia wojskowego organu emerytalnego obowiązkiem wypłaty odsetek w 6 przypadku zajścia okoliczności przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emery-talnym pracowników i ich rodzin, a następnie w przepisach ustawy o emeryturach i rentach. Ewentualne wątpliwości w tym zakresie rozwiała wyraźna regulacja art. 48a wojskowej ustawy emerytalnej. Za potrzebą rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy przedstawionego zagadnie-nia prawnego przemawiają ponadto wielość spraw w tym zakresie oraz rozbieżne orzecznictwo sądowe. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Początkowo art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej obowiązywał w następują-cym brzmieniu: w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy o za-opatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Kodeksu postępowania admini-stracyjnego oraz przepisy o postępowaniu w egzekucji. W takiej formule odesłania nie mogło być wątpliwości, że przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin obejmowały także przepisy ustawy z 25 listopada 1989 r. o finansowaniu ubezpieczeń społecznych, dotyczące między innymi ubezpieczonych pracowników i członków ich rodzin (art. 1 i art. 4 ust. 1), która w art. 38 ust. 1 obarczała organy ren-towe obowiązkiem wypłaty odsetek od świadczenia nieustalonego lub niewypłacone-go w terminach przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania tych świadczeń. W ocenie Sądu Najwyższego nie może podlegać kwestii, że do przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin zaliczają się również przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, która reguluje między innymi zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym pracowników (art. 6 ust. 1 pkt 1), i w art. 85 ust. 1 stanowi, że jeżeli Zakład - w terminach przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych lub świadczeń zleconych do wypłaty na mocy odrębnych przepisów albo umów międzynarodowych - nie ustalił prawa do świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, jest obowiązany do wypłaty odsetek od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych określonych przepisami prawa cywilnego. Nie do-tyczy to przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności. Warto bo-wiem zwrócić uwagę, że na podstawie art. 122 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych utraciła moc ustawa z 25 listopada 1986 r. o finansowaniu ubezpieczeń 7 społecznych, w tym art. 38 ust. 1 regulujący obowiązek wypłaty odsetek od nieusta-lonego lub niewypłaconego w ustawowych terminach świadczenia. Równocześnie art. 122 ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyraźnie stanowi, iż ilekroć przepisy tej ustawy odsyłają do przepisów o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, do przepisów o ubezpieczeniach społecznych lub do przepisów o ubezpieczeniach społecznych pracowników, to należy przez to rozumieć odesłanie do przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych. Przedstawione relacje wystarczająco wskazują, że odesłanie w art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej, w jego brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 2003 r., przewidującym, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, oznaczało także obowiązek stosowania prze-pisów o systemie ubezpieczeń społecznych, w tym przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 85 ust. 1 w związku z art. 122 ust. 3 pkt 1 tej ustawy). Prowadziło to do konstatacji, że przed dniem 1 października 2003 r. regulacja odsy-łająca - zawarta w treści art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej - nawiązywała do art. 85 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przeto nie było luki prawnej dotyczącej odsetek należnych od świadczeń z wojskowego zaopatrzenia emerytal-nego, a unormowania te dostatecznie jasno kreowały obowiązek wojskowego organu emerytalnego wypłaty odsetek w przypadkach nieustalenia prawa do świadczeń lub ich nieterminowej realizacji. Natomiast wprowadzenie do art. 11 wojskowej ustawy emerytalnej formuły, iż w sprawach w niej nieuregulowanych stosuje się między innymi przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (a nie przepisy o za-opatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin) nastąpiło dopiero z dniem 1 paź-dziernika 2003 r. na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 166, poz. 1609). Ta sama ustawa zmieniająca dodała do wojskowej ustawy emerytal-nej art. 48a, który zawiera już wyraźną regulację zobowiązującą wojskowe organy emerytalne, które nie ustaliły prawa do świadczenia lub nie wypłaciły tego świadcze-nia w terminach w niej określonych, do wypłaty odsetek od tego świadczenia na za-sadach określonych w art. 48 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Dokonane w ten sposób modyfikacje nie tworzyły nowego stanu prawnego w zakre-sie obowiązku wypłaty odsetek, a w szczególności nie wypełniały pozornej luki praw-nej (bo wcześniej nie miała ona miejsca) w kwestii odsetek od nieustalonych lub 8 nieterminowo wypłacanych świadczeń z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego, gdyż omawiane zmiany legislacyjne miały w istocie rzeczy charakter redakcyjny. Podkreślić także wypada, że obowiązek wypłaty odsetek od nieterminowego ustalenia prawa do wojskowych świadczeń emerytalno-rentowych lub związanych ze spóźnionymi ich wypłatami ma oparcie w konstytucyjnej zasadzie równego traktowa-nia obywateli w państwie prawa (art. 2 i 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), a ponadto wynika z ustawowej zasady równego traktowania ubezpieczonych (art. 11 i art. 43 ust. 3 wojskowej ustawy emerytalnej w związku z art. 2a i art. 122 ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji. Jedynie incydentalnie godzi się zauważyć, że odsetki w prawie ubezpieczeń społecznych lub zaopatrzenia emerytalnego przysługują tylko w wysokości odsetek określonych przepisami prawa cywilnego, co oznacza tylko tyle, że w przypadkach nieustalenia prawa lub nieterminowej wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społeczne-go bądź zaopatrzenia emerytalnego odpowiedzialność organów emerytalno-rento-wych jest ustawowo ograniczona do takiego rozmiaru odsetek. Jednakże w tym za-kresie organy ubezpieczeń społecznych lub zaopatrzenia emerytalnego nie odpo-wiadają według zasad prawa cywilnego, ale według reguł obowiązujących w prawie ubezpieczeń społecznych lub zaopatrzenia emerytalnego, w szczególności nie są one zobowiązane do wypłaty odsetek w przypadkach, gdy opóźnienie w przyznaniu lub wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które nie ponoszą odpowiedzialności. Oznacza to, że przy merytorycznym rozpoznaniu sprawy Sąd drugiej instancji powinien rozważyć, czy i według jakich zasad oraz w jakim zakresie (od jakiej daty - wyrok Sądu pierwszej instancji w ogóle nie wskazuje dat zasądzo-nych odsetek) wojskowe organy emerytalne mogą być obarczone odpowiedzialno-ścią (obowiązkiem wypłaty ustawowych odsetek) w związku z wcześniej wydaną decyzją na podstawie obowiązujących regulacji ustawowych, które następnie zostały uznane za sprzeczne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r., K 4/99, stwierdzającym, że art. 159 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach jest niezgodny z art. 2 i 32 Konstytucji Rzeczypospo-litej Polskiej. Natomiast dokonując wykładni tego orzeczenia Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 21 marca 2000 r. przyjął, iż art. 40 wojskowej ustawy eme-rytalnej powinien być stosowany od dnia ogłoszenia wyroku. Ponieważ wątpliwości te nie zostały objęte treścią przedstawionego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, 9 ani nie zostały podniesione (dostrzeżone) w jego uzasadnieniu, to Sąd Najwyższy nie rozwijał tych kwestii. ========================================