III CZP 3/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Strzępek, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Witolda L. przeciwko Jadwidze L. i Helenie M. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koninie postanowieniem z dnia 19 grudnia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy pominięcie w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej wierzytelności z tytułu nakładów dokonanych przez małżonków na nieruchomości należącej do osoby trzeciej uniemożliwia dochodzenie przez jedno z małżonków połowy tej wierzytelności od osoby trzeciej?"podjął następującą uchwałę:Pominięcie w postanowieniu o podziale majątku wspólnego małżonków wierzytelności z tytułu nakładów poczynionych z tego majątku - w czasie trwania wspólności majątkowej - na nieruchomość stanowiącą własność osoby trzeciej nie pozbawia żadnego z małżonków (byłych małżonków) możliwości dochodzenia połowy tej wierzytelności.Uzasadnienie faktycznePodział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami dotyczy całej masy majątkowej, która stosownie do okoliczności może obejmować różnego rodzaju rzeczy i prawa majątkowe oraz związane z nimi zobowiązania. Z mocy wyraźnego przepisu art. 45 § 1 k.r.o. obejmuje on również rozliczenia między małżonkami z tytułu wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątki odrębne każdego z małżonków, jak również z majątków odrębnych (z majątku odrębnego jednego z małżonków) na majątek wspólny. W przypadku dokonywania podziału w drodze umowy, podział nie musi obejmować wszystkich składników, gdyż dopuszczalny jest dział częściowy, a tym samym małżonkowie mogą wyłączyć rozliczenia z tytułu nakładów, o jakich mowa w art. 45 § 1 k.r.o., z umowy działowej, postanawiając, iż rozliczeń tych dokonają w przyszłości.Inaczej przedstawia się to zagadnienie w przypadku sądowego podziału majątku wspólnego, który z reguły powinien obejmować cały majątek (art. 56 k.r.o. w związku z art. 1038 k.c.). W takim przypadku objęcie podziałem rozliczeń przewidzianych w art. 45 k.r.o. jest obligatoryjne. W związku zaś z unormowaniem zawartym w art. 567 § 3 k.p.c. nakazującym stosowanie do postępowania o podział majątku wspólnego odpowiednich przepisów o dziale spadku przyjąć należy - na podstawie art. 618 § 2 k.p.c. w związku z art. 686 i 688 k.p.c. - że dochodzenie roszczeń z tytułu wzajemnych rozliczeń nie jest możliwe po uprawomocnieniu się postanowienia o podziale majątku wspólnego, chociażby roszczenia te nie były zgłoszone w toku postępowania działowego i nie zostały objęte postanowieniem działowym.Roszczenie o zwrot nakładów dokonanych przez małżonków z majątku wspólnego, w czasie trwania wspólności, na nieruchomość stanowiącą własność osoby trzeciej wchodzi w skład majątku wspólnego i jako prawo majątkowe powinno ono być objęte postępowaniem o podział majątku wspólnego (Sąd Najwyższy w uchwale SN z dnia 3 kwietnia 1970 r. III CZP 18/70 - OSNCP 1971, z. 2, poz. 18 przyjął, że wierzytelność taka "jest objęta" jako składnik majątku wspólnego postępowaniem o podział tego majątku, natomiast w uzasadnieniu uchwały z dnia 19 grudnia 1973 r. III CZP 65/73 - OSNCP 1974, z. 10, poz. 164 zajął stanowisko mniej rygorystyczne, stwierdzając, iż nie ma "przeszkód prawnych, aby tego rodzaju roszczenie zostało objęte postępowaniem o podział majątku wspólnego").Nieobjęcie postępowaniem i postanowieniem o podziale majątku wspólnego wierzytelności z tytułu nakładów poczynionych z majątku wspólnego na nieruchomość należącą do osoby trzeciej pociąga za sobą niemożność zgłaszania roszczeń z tego tytułu przez jedno z małżonków (byłych małżonków) przeciwko drugiemu z małżonków, chyba że z ważnych powodów podziałem objęto jedynie część majątku wspólnego, jak również, niemożność powoływania się przez jedno z małżonków nawet w stosunku do osoby trzeciej na to, iż udział jego w nakładach był większy niż drugiego z małżonków (chyba że zapadło orzeczenie o ustaleniu nierównych udziałów), nie pozbawia natomiast żadnego z małżonków (byłych małżonków) możliwości dochodzenia od osoby trzeciej połowy (innej określonej ułamkowo części) wierzytelności. Orzeczenie o podziale majątku wspólnego nie rozstrzyga i rozstrzygać nie może stosunku spornego między osobą trzecią i uczestnikami postępowania działowego i osoba trzecia w żadnym wypadku nie może powoływać się na postanowienia art. 567, 618, 686 i 688 k.p.c.Powyższe względy uzasadniają odpowiedź udzieloną w sentencji uchwały. Odmiennej odpowiedzi nie uzasadnia wynikająca z akt sprawy okoliczność, że nakłady z majątku wspólnego poczynione zostały na nieruchomość należącą nie w całości do osoby trzeciej, ale stanowiącą współwłasność takiej osoby i jednego z małżonków. Nieobjęcie postanowieniem o podziale majątku wierzytelności przysługującej wobec dwóch dłużników (żony i teściowej), z tytułu nakładu na nieruchomość stanowiącą współwłasność, pozbawia małżonka możliwości dochodzenia wierzytelności jedynie od żony, nie ogranicza natomiast jego uprawnień w stosunku do teściowej, będącej osobą trzecią i ponoszącej odpowiedzialność za istniejący (ciążący na nieruchomości) dług.