IV CR 58/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Bielecki.Sędziowie SN: H. Ciepła, J. Niejadlik (spr.).Protokolant: J. Krajewska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 17 marca 1988 r. sprawy z powództwa Zakładów Drobiarskich w K. przeciwko Stanisławowi G. o 914.210 zł na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 2 października 1986 r.uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniając powództwo ponad kwotę 1.964 zł oraz w części orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w K. do ponownego rozpoznania oraz do orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneStrony zawarły w dniu 19 maja 1982 r. umowę kontraktacji na produkcję i dostawę jaj oraz drobiu. Według "szczegółowych warunków produkcji i dostawy" jaj wylęgowych i drobiu, stanowiących załącznik tej umowy, pozwany Stanisław G. zobowiązał się wyprodukować i dostarczyć - w czasie od listopada 1982 r. do października 1983 r. - powodowym Zakładom 527.080 sztuk jaj i 3.500 sztuk drobiu do uboju. Nie zmieniając tych "szczegółowych warunków", w dniu 4 października 1982 r. strony zawarły na ten sam okres czasu drugą umowy kontraktacji, której - według Sądu Wojewódzkiego - weszła w miejsce umowy z dnia 19 maja 1982 r. Pozwany jednak nie wykonał w pełni zobowiązania wynikającego z drugiej umowy. Dostarczył bowiem kontraktującym Zakładom o 90.650 sztuk jaj i o 317 sztuk drobiu mniej - niż się zobowiązał. Według cen skupu jaja te przedstawiały wartość odpowiadającą kwocie 852.110 zł, a drób wartość sięgającą kwoty 62.100 zł. W umowie z dnia 4 listopada 1982 r. zaś zastrzeżono, że w przypadku niedostarczenia drobiu (§ 28 ust. 5) i jaj (§ 32 ust. 2) dostawca obowiązany jest zapłacić kontraktującemu karę umowną w wysokości odpowiadającej tak wyliczonej wartości tych produktów. Wyrokiem z dnia 2 października 1986 r. zasądził więc Sąd Wojewódzki od pozwanego na rzecz powodowych Zakładów karę umowną w kwocie 914.210 zł.Samego rozliczenia pozwany nie zakwestionował. W rewizji - powołującej podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 3 i k.p.c. - wnosił jednak o uchylenie albo o zmianę tego wyroku i o oddalenie powództwa ponad kwotę 1.964 zł.Rewizja jest uzasadniona.Niewadliwe ustalenia zaskarżonego wyroku wskazują, że w pierwszej umowie strony zastrzegły znacznie niższą karę umowną (0,5% wartości drobiu i 0,2% wartości niedostarczonych jaj). Nie może jednak skarżący skutecznie kwestionować poglądu, że strony obowiązywały postanowienia o karze umownej zawarte w umowie z dnia 4 października 1982 r. Zawierając na ten sam czas drugą umowę dały bowiem strony wyraz temu (art. 60 k.c.), że uznają, iż pierwsza umowa przestaje je obowiązywać. Do odmiennych wniosków nie prowadzi podnoszona przez skarżącego okoliczność, że po 4 października 1982 r. realizował dostawy w wielkości i czasie określonych w "szczegółowych warunkach", a te były załącznikiem pierwszej umowy. Przyjmowanie tych dostaw i spełnienie świadczeń wzajemnych przemawia bowiem za stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego, że te "szczegółowe warunki" uznawały strony za integralną część także drugiej umowy. Uznając, że strony obowiązują kary umowne przewidziane w umowie z dnia 4 października 1982 r., nie popadł zatem ten Sąd w sprzeczność z zebranym materiałem.Trudno się zgodzić ze skarżącym, że - w takim razie - dowolnie uznał Sąd Wojewódzki, iż brak było przesłanki ze zdania 1 § 2 art. 384 k.c. do zmniejszenia kary umownej.W opinii biegłego znajduje oparcie ustalenie, że pozwany miał realne możliwości wykonać w pełni przyjęte na siebie zobowiązanie. Nie zakwestionował on zaś stanowiska Sądu Wojewódzkiego, że tylko w 65% zrealizował umowę kontraktacji. W tej zaś sytuacji nie może zwalczać poglądu zaskarżonego wyroku, że nie było to wykonanie zobowiązania "w znacznej części". Pozwany wytyka, że powodowe Zakłady zdały stado do uboju z początkiem lipca 1983 r., czyli na trzy miesiące przed zakończeniem okresu kontraktacyjnego. Przemilcza jednak to, że do tego doszło wskutek jego inicjatywy, jak i okoliczność, że rozliczenie nie obejmuje owych trzech miesięcy. Odpiera to zarzut, że przez to strona powodowa przyczyniła się do powstania szkody. Odmawiając - z tych przyczyn - zmniejszenia kary umownej (odszkodowania), nie naruszył więc Sąd Wojewódzki przepisów art. 362 i 484 § 2 zd. 1 k.c.Skarżący - jak wykazują ustalenia zaskarżonego wyroku - zawinił niewykonanie wiążącej strony umowy. Myli się jednak zarzucając, że wskutek tego pozwane Zakłady nie poniosły żadnej szkody. Ich szkodę konkretyzują bowiem zyski, jakie by osiągnęły, gdyby i w pozostałych 35% spełnił pozwany obciążające go świadczenie (art. 361 § 2 k.c.). Przepis zdania 2 § 2 art. 484 k.c. jednak wskazuje, że powinna istnieć proporcja pomiędzy karą umowną a uszczerbkiem wierzyciela. Nieadekwatność szkody wierzyciela do wysokości zastrzeżonej kary umownej (art. 483 k.c.) usprawiedliwia z reguły ocenę, że kara umowna - jako rażąco wygórowana - powinna ulec zmniejszeniu w stopniu dostosowanym do tej dysproporcji. W przeciwnym razie kara umowna - tracąc charakter surogatu odszkodowania (art. 83 § 1 k.c.) - prowadziłaby do nieuzasadnionego wzbogacenia wierzyciela. Oznacza to, iż odpowiedź na pytanie, czy orzeczenie zgodnie z ich żądaniem mogłoby doprowadzić do nadmiernego wzbogacenia się powodowych Zakładów, mogłoby dać zestawienie zysków, jakie one zaplanowały z niedostarczonych przez pozwanego jaj i drobiu, z nie niską tu przecież - jako zrównaną z cenami nabycia w skupie jaj oraz drobiu - karą umowną, przy uwzględnieniu ówczesnych wolnorynkowych cen jaj i drobiu (pozwany karmił stado deficytową paszą dostarczoną mu przez powodowe Zakłady).Tą kwestią jednak Sąd Wojewódzki się nie zajął. Wytknięte uchybienie uniemożliwia odparcie zarzutu skarżącego, że mimo rażącego wygórowania kary umownej odmówił ten Sąd odpowiedniego zmniejszenia tej kary na mocy art. 484 § 2 zd. 2 k.c. Niewyjaśnienie sprawy w tym przedmiocie konkretyzuje zaś podstawę zaskarżenia z art. 368 pkt 3 k.p.c.Dlatego zaskarżony wyrok uchylono (art. 388 § 1 k.p.c.). Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego znajduje uzasadnienie w przepisie art. 108 § 2 k.p.c.