II CZ 69/10

Sygn. akt II CZ 69/10 POSTANOWIENIE Dnia 8 września 2010 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Marian Kocon w sprawie z powództwa J. S. przeciwko R. M. i S. K. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 września 2010 r., zażalenia pozwanej R. M. na postanowienie o kosztach zawarte w wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 5 marca 2010 r., sygn. akt III Ca (…), odrzuca zażalenie. Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem zawartym w punkcie drugim wyroku z dnia 5 marca 2010 r. Sąd Okręgowy w Ł. zasądził od powoda J. S. na rzecz pozwanej R. M. kwotę 300 zł tytułem „zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym”. W zażaleniu pełnomocnik pozwanej R. M. podniósł, że Sąd Okręgowy naruszył „przepisy prawa materialnego” przez przyjęcie innej, niż wskazana przez strony wartości przedmiotu zaskarżenia i w konsekwencji niezasadnie zasądził na rzecz pozwanej tylko kwotę 300 zł. W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez 2 przyznanie przez podwyższenie zasądzonej kwoty 300 zł do kwoty 3 600 zł netto (4392 zł brutto) tytułem „kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu” oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozpoznając zażalenie należało przede wszystkim ustalić jakiego rodzaju koszty zasądzone zostały w zaskarżonym postanowieniu. Sąd Okręgowy zasądzoną od powoda na rzecz pozwanej kwotę 300 zł określił jako „koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym”. Pozwana zastępowana była przez adwokata ustanowionego przez Sąd. Takiemu adwokatowi - zgodnie z § 19 – 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.1348 ze zm.) - przysługują od Skarbu Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, z zastrzeżeniem że w sprawie cywilnej, w której kosztami procesu został obciążony przeciwnik strony korzystającej z pomocy udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, koszty nieopłaconej pomocy prawnej sąd przyznaje po wykazaniu „bezskuteczności ich egzekucji”. Oznacza to, że wspomniane koszty - gdy przeciwnik strony korzystającej z pomocy prawnej udzielonej z urzędu obciążany jest kosztami procesu - sąd zasądza od tego przeciwnika, a dopiero w razie wykazania „bezskuteczności ich egzekucji” przyznaje je adwokatowi od Skarbu Państwa. Przyjąć zatem należało, że w zaskarżonym postanowieniu zasądzone zostały od powoda na rzecz pozwanej koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, które Sąd Okręgowy określił jako „koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym”. W orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalony uznać należy pogląd, że postanowienie sądu drugiej instancji w przedmiocie nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez adwokata, nie podlega zaskarżeniu na podstawie art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c., gdy strona nie została nimi obciążona, a więc w sytuacji, gdy koszty te sąd przyznał od Skarbu Państwa (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2009 r., III CZ 53/09, OSNC 2010, nr 5, poz.79, uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2009 r., III CZP 36/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 24). W zaskarżonym postanowieniu nie nastąpiło przyznanie kosztów od Skarbu Państwa, lecz zasądzone zostały od przeciwnika strony reprezentowanej przez adwokata ustanowionego przez sąd. Są to więc koszty rozliczone między stronami, należy je 3 zatem kwalifikować jako składnik „kosztów procesu” w rozumieniu art. 3941 pkt 2 k.p.c., co oznacza, że na takie postanowienie zażalenie przysługuje. W nauce prawa postępowania cywilnego przyjmuje się, że dopuszczalność środka odwoławczego uzależniona jest m.in. od istnienia substratu zaskarżenia (istnienie rozstrzygnięcia podlegającego zaskarżeniu). W praktyce sądowej warunek ten nie jest spełniony z reguły wtedy, gdy strona – mimo że sąd nie rozstrzygnął o całości żądania – objęła zaskarżeniem tę część żądania, o której sąd nie orzekł (nie oddalił w pozostałej części powództwa lub wniosku). W przypadku zażalenia Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 lipca 1972 r., III PZP 14/72 (OSNCP 1972, nr 12, poz. 215) uznał, że każde rozstrzygnięcie o kosztach procesu, choćby nie uwzględniało w całości zgłoszonego wniosku, zawiera w sobie domniemanie oddalenia nieuwzględnionej części. Uzasadniając to stanowisko, które notabene ukształtowało wieloletnią praktykę sądową, Sąd Najwyższy wskazał na samodzielność aktu rozstrzygania o kosztach procesu, wynikającą z możliwości odrębnego zaskarżenia orzeczenia o kosztach procesu (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.) a także uzupełnienia orzeczenia w części dotyczącej kosztów niezależnie od tego, czy jednocześnie ma miejsce również uzupełnienie wyroku co do zgłoszonych roszczeń. W doktrynie wyrażony został pogląd, że uchwała ta straciła na aktualności po nadaniu art.108 § 1 k.p.c. nowego brzmienia oraz dodaniu art.1081 k.p.c., który stanowi, że „jeżeli w toku postępowania sąd nie orzekł o obowiązku poniesienia kosztów sądowych lub orzeczeniem nie objął całej kwoty należnej z tego tytułu, postanowienie w tym przedmiocie wydaje na posiedzeniu niejawnym sąd, przed którym sprawa toczyła się w pierwszej instancji” (art.126 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz. U. Nr 167, poz.1398). Zgłaszając zastrzeżenia do takiego zapatrywania podnieść należy, że art.1081 k.p.c. dotyczy wyłącznie kosztów sądowych, uregulowanie przyjęte w tym przepisie nie może zatem mieć znaczenia dla oceny zasadności poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 1972 r., która dotyczy kosztów procesu. Przyjąć zatem należało, że wspomniana uchwała zachowała aktualność. Wobec tego, że pełnomocnik pozwanej wnosił o „zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje w wysokości 4 322 zł” [protokół rozprawy – k. (…)], a zaskarżeniem do Sądu Najwyższego mogą być objęte tylko koszty postępowania apelacyjnego, przyjąć należało, że w zawarte w zaskarżonym postanowieniu 4 rozstrzygnięcie zawiera implicite oddalenie żądania z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego w zakresie ponad zasądzoną kwotę 300 zł. W zażaleniu pełnomocnik pozwanej określił zakres zaskarżenia przez „zaskarżenie wyroku... w części dotyczącej postanowienia o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej wyznaczonej z urzędu”, wnosząc o „zmianę zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej przyznania kosztów”. Oznacza to, że skarżąca nie zaskarżyła postanowienia w części oddalającej wniosek o zasądzenie kosztów, a tylko w takim zakresie miała interes prawny w zaskarżeniu postanowienia. Warunkiem dopuszczalności zaskarżenia orzeczenia jest interes prawny skarżącego (tzw. gravamen) w zaskarżeniu orzeczenia. Stwierdzając jego brak należało zażalenie odrzucić (art. 373 w zw. z art. 370 oraz art. 3941 § 3 w zw. z art. 39821 k.p.c.).