II UZ 25/20

Sygn. akt II UZ 25/20 POSTANOWIENIE Dnia 27 stycznia 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda SSN Romualda Spyt w sprawie z wniosku W. Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w W. o umorzenie nieopłaconych składek, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 27 stycznia 2021 r., zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 18 grudnia 2019 r., sygn. akt III AUa (…), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (…) do rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 15 lutego 2018 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy W. Ł. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w W. z dnia 17 kwietnia 2015 r. określającej należności wnioskodawcy, które będą podlegały umorzeniu z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne i na Fundusz Pracy za wskazane w decyzji okresy i w określonych wysokościach oraz stwierdzającej, że warunkiem ich umorzenia jest spłata należności niepodlegających umorzeniu, które należy uregulować w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji. 2 Sąd Okręgowy rozpoznający sprawę podzielił w całości pogląd zawarty w powołanym szeroko postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2017 r., II UZ 45/17 (LEX nr 2397611), zgodnie z którym - wydana na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U. z 2012 r., poz. 1551, dalej jako: ustawa o umorzeniu należności bądź ustawa abolicyjna) - decyzja ustalająca warunki umorzenia służy weryfikacji kwoty należności podlegających umorzeniu. Jeśli chodzi natomiast o wysokość zaległości składkowych niepodlegających umorzeniu, to o tym wiążąco wypowiada się decyzja w przedmiocie umorzenia. Uznał tym samym decyzję organu rentowego za prawidłową, nie znajdując żadnych podstaw do jej zmiany. Ponadto Sąd Okręgowy podniósł, że organ rentowy w odpowiedzi na pismo pełnomocnika wnioskodawcy, kwestionujące „prawidłowość wyliczeń odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy”, dokonał szczegółowych wyliczeń przy piśmie z dnia 12 stycznia 2018 r., zaś pełnomocnik wnioskodawcy na tle tychże wyliczeń nie sformułował już żadnych zarzutów co do zaległości niepodlegających umorzeniu. W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego wnioskodawca domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji i przekazania sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpatrzenia, zarzucając błędne przyjęcie, że nie jest możliwe ani konieczne dokładne określenie w decyzji ustalającej warunki umorzenia kwot podlegających zapłacie przez ubezpieczonego oraz wskazując na rozbieżności w przedłożonych przez organ rentowy wyliczeniach należności podlegających spłacie. Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z dnia 18 grudnia 2019 r. uchylił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu. W ocenie Sądu Apelacyjnego przedmiotem sporu w niniejszej sprawie była kwestia oceny, czy organ rentowy wydając na podstawie przepisów ustawy abolicyjnej decyzję określającą warunki umorzenia, miał obowiązek określić wysokość należności niepodlegających umorzeniu, których spłata stanowiła 3 warunek niezbędny do umorzenia należności z tytułu zaległych składek i innych kosztów podlegających umorzeniu. Wątpliwości o charakterze prawnym, występujące w sprawie sprowadzają się do wykładni art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej i do wykładni pojęcia decyzji określającej warunki umorzenia. Analizując powyższe zagadnienie Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się w przeszłości dwa rozbieżne stanowiska. Pierwszemu dał wyraz Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 14 lutego 2018 r., UZ 67/17 (LEX nr 2486211), z dnia 24 kwietnia 2018 r., I UZ 2/18 (LEX nr 2483713) i z dnia 22 lutego 2018 r., II UZ 115/17 (LEX nr 2456370), w których stwierdzono, że organ rentowy w decyzji wydanej na podstawie art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej powinien wskazać również kwoty należności niepodlegających umorzeniu, przypadających do spłaty na datę złożenia wniosku. Odmienny punkt widzenia Sąd Najwyższy zaprezentował natomiast w postanowieniach z dnia 18 kwietnia 2018 r., III UZ 5/18 (LEX nr 2497591) i z dnia 27 września 2018 r., III UZ 20/18 (LEX nr 255574), w których nie zgodził się z założeniem, według którego termin z art. 1 ust. 11 ustawy abolicyjnej rozpoczyna swój bieg tylko wtedy, gdy kwoty należności niepodlegających umorzeniu zostały oznaczone w decyzji określającej warunki umorzenia należności. Sąd Apelacyjny - przychylając się do pierwszego z zaprezentowanych stanowisk Sądu Najwyższego - stwierdził, że decyzja (wstępna) z art. 1 ust. 8 ustawy ma umożliwić płatnikowi składek spłatę niepodlegających umorzeniu należności w terminie 12 miesięcy od dnia jej uprawomocnienia się. Procedura ta zakłada, że wyłącznie od woli zainteresowanego będzie zależeć, czy dobrodziejstwo przewidziane przez ustawę stanie się jego udziałem. Brak precyzyjnej informacji o rozmiarze obowiązku „wstępnego” zakłóca jednak tak nakreśloną procedurę, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 listopada 2019 r., I UK 283/17 (LEX nr 2573986). W ocenie Sądu Apelacyjnego judykat ten w sposób całościowy wyjaśnia wątpliwości interpretacyjne, jakie powstały na tle art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej, co prowadzi do wniosku, że nie ma potrzeby skorzystania z instytucji przewidzianej w art. 390 § 1 k.p.c. przedstawienia Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości. 4 Sąd Apelacyjny podkreślił, że w rozpoznawanej sprawie wnioskodawca odwołał się od wstępnej decyzji, wydanej na podstawie art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej, w której Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązany był określić warunki umorzenia, w tym także kwoty należności podlegających umorzeniu, o których mowa w art. 1 ust. 1 i 6. Organ rentowy nie określił jednak wszystkich warunków umorzenia w decyzji, mimo że po stronie organu rentowego leży, wynikający z brzmienia art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej, obowiązek określenia wysokości należności niepodlegających umorzeniu, zaś ubezpieczony chcąc skorzystać z dobrodziejstwa ustawy obowiązany jest spłacić zaległości w terminie 12 miesięcy, licząc od dnia uprawomocnienia się decyzji określającej warunki umorzenia (art. 1 ust. 12 ustawy abolicyjnej). Wnioskodawca złożył wniosek o umorzenie należności w odpowiednim terminie przewidzianym przepisami ustawy abolicyjnej, zaś brak określenia przez organ rentowy konkretnych kwot należności niepodlegających umorzeniu, uniemożliwia mu wykonanie obowiązku, od którego ustawa uzależnia umorzenie należności z tytułu zaległych składek. Zażalenie na wyrok Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy, zaskarżając wyrok w całości. Domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego. W zażaleniu zarzucono naruszenie: 1) art. 47714a k.p.c. w związku z art. 386 § 4 k.p.c., przez rozstrzygnięcie o uchyleniu zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego, mimo niewystąpienia w sprawie okoliczności stanowiących ustawowe przesłanki dopuszczalności uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji, w szczególności na skutek rozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy; 2) art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż w decyzji określającej warunki umorzenia składek organ rentowy winien wskazywać należności niepodlegające umorzeniu. W ocenie wnoszącego zażalenie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a także treść zaskarżonej decyzji pozwalały na wydanie przez Sąd Apelacyjny orzeczenia merytorycznego. Z treści art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej nie wynika obowiązek wskazania w decyzji skonkretyzowanej informacji na temat 5 należności niepodlegającej umorzeniu. Organ rentowy w chwili wydania decyzji warunkującej umorzenie zadłużenia nie jest w stanie z całą pewnością wskazać jak kształtuje się zadłużenie niepodlegające umorzeniu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że wyrok sądu odwoławczego, uchylający wyrok sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego z przekazaniem sprawy do rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu, jest również zaskarżalny zażaleniem przewidzianym w art. 3941 § 11 k.p.c. Przepis art. 47714a k.p.c. nie ma bowiem bytu samodzielnego i jego zastosowanie wymaga w pierwszej kolejności spełnienia warunków z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c., czyli zaistnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie apelacji przez uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 października 2011 r., I UZ 33/11, OSNP 2012 nr 21-22, poz. 274; z dnia 30 października 2012 r., II UZ 50/12, OSNP 2013 nr 23-24, poz. 289; z dnia 19 listopada 2013 r., I UZ 40/13, LEX nr 1555391). Wyrok wydany na podstawie art. 47714a k.p.c. jest przy tym rozstrzygnięciem dalej idącym, jednakże bez wątpienia obejmuje również (niejako w pierwszej kolejności) orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że przewidziana w art. 47714a k.p.c. możliwość przekazania sprawy bezpośrednio organowi rentowemu powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, których naprawienie w postępowaniu sądowym nie jest możliwie. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 października 2016 r., I UZ 22/16 (LEX nr 2159129), Sąd Najwyższy uznał, że art. 47714a k.p.c. służy rozwiązywaniu sytuacji, w których - ze względu na zakres kompetencji sądu ubezpieczeń społecznych - przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji nie może doprowadzić do usunięcia uchybień popełnionych przez organ rentowy. Stosowany jest wówczas, gdy konieczne jest skasowanie decyzji organu rentowego i wydanie nowej, po przekazaniu sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania, w tym 6 przeprowadzenia prawidłowego postępowania przed tym organem - uwzględniającego wszelkie wymagania wynikające z prawa materialnego. Nie chodzi przy tym o braki decyzji usuwalne przy wstępnym rozpoznaniu odwołania od niej (por. art. 476 § 4 in fine k.p.c.) ani wady wynikające z naruszenia przepisów postępowania regulujących postępowanie przed organem rentowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2011 r., OSNP 2012 nr 19-20, poz. 252). Warto przy tym zauważyć, że przy rozpoznaniu zażalenia, o którym mowa w art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy bada wyłącznie prawidłowość zastosowania art. 386 § 2 lub 4 k.p.c. i nie rozpoznaje żadnych innych zarzutów (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12, LEX nr 1265545; z dnia 25 października 2012 r., I CZ 144/12, LEX nr 1265546; z dnia 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15, LEX nr 1730602; z dnia 20 maja 2015 r., I CZ 44/15, LEX nr 1747843; z dnia 29 kwietnia 2015 r., IV CZ 3/15, LEX nr 1678970). W szczególności ocena Sądu Najwyższego nie dotyczy prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego. Dlatego też kontroli wynikającej z art. 3941 § 11 k.p.c. podlega wyłącznie to, czy w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie rozpoznano istoty sprawy albo czy wydanie wyroku kończącego spór wymagałoby przeprowadzenia przez sąd odwoławczy postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), względnie czy nie doszło w tym postępowaniu do nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.). W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny nie odwołał się expressis verbis do przesłanek uzasadniających wydanie wyroku kasatoryjnego, o których mowa w art. 386 § 2 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c., wskazując jedynie, że brak określenia przez organ rentowy - w decyzji wydanej na podstawie art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej - konkretnych kwot należności niepodlegających umorzeniu, uniemożliwia wnioskodawcy wykonanie obowiązku, od którego ustawa uzależnia umorzenie należności z tytułu zaległych składek. Nie rozstrzygając definitywnie na tym etapie rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego w przedmiocie obligatoryjnej treści decyzji z art. 1 ust. 8 ustawy abolicyjnej w zakresie konieczności określenia kwoty należności niepodlegających umorzeniu zauważyć trzeba, że istotne znaczenie dla poglądu wyrażanego przez 7 Sąd Najwyższy w postanowieniach: z dnia 11 października 2016 r., I UZ 18/16 (LEX nr 2188221), z dnia 14 lutego 2017 r., I UZ 58/16 (LEX nr 2259793), z dnia 8 sierpnia 2017 r., I UZ 25/17 (LEX nr 2389596), z dnia 26 września 2017 r., II UZ 52/17 (niepubl.), z dnia 17 października 2017 r., II UZ 63/17 (LEX nr 2390742), z dnia 7 lutego 2018 r., II UZ 111/17 (niepubl.), z dnia 14 lutego 2018 r., I UZ 67/17 (LEX nr 2486211), z dnia 22 lutego 2018 r., II UZ 115/17 (LEX nr 2456370), z dnia 24 kwietnia 2018 r., I UZ 2/18 (LEX nr 2483713) i z dnia 15 maja 2018 r., II UZ 11/18 (LEX nr 2486147) ma przede wszystkim kwestia ustalenia przez organ rentowy wysokości składek niepodlegających umorzeniu, aby ubezpieczony mógł skorzystać z dobrodziejstwa ustawy abolicyjnej przez wydanie decyzji umarzającej należności, o której mowa w art. 1 ust. 13 ustawy abolicyjnej. Między decyzją z art. 1 ust. 8 a decyzją z art. 1 ust. 13 ustawy abolicyjnej występuje zatem taki związek, że ustalenie w decyzji z art. 1 ust. 8 kwot należności podlegających oraz niepodlegających umorzeniu wiąże w postępowaniu w sprawie wydania decyzji z art. 1 ust. 13 ustawy abolicyjnej. Istotne jest w ocenie Sądu Najwyższego jednak to, aby płatnik składek posiadał wiedzę o wysokości składek niepodlegających umorzeniu. W tej sprawie Sąd Okręgowy prowadził postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie wysokości należności, które powinien uiścić wnioskodawca w terminie 12 miesięcy od daty prawomocności wydanej decyzji. Na rozprawie w dniu 9 czerwca 2017 r., stosownie do wniosku pełnomocnika wnioskodawcy, na podstawie art. 467 § 4 k.p.c. Sąd Okręgowy wydał postanowienie o zwrocie akt sprawy organowi rentowemu w celu uzupełnienia decyzji o szczegółowe wyliczenie należności niepodlegających umorzeniu. Takie informacje dotyczące wysokości zadłużenia niepodlegającego umorzeniu z podziałem na okresy i składki funduszy zostały przez organ rentowy przedstawione (k. 119 - 120) i uznane przez Sąd za niepełne. Wobec powyższego Sąd Okręgowy ponownie zwrócił akta sprawy organowi rentowemu celem wykonania zobowiązania, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika wnioskodawcy. W odpowiedzi organ rentowy przedstawił dane dotyczące konta ubezpieczonego z uwzględnieniem należności, odsetek, kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych niepodlegających umorzeniu na datę złożenia wniosku, skutkującego wydaniem zaskarżonej w tej sprawie decyzji. 8 Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że zwrot akt organowi rentowemu na podstawie art. 467 § 4 k.p.c. ma na celu prawidłowe i szybkie rozstrzygnięcie sprawy wobec dostrzeżenia przez sąd pierwszej instancji braków w materiale sprawy bądź w zaskarżonej decyzji, które mogą zostać uzupełnione przez organ rentowy. Przyjmuje się, że na podstawie art. 467 § 4 k.p.c. z całą pewnością nie mogą być uzupełnione te wady, które decyzję organu rentowego dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego jako przedmiotu odwołania, a więc gdy decyzja taka została wydana przez organ niepowołany lub w zakresie przedmiotu orzeczenia bez jakiejkolwiek podstawy w obowiązującym prawie materialnym, względnie z oczywistym naruszeniem reguł postępowania administracyjnego. W takich przypadkach decyzja jest bowiem bezwzględnie nieważna (nieistniejąca prawnie) i nie wywołuje skutków prawnych (koncepcja tzw. bezwzględnej nieważności decyzji administracyjnej - por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2010 r., I UK 376/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 295 i szeroko przytoczone w nim orzecznictwo). Sumując powyższe, skoro Sąd pierwszej instancji skorzystał z trybu przewidzianego w art. 467 § 4 k.p., aby ustalić wysokość należności niepodlegających umorzeniu (mimo iż następnie uznał, że decyzja warunkowa nie musi zawierać wysokości kwot niepodlegających umorzeniu), a organ rentowy wypowiedział się w tej kwestii, to brak jest przesłanek uzasadniających wydanie przez Sąd Apelacyjny na podstawie art. 47714a k.p.c. wyroku kasatoryjnego (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1997 r., III ZP 13/97, OSNP 1998 nr 5, poz. 156). Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. - a w odniesieniu do kosztów postępowania zażaleniowego - na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., orzekł jak w sentencji postanowienia.