II CSK 439/16

Sygn. akt II CSK 439/16 POSTANOWIENIE Dnia 28 lipca 2017 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Monika Koba SSN Agnieszka Piotrowska w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Produkcyjno - Handlowego A. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K. przy uczestnictwie M. R. i P. R. o wpis w księdze wieczystej (...) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 lipca 2017 r., skargi kasacyjnej uczestnika postępowania P. R. od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 5 lutego 2016 r., sygn. akt VII Ca (…), uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 29 października 2013 r. referendarz sądowy w dziale drugim księdze wieczystej nr (...) wykreślił wpis udziału P. R. we własności nieruchomości w wysokości ½ części i wpisał wnioskodawczynię jako właścicielkę tego udziału, a Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 11 czerwca 2014 r. – po rozpoznaniu skargi uczestnika postępowania P. R. – utrzymał w mocy zaskarżony wpis. 2 Sąd Okręgowy w K. – na skutek apelacji P. R. – postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2014 r. zmienił postanowienie Sądu pierwszej instancji w ten sposób. że uchylił wpis referendarza sądowego i oddalił wniosek o wykreślenie wpisu udziału apelującego we współwłasności nieruchomości. Z uzasadnienia tego postanowienia wynika, że Sąd Rejonowy w K. prowadzi wyżej wymienioną księgę wieczystą dla nieruchomości położonej w O., w gminie S., składającej się z 29 działek gruntu o łącznej powierzchni 13,4381 ha. W dniu 7 lipca 2011 r. komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w K. złożył wniosek o wpis ostrzeżenia o postępowaniu egzekucyjnym toczącym się z wniosku wierzyciela Przedsiębiorstwa Produkcyjno -Handlowego „A.” sp. z o.o. w K. przeciwko M. R. w celu wyegzekwowania wierzytelności (należność główna w wysokości 3 050 000 zł). Egzekucja została skierowana do ½ udziału dłużnika we własności nieruchomości w O.. Właścicielem pozostałego udziału we własności tej nieruchomości jest P. R., który nabył go od M. R. na podstawie umowy z dnia 3 czerwca 2011 r., przedłożonej w Sądzie Rejonowym w K. w dniu 9 czerwca 2011 r. Nabywca udziału został wpisany w dziale drugim księgi wieczystej jako współwłaściciel nieruchomości w ½ części w dniu 26 sierpnia 2011 r. W tym samym dniu Sąd dokonał, zgodnie z wnioskiem komornika, wpisu w księdze wieczystej ostrzeżenia o postępowaniu egzekucyjnym. W dniu 24 października 2013 r. wpłynął do Sądu wniosek spółki „A.” o wpisanie jej w księdze wieczystej nr (...) jako jedynej właścicielki nieruchomości, zarejestrowany pod nr Dz. Kw (…). Jako podstawę wpisu wskazano postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 23 lipca 2013 r. o przysądzeniu na rzecz spółki „A.” udziałów dłużnika m.in. we własności nieruchomości w O., zaopatrzone w klauzulę prawomocności, właściwe pieczęcie i podpis, oraz postanowienie Sądu Okręgowego w K. z dnia 16 października 2013 r. odrzucające zażalenie P. R. na postanowienie o przysądzeniu własności. W dniu 25 października 2013 r. referendarz sądowy wpisał w księdze wieczystej spółkę „A.” – na podstawie złożonego przez nią wniosku – jako współwłaścicielkę ½ udziału we współwłasności nieruchomości w miejsce M. R. Zawiadomienie o tym wpisie zostało doręczone wnioskodawczyni, P. R. i M. R.; wpis uprawomocnił się bez zaskarżenia. 3 Dnia 28 października 2013 r. spółka „A.” złożyła wniosek o wykreślenie z księgi wieczystej P. R. jako współwłaściciela nieruchomości w ½ części i wpisanie jej w jego miejsce. Jako podstawę wpisu wskazała znajdujące się aktach księgi wieczystej dokumenty dołączone do wniosku zarejestrowanego pod nr Dz. Kw (…). Referendarz sądowy w dniu 29 października 2013 r. wykreślił P. R. jako współwłaściciela nieruchomości i wpisał spółkę „A.” jako wyłącznego właściciela nieruchomości; zawiadomienie o tym wpisie doręczono m.in. P. R. w dniu 19 lutego 2014 r. Pełnomocnik P. R. w dniu 7 lutego 2014 r., a więc jeszcze przed doręczeniem zawiadomienia o wpisie, wniósł skargę na czynności referendarza, zarejestrowaną pod nr Dz. Kw (…). Zarzucił w niej, że zakwestionowany wpis jest bezpodstawny, ponieważ z postanowienia z dnia 23 lipca 2013 r. o przysądzeniu własności nie wynika, że postępowanie egzekucyjne toczyło się przeciwko P. R. i z jego udziału we współwłasności nieruchomości, spółka „A.” nie nabyła zatem jego udziału w nieruchomości. Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 21 marca 2014 r. odrzucił tę skargę na podstawie art. 39822 § 5 k.p.c. jako przedwczesną. Postanowienie nie zostało zaskarżone. Sąd Okręgowy uznał je jednak za błędne, ponieważ wniesienie skargi przed doręczeniem zawiadomienia o wpisie jest dopuszczalne. Dnia 26 lutego 2014 r. pełnomocnik procesowy P. R. ponownie wniósł skargę na wpis dokonany przez referendarza sądowego w dnia 29 października 2013 r. Sąd Rejonowy rozpoznał ją w dniu 11 czerwca 2014 r. i utrzymał w mocy zaskarżony wpis. Uznał, że wiążące w postępowaniu wieczystoksięgowym prawomocne postanowienie z dnia 23 lipca 2013 r. o przysądzeniu własności nieruchomości na rzecz spółki „A.” dawało podstawę do dokonania zakwestionowanego wpisu. Sąd odwoławczy nie podzielił rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Uznał, że postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 23 lipca 2013 r. o przysądzeniu własności zostało zredagowane nieprecyzyjnie w odniesieniu do nieruchomości objętych księgą wieczystą nr (...); o ile bowiem w przypadku pozostałych nieruchomości wymienionych w sentencji postanowienia wskazano, że przysądzenie własności dotyczy konkretnych udziałów M. R. we współwłasności 4 nieruchomości, to co do 29 działek objętych wymienioną księgą wieczystą stwierdzono ogólnie „przysądzić ich własność”, co mogło sugerować, że dłużnik egzekwowany jest ich jedynym właścicielem. Jednakże interpretacja tego zwrot uwzględniająca treść działu drugiego księgi wieczystej, z którego wynikało, że nieruchomość jest przedmiotem współwłasności M. R. i P. R. w częściach równych, treść wpisu ostrzeżenia, że egzekucję skierowano do udziału M. R., oraz część wstępną postanowienia z dnia 23 lipca 2013, w której jako dłużnika egzekwowanego wymieniono jedynie M. R., prowadzi do wniosku, że Sąd mógł przysądzić własność nieruchomości na rzecz spółki „A.” tylko w takiej części, w jakiej własność przysługiwała dłużnikowi egzekwowanemu. Zdaniem Sądu właściwa, rozsądna interpretacja postanowienia o przysądzeniu własności nieruchomości przemawiała za wydaniem orzeczenia reformatoryjnego. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 grudnia 2015 r., II CSK 85/15 – na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni – uchylił postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 12 sierpnia 2014 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd kasacyjny zwrócił uwagę, że Sąd odwoławczy pominął iż przed dniem nabycia udziału w nieruchomości przez P. R., tj. 3 czerwca 2011 r., doszło w dniu 26 kwietnia 2011 r. do zajęcia nieruchomości przez doręczenie dłużnikowi wezwania komornika z dnia 22 kwietnia 2011 r. do zapłaty egzekwowanej należności pod rygorem przystąpienia do opisu i oszacowanie nieruchomości wraz z zawiadomieniem o wszczęciu egzekucji. Czynność nabycia nieruchomości – zgodnie z art. 930 § 1 k.p.c. – jest zatem względnie bezskuteczna. W tej sytuacji nabywca nieruchomości, który wiedzę o zajęciu powziął po nabyciu nieruchomości, może poszukiwać ochrony prawnej w drodze powództwa przewidzianego w art. 841 k.p.c. Sąd Najwyższy podkreślił, że z treści postanowienia z dnia 23 lipca 2013 r. wynika, iż przysądzenie własności dotyczy całej nieruchomości. Zgodnie z art. 999 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. prawomocne postanowienie przenosi nieruchomość na nabywcę i jest podstawą do ujawnienia prawa w księdze wieczystej; sąd w postępowaniu wieczystoksięgowym nie może badać jego prawidłowości. Nabycie własności nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym na charakter pierwotny, ze względu na charakter tego nabycia art. 34 zdanie drugie ustawy z dnia 6 lipca 5 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz. U. z 2016 r., poz. 790 ze zm. – dalej: „u.k.w.h.”) nie ma zastosowania. Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację P. R. Sąd odwoławczy stwierdził – inaczej niż przy rozpoznawaniu apelacji po raz pierwszy – że z wniosku komornika o wpis ostrzeżenia i zawiadomienia o zajęciu wynikało, iż przedmiotem zajęcia nie jest udział w nieruchomości, lecz cała nieruchomość. Sąd wieczystoksięgowy wpisał natomiast ostrzeżenie o zajęciu udziału w wysokości ½ części (nie oddalił wniosku w pozostałej części). Sąd Okręgowy podkreślił, że zajęcia dokonuje komornik, a nie sąd wieczystoksięgowy, zatem komornik określa zakres zajęcia. Sąd drugiej instancji uznał jednak, że w sprawie nie ma znaczenia, co zostało zajęte, lecz to co zostało sprzedane w toku postępowanie egzekucyjnego, a więc co zostało objęte postanowieniem o przysądzeniu własności. Nawet w wypadku zajęcia jedynie udziału we współwłasności nieruchomości, decydujące znaczenia ma treść postanowienia o przysądzeniu własności całej nieruchomości. Wynika to z kształtującego charakteru tego postanowienia i pierwotnego sposobu nabycia własności w postępowaniu egzekucyjnym. Treść zamieszczonego w księdze wieczystej wpisu ostrzeżenia nie miała wpływu na określenie zakresu nabycia własności nieruchomości przez spółkę „A.”. Sąd nie podzielił zarzutu apelującego kwestionującego prawomocność postanowienia o przysądzeniu własności. Uznał, że dla rozstrzygnięcia sprawy nie ma znaczenia postanowienie Sądu Okręgowego w K. z dnia 9 marca 2015 r. w przedmiocie wykładni postanowienia o przysądzeniu własności. Wniosek o wykładnię tego postanowienia został bowiem ostatecznie oddalony, nie ma zatem jego wykładni dokonanej na podstawie art. 352 k.p.c. Należy więc przyjąć, że treść postanowienia z dnia 23 lipca 2013 r. o przysądzeniu własności jest taką, jaka została w nim wprost wyrażona. W skardze kasacyjnej, opartej na obu postawach, pełnomocnik uczestnika P. R. zarzucił naruszenie art. 140 k.c., art. 21 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 930 § 1 w związku z art. 925 zdanie drugie i § 2 k.p.c., art. 3 ust. 1 u.k.w.h., art. 841 § 1 i 3 k.p.c., art. 7 k.c., art. 841 § 1, art. 189 k.p.c. i art. 10 u.k.w.h., art. 6268 § 2 k.p.c., art. 352, w związku z art. 365 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c., 6 art. 825 pkt 3 w związku z art. 930 § 1 i art. 925 zdanie drugie i § 2 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł „o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., który zmierza do wykazania, że zaskarżone postanowienie jest dotknięte wadą w zakresie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, ponieważ potwierdzenie tego zarzutu w wyniku kontroli kasacyjnej w okolicznościach sprawy przesądzi o uwzględnieniu skargi kasacyjnej i zakresie kontroli kasacyjnej. Skuteczne podniesienie zarzutu kasacyjnego dotyczącego naruszenia prawa materialnego wchodzi bowiem zasadniczo w grę tylko wtedy, gdy ustalenia stanowiące podstawę faktyczną zaskarżonego orzeczenia nie budzą wątpliwości (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128). W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego nie ma wątpliwości, że postępowanie przed sądem drugiej instancji - ze względu na przyjęty model apelacji pełnej - stanowi kontynuację postępowania pierwszoinstancyjnego, sąd odwoławczy jest zatem sądem merytorycznym i powinien dokonać własnych ustaleń faktycznych i na ich podstawie dokonać oceny prawnej żądania pozwu (wniosku). Nie może więc ograniczyć się - inaczej niż w systemie rewizyjnym - jedynie do skontrolowania prawidłowości orzeczenia sądu pierwszej instancji. Na sądzie odwoławczym w spoczywa więc – z wyjątkiem przewidzianym w art. 387 § 21 k.p.c. – podobnie jak na sądzie pierwszej instancji, obowiązek wskazania w uzasadnieniu orzeczenia co do istoty sprawy podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a więc ustalenia faktów, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym odwodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia z przytoczeniem przepisów prawa (art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.). Przepis art. 328 § 2 k.p.c. ma - przez odesłanie unormowane w art. 391 k.p.c. - odpowiednie zastosowania w postępowaniu przed sądem drugiej instancji. Zakres jego zastosowania zależy od treści wydanego orzeczenia co do istoty sprawy oraz od działań procesowych podejmowanych przez sąd odwoławczy, wynikających z 7 zarzutów apelacyjnych i limitowanych granicami apelacji. W wypadku orzeczenia oddalającego apelację, wydanego na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu w pierwszej instancji, bez uzupełniania postępowania dowodowego, sąd odwoławczy nie musi powtarzać dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych; wystarczy stwierdzenie, że ustalenia sądu pierwszej instancji podziela i przyjmuje za swoje, powinno ono być jednak wyraźne i jednoznaczne. Orzeczenie, którego uzasadnienie zostało sporządzone z pominięciem wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, ograniczone – jak w systemie rewizyjnym – do ustosunkowania się do zarzutów apelacyjnych, jest dotknięte rażącym uchybieniem, mającym wpływ na wynik sprawy, gdyż orzeczenie merytoryczne jest pozbawione podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1935 r., C III 680/34, Zb. Urz. 1936, poz. 379, z dnia 14 lutego 1938 r., C II 2613/37, Przegląd Sądowy 1938, poz. 380, z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, Nr 4, poz. 83 i z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie publ.). Sąd drugiej instancji nie może poprzestać – ze względu na merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego – na samej ocenie zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego. Dokonując oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego powinien także sanować – w granicach zaskarżenia – wszystkie naruszenia prawa materialnego, których dopuścił się sąd pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy były one przedmiotem zarzutu apelacyjnego. W literaturze podkreśla się, że w związku z odpowiednim stosowaniem w postępowaniu apelacyjnym art. 328 § 2 k.p.c., należy oczekiwać – co wynika z natury procesowej tego postępowania – że w uzasadnieniu wyroku sądu odwoławczego w sposób pogłębiony zostanie przedstawiona podstawa prawna rozstrzygnięcia zawarta w tym wyroku. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia – co trafnie zarzucił skarżący – nie odpowiada tym wymaganiom. Sąd odwoławczy oddalił apelację na podstawie materiału zebranego w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. Nie musiał zatem powtarzać dokonanych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych; mógł poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji podziela (w całości lub w części) i uznaje za własne. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera takiego stwierdzenia. Można się jedynie domyślać, że Sąd odwoławczy oparł się na ustaleniach faktycznych dokonanych 8 przez Sąd pierwszej instancji. Kwestia ta jednak nie może pozostawać w sferze domysłów, lecz musi być jednoznacznie wyjaśniona w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CKN 67/11). Nie można także pominąć tego – co ma istotne znaczenie dla stwierdzonej wady uzasadnienia – że postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 11 czerwca 2014 r. zostało sporządzone metodą polegająca na połączeniu rekonstrukcji faktów z ich analizą. Przyjęta w tym uzasadnieniu formuła, że Sąd relacjonuje treść dowodów, a jednocześnie przeplata rozważania z ustaleniami doprowadziła do zatarcia granicy między tym, co wymagało stanowczych stwierdzeń, a tym, co mogło być wyłącznie przedmiotem subsumcji, ocen albo innych wniosków niezbędnych do wydania orzeczenia. Z tych względów – jak się wydaje – Sąd odwoławczy, rozpoznając apelację skarżącego pierwszy raz, w postanowieniu z dnia 12 sierpnia 2014 r. dokonał własnych obszernych ustaleń i na ich podstawie ocenił zasadność wniosku. Postanowienie to zostało jednak postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2015 r. uchylone, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania. Na skutek tego orzeczenia kasatoryjnego postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sensie procesowym przestało istnieć, a w konsekwencji nie ma także – co uszło uwagi Sądu drugiej instancji – ustaleń stanowiących podstawę faktyczną tego rozstrzygnięcia. Niezbędne było zatem ponowne dokonanie w sprawie – czego Sąd odwoławczy nie zrobił – odpowiednich ustaleń stanowiących podstawę faktyczną zaskarżonego postanowienia. W tej sytuacji zarzut, że Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. nie wskazał w zaskarżonym postanowieniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia należało uznać za uzasadniony. W konsekwencji uchylają się spod kontroli kasacyjnej pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej; do ich oceny niezbędne jest bowiem wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Można jedynie ubocznie zauważyć – w związku z zarzutem naruszenia art. 930 § 1 w związku z art. 925 § 1 zdanie drugie i § 2 k.p.c. oraz art. 841 § 1 i § 2 k.p.c. – że po dokonaniu ustaleń faktycznych w sprawie może wymagać rozważenia kwestia skuteczności zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym udziału skarżącego w nieruchomości oraz możliwości podjęcia przez skarżącego na podstawie art. 841 k.p.c. skutecznej obrony naruszonego w postępowaniu 9 egzekucyjnym jego prawa. Zgodnie z art. 841 § 3 k.p.c. powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu spod egzekucji można bowiem wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa. Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia (art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.). aj r.g.