I PK 195/07

Wyrok z dnia 30 stycznia 2008 r. I PK 195/07 Świadome i niezgodne z prawem zatrudnienie kontraktowego nauczy-ciela języka obcego, który nie legitymuje się wymaganymi kwalifikacjami do zajmowania tego stanowiska, nie prowadzi do wygaśnięcia z mocy prawa sto-sunku pracy na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), ale umożliwia wypowiedzenie umowy o pracę zawartej wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 tej ustawy. Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 stycznia 2008 r. sprawy z powództwa Michaliny S. przeciwko Klimatycznej Szkole Podstawo-wej [...] w U. o przywrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej z dnia 8 lutego 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 120 zł (sto dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasa-cyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej wyro-kiem z dnia 8 lutego 2007 r. po rozpoznaniu apelacji powódki Michaliny S. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w Cieszynie z dnia 8 listopada 2006 r. oddalający po-wództwo o przywrócenie do pracy w ten sposób, że przywrócił powódkę do pracy na dotychczasowych warunkach w Klimatycznej Szkole Podstawowej [...] w U. W sprawie tej ustalono, że powódka była zatrudniona na stanowisku nauczy-ciela kontraktowego języka angielskiego od dnia 1 września 2001 r., początkowo na 2 podstawie umowy o pracę zawartej na czas określony do dnia 31 sierpnia 2004 r., a następnie na podstawie umowy na czas nieokreślony od dnia 1 września 2004 r. W dniu 8 czerwca 2006 r. powódka otrzymała pismo stwierdzające wygaśnięcie jej sto-sunku pracy z dniem 31 sierpnia 2006 r. na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 10 ust. 5 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. 2006 r. Nr 97, poz. 647 ze zm., powoływanej dalej jako Karta Nauczy-ciela) oraz § 11 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 10 września 2002 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczy-cieli oraz określenie szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli nie-mających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 155, poz. 1288, powoływanego dalej jako rozporządzenie z dnia 10 wrze-śnia 2002 r.). Bezsporne było to, że powódka nie posiadała stosownych kwalifikacji do nauczania języka angielskiego w postaci świadectwa znajomości języka obcego z oceną A lub B na poziomie co najmniej podstawowym. O konieczności uzupełnienia wymaganych kwalifikacji powódka była wielokrotnie informowana. Zatrudnienie po-wódki w 2001 r. było prawidłowe, ponieważ obowiązek legitymowania się certyfika-tem językowym z oceną A lub B, którego to warunku powódka nie spełniała, wpro-wadziło dopiero rozporządzenie z dnia 10 września 2002 r. Natomiast zatrudnienie powódki na czas nieokreślony w 2004 r. nastąpiło już z naruszeniem przepisów prawa. Dyrekcja nie występowała do organu sprawującego nadzór pedagogiczny o zgodę na zatrudnienie powódki, gdyż wiązałoby się to z koniecznością udowodnie-nia, że nie ma możliwości zatrudnienia osoby z odpowiednimi kwalifikacjami, pod-czas gdy szkoła takie osoby zatrudniała. W tak ustalonych okolicznościach faktycznych Sąd Rejonowy oddalił po-wództwo, uznając, że art. 26 Karty Nauczyciela dotyczy wygaśnięcia stosunku pracy nauczyciela niezależnie od podstawy nawiązania stosunku pracy, a zatem ma zasto-sowanie także do nauczycieli kontraktowych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Zgodnie z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, nie można nawiązać stosunku pracy z nauczycielem, który nie spełnia warunków określonych w art. 5 pkt 2-5, przy czym pkt 5 odnosi się do braku wymaganych kwalifikacji osoby ubiegającej się o za-trudnienie. W ocenie Sądu pierwszej instancji, przepis ten nie odnosi się jedynie do nauczycieli mianowanych, lecz do każdego nauczyciela ubiegającego się o zatrud-nienie. Naruszenie zakazu z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela powoduje wygaśnięcie stosunku pracy z art. 26 ust. 1 pkt 5 tej Karty, a pozwana nie może w dalszym ciągu 3 zatrudniać powódki, która nie posiada wymaganych kwalifikacji zawodowych i to w sytuacji, gdy szkoła posiada oferty pracy nauczycieli z pełnymi kwalifikacjami do na-uki języka angielskiego i z ofert tych aktualnie korzysta. Sąd Okręgowy uwzględnił apelację powódki, uznając, że art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela nie ma zastosowania do powódki, która była nauczycielem kon-traktowym. W ocenie Sądu Okręgowego, przepis ten odwołuje się do art. 10 ust. 5 pkt 1 - 5 Karty Nauczyciela, czyli dotyczy wyłącznie nauczycieli mianowanych i dy-plomowanych. Nie można zatem stosować wykładni rozszerzającej art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela i wywodzić, że ma on zastosowanie do stosunków pracy nawią-zanych ze wszystkimi nauczycielami, w tym z nauczycielami kontraktowymi. Gdyby ustawodawca dopuszczał wygaśnięcie umów o pracę nauczycieli kontraktowych na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela, to przepis ten musiałby mieć brzmienie, że wygaśnięcie umowy o pracę następuje w przypadku stwierdzenia, iż nawiązanie stosunku pracy zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, który odnosi się do wszystkich nauczycieli. Tym-czasem art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela nie odwołuje się do art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, przeto art. 26 ust. 1 pkt 5 znajduje zastosowanie wyłącznie do nauczy-cieli mianowanych lub dyplomowanych. Za takim stanowiskiem przemawia pogląd doktryny, że „szczególnie istotne znaczenie ma pkt 5, zgodnie z którym wygaśnięcie stosunku pracy nastąpi w razie zatrudnienia nauczyciela na podstawie mianowania pomimo niespełnienia warunków zawartych w art. 10 ust. 5 pkt 1-5 Karty Nauczy-ciela. Przepisy obowiązujące do dnia wejścia w życie noweli Karty Nauczyciela z dnia 18 lutego 2000 r. (Dz.U. Nr 19, poz. 239 ze zm.) nie stwarzały takiej możliwości. Powodowało to sytuacje, w których za skuteczne należało uznać mianowanie doko-nane z naruszeniem przepisów Karty Nauczyciela. Obecne uregulowania w tym za-kresie mają za zadanie zapobieganie właśnie takim sytuacjom. Jest to istotne o tyle, o ile jednym z warunków zatrudnienia nauczyciela na podstawie mianowania jest posiadanie przez niego odpowiednich kwalifikacji. Nowela z dnia 23 sierpnia 2001 r. wyłączyła skutek w postaci wygaśnięcia stosunku pracy w razie zatrudnienia nauczy-ciela nieposiadającego wymaganych kwalifikacji na podstawie art. 10 ust. 9 Karty Nauczyciela". Wygaśnięcie stosunku pracy powódki, stwierdzone pismem z 5 czerwca 2006 r. było niezgodne z powołanymi w nim przepisami, dlatego Sąd przy-wrócił powódkę do pracy, uznając, że „nie ma potrzeby orzekania, że umowa o pracę 4 z powódką nie została skutecznie rozwiązana bo roszczenie o przywrócenie do pracy jest roszczeniem, który w sobie zawiera to ustalenie”. W skardze kasacyjnej pełnomocnik pozwanej Szkoły zarzucił naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 26 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 10 ust. 7, 8 i 9 Karty Nauczyciela, przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie pole-gające na przyjęciu, że art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela dotyczy wyłącznie na-uczycieli zatrudnionych na podstawie mianowania, co wynikało z pominięcia przez Sąd Okręgowy analizy zależności pomiędzy treścią tego przepisu a treścią art. 10 ust. 7, 8 i 9 tej ustawy. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpo-znania skarżąca wskazała na występowanie istotnych zagadnień prawnych: 1) czy art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela może stanowić podstawę wygaśnięcia stosunku pracy nauczyciela kontraktowego z mocy prawa, jeżeli nie posiada on kwalifikacji do nauczania określonych szczegółowo w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 10 września 2002 r., jeżeli nie zostały spełnione warunki przewidziane w art. 10 ust. 9 Karty Nauczyciela, 2) czy art. 10 ust. 9 ma zastosowanie do stosunku pracy nauczyciela zatrudnionego na podstawie art. 10 ust. 4 z naruszeniem art. 10 ust. 7 oraz art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, tzn. przez zawarcie umowy o pracę na czas nieokreślony z nauczycielem kontraktowym nieposiadającym odpowiednich kwalifikacji, jeżeli nie zostały jednocześnie spełnione wymogi art. 10 ust. 9. Zdaniem skarżącej, Sąd drugiej instancji całkowicie pominął wykładnię językową, historyczną i celowościową art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela. Do wejścia w życie nowelizacji Karty Nauczyciela z dnia 18 lutego 2000 r. art. 26 Karty Nauczyciela dotyczył tylko nauczycieli mianowanych, co nastąpiło przez „ oddzielenie szczebla awansu od spo-sobu zatrudnienia”. Wraz z nowelizacją wprowadzającą system awansu zawodowe-go nauczycieli zamiast dotychczasowego zwrotu „nauczyciel mianowany" wprowa-dzono pojęcie „stosunek pracy na podstawie mianowania", obejmując tym sposobem zatrudnienia nauczycieli w stopniu nauczyciela mianowanego i nauczyciela dyplomo-wanego. Zastosowanie art. 26 Karty Nauczyciela rozszerzono na wszystkich nauczy-cieli, zastępując wcześniejszy zwrot mianowany nauczyciela wyrazem nauczyciel. W miejsce dawnego punktu 4, który posługiwał się pojęciem „mianowanie", wprowa-dzono nowy, prawie identyczny co do treści pkt 5, w którym słowo „mianowanie" za-mieniono na „nawiązanie stosunku pracy", a także dodano ust. 8 do art. 10, zaka-zujący zatrudnianie nauczycieli niespełniających warunków, o których mowa w ust. 5 pkt 2-5. Zdaniem skarżącej, był to świadomy zabieg ustawodawcy, zmierzający do 5 tego, aby art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela miał zastosowanie nie tylko do na-uczycieli mianowanych, ale również do pozostałych nauczycieli w zakresie, o jakim mowa w art. 10 ust. 8 tej ustawy. Gdyby cel był odmienny, ustawodawca posłużyłby się zwrotem „nawiązanie stosunku pracy na podstawie mianowania". Zmiany te wzmocniły zasadę niezatrudniania nauczycieli, którzy nie posiadają kwalifikacji wy-maganych do zajmowanego stanowiska, a także pozwoliły dyrektorom szkół na stwierdzanie wygaśnięcia stosunku pracy nauczycieli nieposiadającym kwalifikacji, dlatego w powszechnym obiegu ustawa ta funkcjonuje pod nazwą „ustawy czyszczą-cej". Zasadę tę osłabiła dopiero nowelizacja wprowadzona ustawą z dnia 27 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 137, poz. 1304), w której dopuszczono zatrudnienie - wprawdzie w szcze-gólnych przypadkach - nauczycieli nieposiadających wymaganych kwalifikacji, jeżeli do pracy nie zgłoszą się osoby legitymujące się odpowiednimi kwalifikacjami, a organ sprawujący nadzór pedagogiczny wyrazi zgodę na nawiązanie stosunku pracy z na-uczycielem bez kwalifikacji po zbadaniu, czy zostały spełnione przesłanki do zatrud-nienia nauczyciela nieposiadającego kwalifikacji. Jeżeli zatem stosunek pracy został nawiązany bez spełnienia tych przesłanek, to będzie mieć zastosowanie art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela. W tej sytuacji dokonana przez Sąd Okręgowy interpretacja art. 26 Karty Nauczyciela prowadzi do absurdalnej wykładni, w myśl której stosunek pracy wygasa wyłącznie z nieposiadającym kwalifikacji nauczycielem mianowanym, podczas gdy nauczyciele kontraktowi taką sankcją nie byliby objęci pomimo bez-względnego zakazu zatrudniania nauczycieli bez kwalifikacji, wynikającego z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela. W każdym razie przywrócenie do pracy nauczyciela, który nie legitymuje się wymaganymi kwalifikacjami zawodowymi, jest sprzeczne ze spo-łeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa, „zważywszy prawdopodobieństwo zwolnienia w tej sytuacji osoby posiadającej kwalifikacje, przyjętej w miejsce powód-ki”. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do po-nownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy, względnie o jego zmianę „przez przy-wrócenie treści orzeczenia sądu I instancji”, a także o orzeczenie o kosztach zastęp-stwa procesowego za wszystkie instancje, w tym kosztów postępowania kasacyj-nego. W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o odrzucenie skargi kasacyjnej jako wniesionej bez wymaganego umocowania i zasądzenie kosztów postępowania na rzecz powódki według norm przepisanych. Alternatywnie powódka domagała się 6 orzeczenia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania albo o jej oddale-nie, wraz z zasądzeniem kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw prawnych. Wygaśnię-cie z mocy prawa stosunku pracy nauczyciela w razie stwierdzenia, że nawiązanie stosunku pracy zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10 ust. 1 pkt 1-5 Karty Nauczyciela ma charakter szczególny i wyjątkowy, przez co przepis ten nie podlega wykładni rozszerzającej. Wprawdzie przepis ten został sfor-mułowany w sposób, który pozornie i prima facie pozwala odnosić go do wszystkich nauczycieli bez względu na podstawę prawną ich zatrudnienia, jednakże warunki określone w art. 10 ust. 5 pkt 1-5 Karty Nauczyciela odnoszą się bezpośrednio wy-łącznie do przesłanek warunkujących zatrudnienie nauczyciela mianowanego lub nauczyciela dyplomowanego. Równocześnie zakaz nawiązywania stosunku pracy z nauczycielem, który nie spełnia warunków, o których mowa w art. 10 ust. 5 pkt 2-5 Karty Nauczyciela, wynika z art.10 ust. 8 tej ustawy, tyle że jego naruszenie nie jest objęte sankcją z art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela w postaci wygaśnięcia stosun-ku pracy nawiązanego wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 tej ustawy. W tym układzie normatywnym trafne jest stanowisko Sądu drugiej instancji, że skoro sankcję z art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela stosuje się w przypadku naruszenia warunków określonych w art. 10 ust. 5 pkt 1-5 tej ustawy, odnoszących się wyłącznie do nie-zgodnego z prawem nawiązania stosunku pracy z nauczycielem mianowanym lub dyplomowanym, to wygaśnięcie z mocy prawa i w terminie stwierdzenia naruszenia warunków dotyczących jedynie mianowanych lub dyplomowanych nauczycieli, nie może być przenoszone w drodze wykładni rozszerzającej na nauczycieli kontrakto-wych zatrudnionych wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, którego zła-manie nie jest objęte sankcją z art. 26 ust. 1 pkt 5 tej ustawy. Trzeba także zwrócić uwagę na dyscyplinarny, w istocie rzeczy, aspekt i charakter wygaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych, których zatrud-nienie zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10 ust. 5 pkt 1-5 Karty Nauczyciela. Wszystkie przypadki prowadzące do wygaśnięcia z mocy sa-mego prawa stosunków pracy z takimi nauczycielami dotyczą bowiem sytuacji wy-kluczających ex lege dalsze istnienie nauczycielskiego stosunku pracy, które są 7 spowodowane przyczynami zależnymi i zawinionymi przez takich nauczycieli, bo następują w razie: 1) prawomocnego ukarania w postępowaniu dyscyplinarnym karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy oraz karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy z zaka-zem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczycielskim w okresie trzech lat od ukarania lub karą wydalenia z zawodu nauczycielskiego; 2) prawomocnego skazania na karę pozbawienia praw publicznych albo prawa wykonywania zawodu lub utraty pełnej zdolności do czynności prawnych; 3) prawomocnego skazania za przestępstwo popełnione umyślnie; 4) upływu trzymiesięcznego okresu odbywania kary pozbawienia wolności; czy wreszcie 5) stwierdzenia, że nawiązanie stosunku pracy nastąpiło na podstawie fałszywych lub nieważnych dokumentów albo zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10 ust. 5 pkt 1-5, z zastrze-żeniem art. 10 ust. 9. Tymczasem, według wiążących ustaleń w rozpoznawanej sprawie, do zatrudnienia powódki na stanowisku nauczyciela języka angielskiego na podstawie umowy na czas nieokreślony doszło z przyczyn spowodowanych (zawi-nionych) przez pozwanego pracodawcę, ponieważ dyrektor pozwanej szkoły świa-domie zatrudniał powódkę wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela, a w szczególności bez zachowania obligatoryjnej procedury z art. 10 ust. 9 tej ustawy. Oznacza to, że również wykładnia funkcjonalna i celowościowa art. 26 ust. 1 pkt 5 Karty Nauczyciela prowadzi do wniosku, że świadome i niezgodne z prawem (art. 10 ust. 8 i art. 10 ust. 9 Karty Nauczyciela) zatrudnienie kontraktowego nauczyciela ję-zyka obcego, który nie legitymuje się wymaganymi kwalifikacjami do zajmowania takiego stanowiska, nie prowadzi do dyscyplinarnego wygaśnięcia z mocy prawa stosunku pracy w trybie art. 26 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, ale umożliwia wypowiedzenie umowy o pracę zawartej wbrew zakazowi z art. 10 ust. 8 tej ustawy. Sąd Najwyższy miał jednak na uwadze okoliczność, że do stwierdzenia nie-zgodnego z prawem „wygaśnięcia” stosunku pracy powódki doszło po złożeniu przez nią wniosku o urlop wychowawczy, co wykluczało rozwiązanie z nią stosunku pracy w trybie wypowiedzenia umowy o pracę (art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela w związku z art.1861 § 1 k.p.). W takim stanie sprawy pozwany pracodawca, który naruszył za-kaz wypowiadania lub rozwiązywania stosunku pracy obowiązujący w okresie od dnia złożenia wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego, nie mógł skutecznie po-woływać się na sprzeczność przywrócenia powódki do pracy ze społeczno-gospo-darczym przeznaczeniem tego prawa nie tylko dlatego, że sam naruszył wobec po-wódki poddane analizie przepisy prawa oraz zasady współżycia społecznego, ale 8 także dlatego, że nie wskazał we wniesionej skardze kasacyjnej adekwatnej podsta-wy prawnej takiego zarzutu (art. 8 k.p.). Ponadto powódka legitymuje się kwalifika-cjami magistra edukacji wczesnoszkolnej i może być z uwzględnianiem tych kwalifi-kacji zatrudniona w szkole podstawowej po przywróceniu do pracy w zgodzie z art. 10 ust. 8 Karty Nauczyciela. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art. 39814 k.p.c., o kosztach postępowania kasacyjnego orzekając w zgodzie z art. 98 § 1 k.p.c. ========================================