III UZP 9/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sadowski.Sędziowie SN: B. Błachowska, (sprawozdawca), S. Perestaj.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, H. Chilmon, w sprawie z wniosku Henryka M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. o uznanie okresów zatrudnienia po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku postanowieniem z dnia 30 stycznia 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest uznanie za okres zaliczalny do okresu zatrudnienia pełnienie służby wojskowej w Armii Radzieckiej przez osobę posiadającą obywatelstwo polskie do 1939 r., jeżeli osoba ta mieszkająca na terytorium Państwa Polskiego, włączonego po dniu 28 września 1939 r. do obszaru państwowego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, uznana została - bez wyrażenia własnej woli - za obywatela państwa obcego, gdy faktycznie nigdy nie pozbyła się obywatelstwa polskiego?"podjął następującą uchwałę:Pełnienie służby wojskowej w Armii Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich przez obywatela polskiego, który nigdy nie pozbył się tego obywatelstwa, mieszkającego na terytorium Państwa Polskiego, włączonym po dniu 28 września 1939 r. do obszaru państwowego ZSRR i - bez jego woli - uznanego za obywatela państwa obcego, stanowi okres zaliczany do okresu zatrudnienia na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Uzasadnienie faktycznePytanie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki powstało na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca przed 1939 r. będąc obywatelem polskim, mieszkał w Polsce, na terenie, który po dniu 17 września 1939 r. został włączony do terytorium Związku Radzieckiego. W wieku niespełna 17 lat został powołany do służby w Armii ZSRR i w służbie tej pozostawał w okresie od dnia 1 kwietnia 1945 r. do dnia 19 marca 1951 r. Następnie w okresie od dnia 15 października 1954 r. do dnia 7 kwietnia 1957 r. ponownie pełnił służbę w Armii Radzieckiej. Jak twierdzi, na interwencję pełnomocnika rządu PRL ds. repatriacji w ZSRR i przedstawicielstwa PRL w Moskwie został zwolniony ze służby wojskowej i w sierpniu 1957 r. i jako repatriant przybył do Polski. Nigdy nie występował o nadanie mu obywatelstwa ZSRR ani nie składał oświadczeń o przyjęciu tego obywatelstwa. Czuł się przez cały czas obywatelem polskim, pomimo że mieszkał na terytorium należącym do ZSRR. Według dokumentów wydanych wnioskodawcy przez władze radzieckie jego narodowość została określona jako polska. Na mocy dekretu Rady Najwyższej ZSRR z dnia 29 listopada 1939 r. obywatelstwo radzieckie nadane zostało wszystkim osobom, bez względu na ich poprzednie obywatelstwo i narodowość, które w dniach 1 i 2 listopada 1938 r. przebywały na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zajętym przez Armię Radziecką po dniu 17 września 1939 r. Organ rentowy odmówił zaliczenia wnioskodawcy okresu służby wojskowej w ZSRR do okresu zatrudnienia, co kwestionuje wnioskodawca w odwołaniu do Sądu, gdyż zaliczenie tego okresu wpłynie na zwiększenie wysokości pobieranej przez niego emerytury. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) za okresy zaliczalne do okresu zatrudnienia uważa się okresy służby pełnionej przez osoby posiadające obywatelstwo polskie w Armii Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz w okresie wojny 1939-1945 w innych armiach sojuszniczych. W pierwszej części, odnoszącej się do służby wojskowej w Armii ZSRR, przepis powyższy nie zawiera ograniczenia czasowego do lat wojny 1939-1945, jako warunku zaliczenia okresu tej służby do okresu zatrudnienia. Tak więc okres służby w Armii ZSRR podlega zaliczeniu do okresu zatrudnienia, dla celów emerytalnych i rentowych, niezależnie od tego, kiedy ta służba była pełniona, a zatem również okres służby przypadający po zakończeniu II wojny światowej. Jedynym warunkiem zaliczalności, wynikającym z przytoczonego przepisu, jest posiadanie obywatelstwa polskiego w czasie jej pełnienia. Pojęcie obywatelstwa polskiego należy odnosić zarówno do obywatelstwa Rzeczypospolitej Polskiej, jak również obywatelstwa według kryteriów prawa państwowego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Przed wybuchem II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych kwestie związane z obywatelstwem polskim regulowało szereg ustaw, z których istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszego zagadnienia mają: - ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44), ustawa z dnia 31 marca 1938 r. o pozbawieniu obywatelstwa (Dz. U. Nr 22, poz. 44), ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25). W świetle przepisów ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. nie może ulegać wątpliwości, że wnioskodawca, jako osoba osiedlona na obszarze Państwa Polskiego (art. 2 pkt 1), był obywatelem polskim. Według art. 11 tej ustawy obywatel polski mógł utracić obywatelstwo polskiej przez:1) nabycie obcego obywatelstwa, 2) przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym, bez zgody rządu polskiego. Inne przypadki utraty obywatelstwa polskiego przewidziane w ustawie z dnia 31 marca 1938 r. nie mogą mieć znaczenia dla sytuacji, w jakiej znalazł się wnioskodawca i dlatego pozostają poza rozważaniami Sądu Najwyższego. Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. została uchylona dopiero ustawą z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, co określa jej czasowy zasięg obowiązywania do dnia 19 stycznia 1952 r. W okresie wojny 1939-1945, pomimo utraty niepodległości przez państwo polskie, przepisy tej ustawy z 1920 r. nadal określały stosunki obywatelstwa polskiego, chociaż nie mogły być stosowane, ze względu na utratę suwerenności polskich władz konstytucyjnych nad terytorium państwowym, zamieszkałym przez polskich obywateli. O obywatelstwie polskim nie mogły jednak decydować przepisy państw obcych, na terenie których znajdowali się obywatele polscy, bądź które zostały rozciągnięte na terytorium państwa polskiego. Stosowne przepisy tych państw miały jedynie moc regulującą skutecznie kwestie obywatelstwa tych państw. Dlatego też kwestia obywatelstwa polskiego osób zainteresowanych, w latach 1939-1945, również musi być rozpatrywana przy zastosowaniu ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r., w odniesieniu do warunków, w jakich osoby te znalazły się, w tym realiów występujących na terenie państwa polskiego, który po dniu 17 września 1939 r. został włączony do ZSRR. Od dnia 19 stycznia 1951 r. zagadnienie polskiego obywatelstwa regulowały przepisy trzeciej z wymienionych wyżej ustaw, tj. ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r., obowiązającej do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49).Pod rządem ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. - jak to wyżej zostało wskazane - utrata obywatelstwa polskiego była następstwem dobrowolnego i świadomego nabycia obywatelstwa obcego (opcji); takie założenie wynika wprost z użytego w art. 11 pkt 1 ustawy sformułowania "przez nabycie", które należy wiązać z dobrowolnym przystąpieniem do obywatelstwa obcego. W takim znaczeniu obywatel polski, który w myśl prawa obcego został uznany za obywatela obcego nie "nabywał" prawa obcego, lecz bez utraty obywatelstwa polskiego był uważany przez inne państwo za jego obywatela. Podobny charakter ma użyte w art. 11 pkt 2 tej ustawy określenie "wstąpienia do służby wojskowej". Nie może budzić wątpliwości, że ze sformułowaniem "wstąpienie do służby wojskowej" należy wiązać całkowitą swobodę wyboru, nie zaś wykonywanie nałożone przez władze obowiązku wojskowego. W takiej sytuacji obywatel polski, znajdujący się na terenie podlegającym władzy innego państwa, które uważało go za swego obywatela i objęło obowiązkiem służby wojskowej nie "wstępował do służby", lecz odbywał tę służbę na podstawie powołania. Wreszcie w okresie utraty suwerenności władz państwa polskiego na jego terytorium obywatele polscy, chcąc podjąć, z pobudek patriotycznych i zasługujących na najwyższą ocenę, walkę o wyzwolenie Polski decydowali się na podejmowanie dobrowolnie służby w armiach państw należących do koalicji antyfaszystowskiej, a taka służba nie pozostawała w kolizji z polskim interesem państwowym. Niemniej jednak nie mogli oni uzyskać indywidualnej zgody rządu polskiego, z przyczyn faktycznych, gdy rząd ten znajdował się na emigracji. Należy przyjąć, że zgoda taka została udzielona generalnie, wobec wszystkich obywateli polskich, przez przystąpienie polskich władz państwowych do koalicji antyfaszystowskiej. Rozważania powyższe prowadzić muszą do wniosku, że nawet dobrowolne, ochotnicze wstąpienie do armii obcego państwa, w okresie 1939-1945 prowadzącego walkę z państwami faszystowskimi, nie mogło być uważane za wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody Rządu Polskiego, skutkujące utratę obywatelstwa polskiego. Niemniej jednak rozważania te nie dotyczą ściśle sytuacji objętej przedstawionym zagadnieniem prawnym, lecz stanowią dalszy argument za przyjęciem tezy, iż obywatele polscy którzy zamieszkiwali na terenach polskich, włączonych po 17 września 1939 r. do obszaru państwowego ZSRR, nie utracili obywatelstwa polskiego, pomimo nadania im obywatelstwa radzieckiego oraz pełnienia służby w Armii Radzieckiej. O zachowaniu przez te osoby obywatelstwa polskiego świadczy ponadto fakt, że były one objęte repatriacją na tereny Polski Ludowej, a więc zostały potraktowane jako obywatele polscy. Również pod rządem ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (w odniesieniu do sytuacji wnioskodawcy mającej zastosowanie do okresu po dniu 19 stycznia 1951 r.) nie zachodziły przesłanki utraty przez osobę znajdującą się w ZSRR i traktowanej przez tamtejsze władze jako obywatel radziecki utraty zachowanego obywatelstwa polskiego. Ustawa ta nie wiązała utraty obywatelstwa polskiego z pobytem na terenie ZSRR lub z pełnieniem służby wojskowej w armii tego państwa. Powyższe rozważania ostatecznie prowadzą do wniosku wyrażonego w sentencji uchwały.