II PK 24/05

Wyrok z dnia 29 września 2005 r. II PK 24/05 Naprawienie szkody powstałej w wyniku wypadku przy pracy pracownika fizycznego, polegające na pokryciu kosztów przygotowania do innego zawodu (art. 444 § 1 k.c.), nie obejmuje kosztów podjęcia oraz ukończenia studiów wyż-szych i wyczerpuje się w pokryciu kosztów nauki w szkole policealnej. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-wozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2005 r. sprawy z powództwa Adama B. przeciwko Fabryce Ceramiki Budowlanej Wacław J. Spółce z o.o. w S. o zadośćuczynienie i odszkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 9 września 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, uwzględniając częściowo wyrokiem z dnia 9 września 2004 r. apelację strony pozwanej Fabryki Ceramiki Budowlanej „Wacław J.”, Spółki z o.o. w S., obniżył zasądzone wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 19 stycznia 2004 r. na rzecz powoda Adama B. zadośćuczynienie z kwoty 100.000 zł do kwoty 96.117 zł oraz ograniczył kwotę, którą strona pozwana miała wyłożyć na koszty przekwalifikowania powoda z 65.000 zł do kwoty 8.245 zł. Powód był zatrudniony u pozwanego w charakterze operatora zespołu taśmo-ciągów. Wskutek wypadku przy pracy w dniu 10 stycznia 2001 r. utracił prawą rękę i stał się całkowicie niezdolny do pracy w wyuczonym i wykonywanym zawodzie toka-rza. Przed wypadkiem podjął naukę w Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych w P. i w kwietniu 2003 r. zdał egzamin dojrzałości, a od września kontynuował naukę w dwuletniej Prywatnej Szkole Policealnej dla Dorosłych w kierunku obsługi ruchu tury- 2 stycznego. Żądał od pozwanego pokrycia kosztów dalszej nauki aż do uzyskania magisterium w zawodzie związanym z obsługą ruchu turystycznego lub informatyka. Sąd pierwszej instancji żądanie to uwzględnił, uznawszy, że wyłożenie przez zobowiązanego do naprawienia szkody sumy na koszty uzyskania nowego zawodu - oparte na art. 444 § 1 k.c. - jest uzasadnione zarówno w zakresie kosztów ponoszo-nych przez powoda od września 2003 r. w trakcie trwającej 2 lata nauki zawodu w szkole policealnej, na które składały się opłaty (czesne), koszty dojazdu do szkoły, zakupu podręczników, wpłaty na komitet rodzicielski, jak i kosztów kontynuowania w przyszłości, trwającej 6 semestrów, nauki w wyższej uczelni poza województwem o. celem uzyskania magisterium. W te koszty Sąd wliczył czesne, zakup podręczników, wynajem mieszkania, dojazd na uczelnię oraz wyżywienie. Uwzględniając roszczenie w tym zakresie w całości, zasądził na rzecz powoda kwotę 65.000 zł. Sąd Apelacyjny, oddalając roszczenie w zakresie nauki na studiach wyższych, stwierdził, że powód uzyska nowy zawód już po ukończeniu szkoły policealnej i z nabytymi kwalifikacjami będzie mógł podjąć pracę w charakterze „pracownika umy-słowego”, zatem pokrycie przez stronę pozwaną kosztów nauki w tej szkole wyczer-puje ciążący na niej obowiązek naprawienia szkody w zakresie wyznaczonym w art. 444 § 1 k.c. Kasacja powoda, skierowana przeciwko orzeczeniu w zakresie oddalenia po-wództwa o wyłożenie kosztów przekwalifikowania zawodowego do ukończenia stu-diów (co do kwoty 56.755 zł), została oparta na podstawie naruszenia art. 444 § 1 k.c. „polegającego na uznaniu”, że obowiązek naprawienia szkody przewidziany w tym przepisie wyczerpuje pokrycie przez stronę pozwaną kosztów nauki w szkole policealnej, „podczas gdy nie ulega żadnej wątpliwości”, że pozwany - ze względu wybraną przez powoda drogę nabywania nowych kwalifikacji - ma obowiązek wyło-żenia z góry sumy pieniężnej potrzebnej na koszty kształcenia w szkole wyższej. Skarżący przyznał, że po ukończeniu szkoły policealnej uzyska kwalifikacje pracow-nika ruchu turystycznego, lecz zarzucił, iż nie będą one wystarczające do znalezienia pracy przy istniejącym bezrobociu. Wnioski kasacji obejmowały zmianę wyroku w zaskarżonej części i zasądze-nie od pozwanego na rzecz powoda kwoty, co do której Sąd drugiej instancji oddalił powództwo, z ustawowymi odsetkami od dnia 1 września 2003 r. lub jego uchylenie w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instan-cji. 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W zespole roszczeń zmierzających do kompensacji szkody, obejmujących wszelkie koszty wynikłe z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, w art. 444 § 1 k.c. wyodrębniony został obowiązek zobowiązanego do naprawienia szkody na osobie pokrycia kosztów przygotowania do innego zawodu, jeżeli poszkodowany stał się inwalidą. Chodzi o wydatki zmierzające do ograniczenia lub zniesienia szkody, które zobowiązany powinien wyłożyć z góry w celu ograniczenia lub wyłączenia uszczerbku majątkowego poszkodowanego, gdy bowiem nie jest możliwy jego po-wrót do dawnego zawodu, musi - przez uzyskanie nowych kwalifikacji - znaleźć moż-liwość podjęcia pracy zarobkowej w jego zmienionym, wskutek wypadku, stanie fi-zjologicznym. Problem ujęty w kasacji dotyczy zakresu tego rodzaju odpowiedzialności, więc wymaga rozważenia na tle ogólnych zasad odpowiedzialności z tytułu szkody na osobie. Konieczne jest stwierdzenie, że - z jednej strony - naprawienie szkody wyni-kłej z uszkodzenia lub wywołania rozstroju zdrowia obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty (art. 444 § 1 zdanie pierwsze k.c.), lecz - z drugiej - odpowiedzialność ta nie może wykraczać poza granice zakreślone w art. 361 k.c. i musi mieścić się w ramach normalnych następstw działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Sprawca szkody zobowiązany jest więc do wyrównania koniecznych kosztów przy-gotowania zawodowego poszkodowanego, który stał się niezdolny do pracy jedynie wówczas, gdyby poszkodowany ponosił je tylko dlatego, że uległ wypadkowi, gdyż tylko w takim zakresie koszty przekwalifikowania zawodowego stanowią normalne następstwo szkody na osobie; ustalenie, że dany fakt nie stanowił conditionis sine qua non eliminuje odpowiedzialność. Przy tych założeniach roszczenie skarżącego jest żądaniem wyrównania skutków niemających związku z wypadkiem, którego normalnym następstwem była utrata zdolności do wykonywania wyuczonego i wyko-nywanego zawodu tokarza. Sądy nie dokonywały ustaleń w zakresie rozmiaru za-chowanej przez powoda zdolności do innych prac fizycznych (dla osób jednoręcz-nych) i nie kwestionowały konieczności jego przekwalifikowania przez uzyskanie za-wodu niezwiązanego z wykonywaniem pracy fizycznej (pracownika obsługi ruchu turystycznego). 4 Koszty przygotowania do innego zawodu, które na podstawie art. 444 § 1 k.c. z góry powinien wyłożyć sprawca inwalidztwa poszkodowanego wskutek wypadku przy pracy pracownika fizycznego, nie obejmują podjęcia i ukończenia studiów wyż-szych, szkoda wyrażana jest bowiem za pomocą różnicy, jaka wynika z porównania stanu, który istniał i mógł się wytworzyć ze stanem, który powstał wskutek zdarzenia wywołującego zmiany w dotychczasowym stanie rzeczy. Trafnie Sąd drugiej instancji uznał, że żądanie powoda wykracza ponad poniesioną szkodę i ograniczył zakres odpowiedzialności pozwanego do pokrycia kosztów restytucji zdolności do uzyskiwa-nia środków do życia własną pracą oraz uznał, że efekt ten nastąpił już po ukończe-niu przez skarżącego szkoły policealnej. Koszty dalszego kształcenia celem uzyska-nia wyższych kwalifikacji w zawodzie nie mogą obciążać pozwanego, gdyż nie pozo-stają już w związku z utratą zdrowia przez skarżącego. Odszkodowanie wyznaczane jest funkcją kompensacyjną, czyli wyrównaniem doznanego uszczerbku w zakresie, który odpowiada ściśle wyrządzonej szkodzie, a w konsekwencji uczynieniu zadość postulatowi sprawiedliwości. Wyłożenie przez zobowiązanego do odszkodowania określonej sumy na przekwalifikowanie ma osią-gnąć restytucję poprzedniego stanu zdolności funkcjonowania poszkodowanego w społeczeństwie, co oznacza, że poszkodowany nie może żądać odszkodowania po-nad straty, które poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1934 r., C.III. 319/33, Zbiór Urzędowy 1935, poz. 2). Odszkodowaniu przypisuje się wprawdzie również funkcję represyjną, lecz skarżący tej właśnie funkcji nie uwypuklał i pokrycia kosztów wyższego wykształce-nia nie żądał tylko dlatego, że miał zamiar powiększenia i tak dolegliwego obowiązku zobowiązanego naprawienia szkody. Należy również pamiętać, że mimo ujemnych ocen społecznych wiążących się z zaniedbaniami w zapewnieniu pracownikom bez-piecznych warunków pracy, celem przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących odpo-wiedzialności odszkodowawczej nie jest karanie, lecz kompensowanie powstałych szkód. W prawie pracy funkcje wychowawcza i prewencyjna realizowane są w inny sposób. Podnoszone w kasacji okoliczności związane z trudnym rynkiem pracy nie mogą być uwzględniane w ocenie wysokości kwoty, którą pozwany ma wyłożyć jako pokrycie kosztu przygotowania do innego zawodu, gdyż przedmiotem odszkodowa-nia nie może być szkoda hipotetyczna. W tym wypadku chodzi o niedające się prze- 5 widzieć okoliczności mające wpływ na realizację planów życiowych związanych z ukończeniem studiów (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1972 r., I CR 188/72 oraz z dnia 4 czerwca 1970 r., I PR 64/70, niepublikowane). W związku z tym, że Kodeks cywilny nie normuje formy, w jakiej zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu, skar-żący mógł sformułować - stosownie do charakteru przygotowania do innego zawodu i odpowiednio do wielu innych okoliczności jego przypadku - żądanie, by wyłożona suma nie miała charakteru jednorazowego, lecz przyznana była w formie świadczeń periodycznych. Skarżący takiego żądania jednak nie zgłosił. Zważyć przy tym należy, że roszczenie o pokrycie kosztów przekwalifikowania zawodowego nie wyczerpuje pełnej kompensaty szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, a art. 444 § 1 zda-nie drugie k.c. jedynie egzemplifikuje rodzaje i sposoby pełnej kompensaty szkody, realizowanej przede wszystkim w formie renty. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312 k.p.c.). ========================================