IV KK 204/08

POSTANOWIENIE Z DNIA 10 GRUDNIA 2008 R. IV KK 204/08 Badając podstawy zezwalające na wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia (art. 330 § 2 k.p.k.), sąd w pierwszej kolejności powinien ustalić w oparciu o zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, ścigania jakich czynów domagał się pokrzywdzony, a następnie na podstawie treści po-stanowienia o odmowie wszczęcia (umorzeniu) postępowania przygoto-wawczego stwierdzić, czy postępowanie to zostało zakończone w zakresie całego zawiadomienia złożonego przez pokrzywdzonego. Nie jest nato-miast wystarczające poprzestanie na porównaniu kwalifikacji prawnych czynów objętych postanowieniem prokuratorskim i subsydiarnym aktem oskarżenia, czy jedynie zestawienie literalnej treści opisów tych czynów. Przewodniczący: sędzia SN J. Grubba (sprawozdawca). Sędziowie SN: P. Kalinowski, R. Sądej. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Mik. Sąd Najwyższy w sprawie Jana K., oskarżonego z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 10 grudnia 2008 r., kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich od postanowienia Sądu Okręgowego w R. z dnia 13 grudnia 2007 r., utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Rejonowego w R. z dnia 9 października 2007 r., uchylił zaskarżone postanowienie i utrzymane nim w mocy postano-wienie Sądu Rejonowego w R. i sprawę przekazał do rozpoznania te-mu sądowi. 2 UZASADNIENIE W dniu 3 sierpnia 2005 r. pełnomocnik Jolanty M. w Prokuraturze Re-jonowej w R. złożył zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa, w którym wnosił o wszczęcie postępowania wyjaśniającego w sprawie „fałszowania podpisów pokrzywdzonej na dokumentach urzędowych, a w szczególności na wniosku o wpis do ewidencji gospodarczej oraz na oświadczeniu złożo-nym w dniu 19 stycznia 2005 r. do Naczelnika I Urzędu Skarbowego w R.”. W zawiadomieniu tym wskazano też, że pokrzywdzona dowiedziała się, iż złożony został do Prezydenta Miasta R. wniosek o dokonanie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej pokrzywdzonej, gdy ona takiego wnio-sku nie składała i nie udzielała też nikomu pełnomocnictwa do jego złoże-nia. Ponadto otrzymała ona oświadczenie z dnia 10 stycznia 2005 r. skie-rowane do Naczelnika I Urzędu Skarbowego w R., na którym osoba trzecia złożyła podpis o treści „Jolanta M.”. Postępowanie toczone w tej sprawie zakończyło się skierowaniem aktu oskarżenia, a następnie skazaniem Teresy K. za czyny związane z podrobieniem zapisów słownych i cyfrowych na zgłoszeniu wpisu do ewi-dencji działalności gospodarczej z dnia 18 lutego 2005 r., wystawionym na nazwisko Jolanty M. oraz na deklaracji dla podatku od towarów i usług VAT – 7 za miesiące marzec, kwiecień i maj 2005 r. (art. 270 § 1 k.k.). W pozostałej części, postanowieniem z dnia 15 grudnia 2006 r., Pro-kuratura Rejonowa w R. umorzyła śledztwo wobec niewykrycia sprawcy. W postanowieniu tym wskazano w szczególności, że umorzeniem objęto śledztwo w sprawie: I – podrobienia w nieustalonym miejscu i czasie, nie później niż do dnia 17 maja 2005 r. podpisów na nazwisko „Jolanta M.” na dokumentach: 3 1. oświadczeniu z dnia 10 stycznia 2005 r. w sprawie wyboru sposo-bu opodatkowania dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej, 2. zgłoszeniu wpisu do Ewidencji Działalności Gospodarczej z dnia 18 lutego 2005 r., 3. zgłoszeniu o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej z dnia 23 lutego 2005 r., 4. zgłoszeniu zmiany w prowadzonej działalności gospodarczej z dnia 11 maja 2005 r., 5. upoważnieniu z dnia 17 maja 2005 r. wystawionym przez Jolantę M. na Jana K. upoważniającym do odbioru zaświadczenia o wpisie do Ewi-dencji Działalności Gospodarczej, w następstwie czego posłużono się przed pracownikiem Urzędu Miasta R. podrobionymi dokumentami opisa-nymi w pkt. 1 – 4; tj. czynów z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. II – w sprawie wyłudzenia poświadczenia nieprawdy w dokumentach w postaci zaświadczenia o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej z dnia 12 maja 2005 r. oraz z dnia 23 lutego 2005 r. w R. w nieustalonym czasie, nie później niż do dnia 17 maja 2005 r., wydanych przez Prezyden-ta Miasta R.; tj. czynu z art. 272 k.k. Na postanowienie to zażalenie wniosła Jolanta M . Prokuratura Okrę-gowa w R. powtórnie postanowieniem z dnia 13 marca 2007 r. utrzymała w mocy zaskarżone postanowienie w części dotyczącej pkt. I, a w pozostałej części na podstawie art. 306 § 2 k.p.k. zażalenie skierowała do właściwego do jego rozpoznania sądu. Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia 17 maja 2007 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie m. in. w zakresie punktu II. 4 W dniu 16 kwietnia 2007 r. pełnomocnik Jolanty M. skierował do Są-du Rejonowego w R. subsydiarny akt oskarżenia przeciwko Janowi K., w którym zarzucono oskarżonemu, że:  w okresie od stycznia do maja 2005 r. w R. działając w krótkich od-stępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru dokonał podrobie-nia dokumentów: oświadczenia wystawionego na nazwisko „M. Jolanta” datowanego R., dnia 10 stycznia 2005 r., zaświadczenia o wpisie do Ewi-dencji Działalności Gospodarczej wystawionego na nazwisko „M. Jolanta” datowanego R., dnia 12 maja 2005 r. i zgłoszenia zmian w prowadzonej działalności gospodarczej, wystawionego na nazwisko „M. Jolanta” dato-wanego R., dnia 11 maja 2005 r. w ten sposób, że zapisy cyfrowe i słowne nakreślił czarnym środkiem kryjącym, tj. popełnienie czynu z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Sąd Rejonowy w R. postanowieniem z dnia 9 października 2007 r. na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. umorzył postępowanie wobec oskarżone-go. Zażalenie na to postanowienie wniósł pełnomocnik oskarżycielki, za-rzucając obrazę przepisów postępowania poprzez:  błędną wykładnię pojęcia: brak skargi uprawnionego oskarżyciela, a także niewłaściwe zastosowanie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.,  naruszenie art. 339 § 1 i § 3 k.p.k., przez skierowanie sprawy na posiedzenie celem rozważenia zastosowania przesłanek umorzenia. Wskazując na powyższe obrona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy w R. postanowieniem z dnia 13 grudnia 2007 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Kasację od tego orzeczenia wywiódł Rzecznik Praw Obywatelskich, który podniósł w niej zarzut: 5  rażącego naruszenia prawa procesowego mającego istotny wpływ na treść orzeczenia, to jest art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. poprzez nienależyte rozpoznanie wniesionego środka odwoławczego i dowolne uznanie, że negatywna przesłanka procesowa, o której mowa w art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. odnosi się do całego zarzutu stawianego Janowi K. subsydiar-nym aktem oskarżenia – zakwalifikowanego jako czyn ciągły opisany w art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., podczas gdy prawidłowa analiza prowadzi do wniosku, iż ta przesłanka mogłaby dotyczyć tylko jednego elementu składającego się na czyn ciągły, a polegającego na podrobieniu dokumen-tu w postaci zaświadczenia o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodar-czej wystawionego na nazwisko „Jolanty M.”, datowanego R. dnia 12 maja 2005r. zaś nie dotyczy pozostałych elementów opisanego działania składa-jących się na ten czyn ciągły. Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego oraz utrzymanego nim orzeczenia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja wniesiona przez Rzecznika Praw Obywatelskich jest zasad-na. Postawiony w kasacji problem ma niejako dwa aspekty – materialno-prawny i procesowy. Wniesiona przez Rzecznika skarga, pomimo posta-wionego w niej zarzutu naruszenia prawa procesowego ogranicza się w istocie do tego pierwszego aspektu. Niewątpliwie ma rację skarżący wskazując, że zaproponowana w subsydiarnym akcie oskarżenia kwalifikacja prawna, w szczególności pro-pozycja potraktowania zarzuconych zachowań, jako czynu ciągłego z art. 12 k.k. nie jest dla sądu wiążąca do momentu, gdy nie zostanie wskazana jako kwalifikacja prawna przypisanego przestępstwa w prawomocnym wy-roku. Do tego czasu sąd orzeka w granicach skargi uprawnionego oskarży- 6 ciela, rozstrzyga zatem o opisanych w niej zdarzeniach, nie jest natomiast związany ich oceną prawną. Zasada ta znajduje swoje procesowe ujęcie choćby w dyspozycji art. 399 § 1 k.p.k. Taki też punkt widzenia jest prezen-towany konsekwentnie w judykatach Sądu Najwyższego na przestrzeni wielu lat [vide: postanowienie z dnia 28 listopada 1931 r., II. 1K 431/31, 432/31, Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego, Orzeczenia Izby Drugiej (Kar-nej) 1932, zeszyt I, poz. 4 czy uchwała z dnia 15 czerwca 2007 r., I KZP 15/07, R-OSNKW 2007, poz. 1328]. Wprost na zagadnienie to zwrócono uwagę w uzasadnieniu opisanej powyżej uchwały, gdzie dobitnie wskazuje się, że „nie jest przypadkiem, iż w art. 12 k.k. ustawodawca użył terminu „czyn zabroniony”, a nie po prostu „czyn”, jak w art. 11 § 1 k.k.; uczynił to dla podkreślenia, że w art. 12 k.k. chodzi o byt prawny, o prawną (sztucz-ną) jedność czynu, nie zaś o czyn w znaczeniu ontologicznym. „Zachowa-nia”, o których mowa w art. 12 k.k. są więc niczym innym jak „czynami” w znaczeniu ontologicznym, które ustawodawca każe sądowi łączyć w węzeł prawnej konstrukcji „jednego czynu zabronionego”, jeżeli spełnione są przesłanki określone tym przepisem. Tym samym Sąd Rejonowy, a w ślad za nim Sąd Okregowy przedwcześnie przyjął, że zachowania zarzucone oskarżonemu w akcie oskarżenia są spięte „nierozerwalną” klamrą kwalifi-kacji z art. 12 k.k. i stanowią jeden czyn ciągły. Propozycja kwalifikacji prawnej zaproponowanej przez oskarżycielkę nie wiązała Sądu, a zatem mógł on umorzyć postępowanie w tej części zarzutu, w jakiej uznawał, że jest on dotknięty ujemną przesłanką procesową braku skargi uprawnionego oskarżyciela. Bezsprzecznie natomiast możliwe byłoby przy takim postą-pieniu, prowadzenie sprawy w pozostałej części, co do której uznano, że taka przeszkoda nie zachodzi. Z tego założenia wyszła właśnie skarga Rzecznika i w tym zakresie, wskazując, że nie było podstaw do umorzenia postępowania co do całego zarzutu postawionego w subsydiarnym akcie oskarżenia, jest ona niewątpliwie zasadna. 7 Zauważyć należy, że zagadnienia będącego przedmiotem kasacji nie można sprowadzić jedynie do kwestii stosowania art. 12 k.k. Jak już wska-zywano wcześniej, w rozważaniach nad niniejszą sprawą nie można pomi-nąć kwestii dotyczącej tego, w jakim stopniu sąd jest związany literalną tre-ścią oraz kwalifikacją prawną zarzutu zawartego w akcie oskarżenia. Nie może budzić wątpliwości to, że oskarżyciel wnoszący subsydiarny akt oskarżenia poprzez art. 55 § 1 k.p.k. musi ograniczyć granice swego za-skarżenia do takich elementów, jakie wynikają z treści postanowienia o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania przygotowawczego. Z kolei jednak zakres prowadzenia tego postępowania zdeterminowany jest treścią złożonego zawiadomienia o przestępstwie. Tak więc, badając pod-stawy zezwalające na wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia (art. 330 § 2 k.p.k.) sąd w pierwszej kolejności powinien ustalić w oparciu o zawia-domienie o popełnieniu przestępstwa, ścigania jakich czynów domagał się pokrzywdzony, a następnie na podstawie treści postanowienia o odmowie wszczęcia (umorzeniu) postępowania przygotowawczego stwierdzić, czy postępowanie to zostało zakończone w zakresie całego zawiadomienia złożonego przez pokrzywdzonego. Nie jest natomiast wystarczające po-przestanie na porównaniu kwalifikacji prawnych czynów objętych postano-wieniem prokuratorskim i subsydiarnym aktem oskarżenia, czy jedynie ze-stawienie literalnej treści opisów tych czynów. Bezsprzecznie bowiem istotą instytucji procesowej subsydiarnego aktu oskarżenia jest umożliwienie po-krzywdzonemu dochodzenia swych praw w postępowaniu sądowym w ta-kim zakresie, w jakim uznawał on, że popełniono czyn zabroniony na jego szkodę i w jakim racji tych nie podzielił oskarżyciel publiczny. Na gruncie niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości, że Jolanta M. domagała się ścigania czynów polegających na „fałszowania podpisów po-krzywdzonej na dokumentach urzędowych” oraz „złożeniu do Prezydenta Miasta R. wniosku o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej, gdy 8 ona takiego wniosku nie składała i nie udzielała też nikomu pełnomocnic-twa do jego złożenia”. W sprawie bezspornym jest, że sformułowanie „fał-szowanie podpisów pokrzywdzonej” obejmuje między innymi wskazane przez pełnomocnika w akcie oskarżenia «podrobienie dokumentów:  oświadczenia wystawionego na nazwisko „M. Jolanta” datowanego R., dnia 10 stycznia 2005 r.,  zgłoszenia zmian w prowadzonej działalności gospodarczej, wy-stawionego na nazwisko „M. Jolanta” datowanego R., dnia 11 maja 2005 r.”». Są to jednocześnie te czyny, co do których umorzono postępowanie postanowieniem z dnia 15 grudnia 2006 r., a które zostały wskazane w pkt. 1 i 4 (numeracja według niniejszego uzasadnienia). Zauważyć jednak również trzeba, że w zawiadomieniu o popełnieniu przestępstwa Jolanta M. wskazywała także, że dowiedziała się, iż złożony został do Prezydenta Miasta R. wniosek pokrzywdzonej o wpisie do Ewi-dencji Działalności Gospodarczej, gdy ona takiego wniosku nie składała i nie udzielała też nikomu pełnomocnictwa do jego złożenia. Bezsprzecznie to co do tej części żądania ścigania Prokurator umorzył postępowanie w pkt. II swego orzeczenia, wskazując, że następuje to w sprawie wyłudzenia poświadczenia nieprawdy m.in. w dokumencie w postaci zaświadczenia o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej z dnia 12 maja 2005 r. wy-danym przez Prezydenta Miasta R. (czyn z art. 272 k.k.). Z kolei, redagując treść zarzutu w subsydiarnym akcie oskarżenia pełnomocnik podał, że do-maga się ścigania Jana K. m. in. za podrobienie dokumentu w postaci za-świadczenia o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej wystawione-go na nazwisko „M. Jolanta” datowanego R., dnia 12 maja 2005 r. Jak widać z powyższego zestawienia, z całą pewnością przedmiotem postępowania, którego wszczęcia i prowadzenia domaga się Jolanta M. jest pojawienie się w obiegu prawnym dokumentu będącego zaświadcze- 9 niem o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej z dnia 12 maja 2005 r. wydanym przez Prezydenta Miasta R. Niewątpliwie też w odniesieniu do tego dokumentu pokrzywdzona w zawiadomieniu wskazuje, że jedynie do-wiedziała się, że bez jej zezwolenia złożony został do Prezydenta Miasta R. wniosek o wpis do Ewidencji Działalności Gospodarczej, zaś w akcie oskarżenia żąda pociągnięcia Jana K. do odpowiedzialności za podrobie-nie zaświadczenia o tym wpisie. Te dwa stanowiska niewątpliwie różnią się w literalnej treści opisów czynów, których ścigania żąda pokrzywdzona, nie oznacza to jednak, że ich przedmiotem są rzeczywiście różne zdarzenia w sensie ontologicznym. Na potwierdzenie powyższego zauważyć należy, że przedmiotowe za-świadczenie, co w istocie w sprawie jest bezsporne, z całą pewnością pod-robione nie zostało i wystawione zostało przez uprawniony do tego urząd. Poza sporem jest, jak się wydaje, i to, że pokrzywdzona żąda ścigania nie tyle osoby, która dokument ten sporządziła, ale tej, która doprowadziła do tego, iż zaświadczenie to wystawiono (złożyła wniosek o wystawienie tego zaświadczenia i przedłożyła pełnomocnictwo do jego odbioru). Czyn ten zatem w sposób prawidłowy został opisany przez Prokuratora w postano-wieniu o umorzeniu śledztwa. Jednocześnie jednak nie ma jakichkolwiek powodów do snucia przypuszczenia, że pokrzywdzona zmieniła stanowisko w sprawie i obecnie żąda ścigania innego czynu niż wynika to ze złożone-go przez nią pierwotnie zawiadomienia. Jej konsekwentne stanowisko w tej kwestii wynika choćby z licznej korespondencji, w tym z uzasadnień skła-danych zażaleń. Nie istnieje również podstawa do przyjęcia, że jakiekol-wiek ze zdarzeń, których ścigania domagała się pokrzywdzona nie zostało objęte prokuratorskim postanowieniem o umorzeniu śledztwa (lub nie zo-stało zakończone wyrokiem skazującym Teresę K.). Tym samym, co do żadnego z czynów, co do których pokrzywdzona żądała ścigania, nie istnie-je obecnie możliwość dalszego prowadzenia postępowania przygotowaw- 10 czego, co jednocześnie oznacza, że w całym tym zakresie możliwe jest wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia. W tej sytuacji należy przyjąć, że pokrzywdzona nadal żąda ścigania części tych samych czynów, które zo-stały opisane w zawiadomieniu o popełnieniu przestępstwa i co do których postępowanie umorzono. Jak już wskazano, dla ustalenia tożsamości tych czynów nie mogą mieć decydującego znaczenia precyzja ich opisu, czy zaproponowana w subsydiarnym akcie oskarżenia kwalifikacja prawna. Co prawda taki akt oskarżenia musi być sporządzony przez podmiot fachowy, lecz przecież nie daje to całkowitej gwarancji, że tak jak w tym przypadku, nie zostanie to uczynione w sposób nieudolny. Podsumowując powyższe rozważania stwierdzić należy, że w niniej-szej sprawie, nie było podstaw do umorzenia postępowania sądowego, w tym również o zdarzenie, którego wynikiem było uzyskanie zaświadczenia o wpisie do Ewidencji Działalności Gospodarczej z dnia 12 maja 2005 r. wydanego przez Prezydenta Miasta R. Z tych przyczyn uchylono zaskar-żone postanowienie i utrzymane nim w mocy orzeczenie Sądu Rejonowe-go. Obecnie możliwe zatem będzie przystąpienie do rozpoznania wniesio-nego przez pokrzywdzoną aktu oskarżenia. Niejako na marginesie przedstawionych powyżej rozważań zauważyć należy, że w chwili wnoszenia aktu oskarżenia przez subsydiarną oskarży-cielkę posiłkową, a więc w dniu 16 kwietnia 2007 r., z pewnością istniała przeszkoda procesowa do takiego, jak to uczyniono, sformułowania zarzu-tów. W tym czasie bowiem nie rozpoznano jeszcze zażalenia w części do-tyczącej pkt. II postanowienia o umorzeniu śledztwa. Ta przeszkoda nie istniała jednak już w czasie skierowania sprawy przez Sąd na posiedzenie w przedmiocie umorzenia postępowania, bowiem odbyło się ono w dniu 9 października 2007 r., zaś zażalenie na umorzenie śledztwa, co do czynu opisanego w pkt. II tego postanowienia, rozpoznane zostało przez Sąd w 11 dniu 17 maja 2007 r. (orzeczenie w tym zakresie utrzymano w mocy). Ta sytuacja zatem, nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.