II CSK 183/06

Sygn. akt II CSK 183/06 POSTANOWIENIE Dnia 16 listopada 2006 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca) w sprawie z powództwa A. J. i L. J. przeciwko R. R. prowadzącemu działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowe Hurt Detal "F." w K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2006 r., skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 22 listopada 2005 r., odrzuca skargę kasacyjną. 2 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 30 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił powództwo o zwolnienie spod egzekucji spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. Sąd ustalił, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w G. przy ul. O. […] pierwotnie należało do L. i M. małż. N., prowadzących działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej. Dnia 21 lipca 2000 r. Sąd Okręgowy w Z. wydał nakaz zapłaty, w którym nakazał L. i M. N. jako wspólnikom spółki, aby zapłacili solidarnie R. R. 141 996,67 zł z ustawowymi odsetkami. Egzekucja tej należności okazała się bezskuteczna. Po umorzeniu postępowania egzekucyjnego R. R. stwierdził, że dłużnicy dnia 3 grudnia 1999 r. darowali spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego córce K. N., która sprzedała je – dnia 7 czerwca 2000 r. – babci E. N. Dnia 13 marca 2001 r. Sąd Okręgowy w G.. – po rozpatrzeniu skargi pauliańskiej R. R. – wydał wyrok uznający obie umowy zbycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego za bezskuteczne wobec niego i zezwalający mu na przeprowadzenie egzekucji sądowej z prawa stanowiącego przedmiot tych umów (sygn. akt I C …/00). Wyrok uprawomocnił się po oddaleniu apelacji E. N. Dnia 11 sierpnia 2001 r. R. R. powiadomił Spółdzielnię Mieszkaniową „G.” o treści tego wyroku i wniósł o wstrzymanie przyjmowania w poczet członków spółdzielni ewentualnych nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu do czasu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Po prawomocnym zakończeniu sprawy I C …/00 R. R. złożył wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, w którym domagał się zaspokojenia świadczenia objętego nakazem zapłaty z dnia 21 lipca 2000 r. ze spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przysługującego – w chwili złożenia wniosku egzekucyjnego – powodom A. i L. małż. J. Komornik zajął to prawo dnia 6 czerwca 2002 r. 3 W toku rozpoznawania skargi pauliańskiej R. R. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu zostało dwa razy zbyte: E. N. sprzedała je R.J. dnia 28 marca 2001 r., a R. J. – A. i L. małż. J. dnia 28 maja 2001 r. Powodowie kupili spółdzielcze prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego za pośrednictwem biura obrotu nieruchomościami. Przed sporządzeniem umowy pośrednik ustalił, że zbywca – R. J. – jest członkiem spółdzielni i nie ma przeszkód prawnych do sprzedaży prawa. O piśmie z dnia 21 sierpnia 2000 r., wysłanym przez pozwanego do spółdzielni mieszkaniowej, powodowie dowiedzieli się po otrzymaniu zawiadomienia od komornika, że przystępuje do opisu i oszacowania lokalu. Sąd pierwszej instancji uznał, że powództwo o zwolnienie przedmiotu spod egzekucji (art. 841 § 1 k. p. c) jest nieuzasadnione. Skierowanie egzekucji do przysługującego powodom spółdzielczego prawa własnościowego do lokalu mieszkalnego nie narusza ich prawa. Pozwany – na podstawie wyroku uzyskanego w sprawie I C …/00 i zaopatrzonego w klauzulę wykonalności – może prowadzić egzekucję ze spornego prawa niezależnie do tego komu ono przysługuje w chwili wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Podstawę prawną tego uprawnienia stanowi art. 532 k.c. Osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu jest bowiem nie tylko osoba, na której rzecz dłużnik wierzyciela, względem którego czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, rozporządził prawem, ale także kolejne osoby będące – jak powodowie – nabywcami tego prawa. Apelację powodów od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny oddalił zaskarżonym wyrokiem. Sąd odwoławczy uznał, że wyrok został wydany z naruszeniem art. 532 k.c. Z tego przepisu nie wynika bowiem uprawnienie pozwanego do prowadzenia egzekucji z spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. Wprawdzie przytoczony przepis uprawnia wierzyciela, względem którego czynność dłużnika została uznana za bezskuteczną, do przeprowadzenia egzekucji z przedmiotu, który wskutek tej czynności wszedł z majątku dłużnika albo do niego nie wszedł, jednakże dotyczy to sytuacji, w której przedmiot ten znajduje się w majątku osoby pozwanej w sprawie o uznanie czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną. Wyrok uwzględniający 4 skargę pauliańską nie daje wierzycielowi „uprawnienia skutecznego niejako erga omnes”. Zdaniem Sąd Apelacyjny nie ma jednak podstaw do uwzględnienia apelacji. Ocena zasadności powództwa wymaga bowiem – wobec bezspornego faktu, że powodowie nabyli spółdzielcze prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego w toku sprawy I C …/00 – uwzględnienia konsekwencji wynikających z art. 192 pkt 3 k.p.c. Przytoczony przepis statuuje fikcję prawną, polegającą na tym, że zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na bieg sprawy, a powaga rzeczy osądzonej wydanego w niej wyroku obejmuje także nabywcę. W konsekwencji to właśnie art. 192 pkt 3 k.p.c., pominięty przez Sąd pierwszej instancji z powodu przyjęcia innej koncepcji prawnej, powoduje, że pozwany, posiadając wyrok wydany w sprawie I C…/00 i nakaz zapłaty, może prowadzić egzekucję także przeciwko powodom. W skardze kasacyjnej, opartej tylko na pierwszej podstawie, pełnomocnik powodów zarzucił naruszenie art. 192 pkt 3 k.p.c. Polega ono – jego zdaniem – na zastosowaniu przytoczonego przepisu „w sytuacji, w której nie było podstaw do zastosowania tego przepisu, albowiem nie można uznać, że przedmiotem sprawy o uznanie za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela czynności dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela jest spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu; przedmiotem sprawy o uznanie czynności za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela jest prawo do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną a zbycie tego prawa w ogóle nie jest niemożliwe, co powoduje – wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego– że zapadły w sprawie wyrok nie odnosi skutku wobec powodów-nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, którzy nabyli to prawo w czasie trwania procesu o uznanie za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela czynności dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela”. Powołując się na tę podstawę, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ze względu na konstrukcję rozpoznawanej skargi kasacyjnej, w której skarżący w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucili jedynie naruszenie art. 5 192 pkt 3 k.p.c., rozważenia wymaga przede wszystkim kwestia charakteru prawnego tego przepisu. Ze sformułowania art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. w zestawieniu z jego pkt 2 wynika bowiem, że pierwsza podstawa kasacyjna dotyczy jedynie naruszenia prawa niebędącego prawem procesowym. Powstaje zatem problem, czy przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. można zaliczyć do przepisów prawa materialnego w rozumieniu art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. Wykluczenie takiej możliwości oznaczałoby bowiem, że skarga kasacyjna nie odpowiada wymaganiom przewidzianym w art. 3984 § 1 pkt. 2 k.p.c., ponieważ podstawa, na której została oparta, nie zwierałaby wskazania naruszonych przepisów prawa materialnego. Nie wchodziłaby też w grę możliwość rozpoznania zarzutu naruszenia art. 192 pkt 2 k.p.c. jako przepisu prawa procesowego z powodu oparcia skargi kasacyjnej wyłącznie na pierwszej podstawie z art. 3983 § 1 k.p.c. Sąd kasacyjny – zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. – jest związany granicami skargi kasacyjnej i zarzuty wykraczające poza powołaną podstawę skargi kasacyjnej (z wyjątkiem nieważności postępowania) nie mogą być brane pod rozwagę z urzędu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r., II CKN 366/97, niepubl.) Należy przypomnieć, że – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego – przytoczenie podstaw skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia polega najpierw na ogólnym określeniu wytykanych naruszeń prawa materialnego i przepisów postępowania, następnie na wskazaniu przepisów, które zostały naruszone (z podaniem numeru artykułu, paragrafu lub ustępu ustawy), a w końcu na wyjaśnieniu, na czym to naruszenie polegało. Skarga kasacyjna, która nie spełnia tego wymagania, jest dotknięta wadą nienaprawialną i podlega odrzuceniu, bez wzywania do jej usunięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 96; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2002 r., III CKN 1310/00, Lex nr 54502). Sąd Najwyższy także wielokrotnie podkreślał, że – działając jako sąd kasacyjny – nie jest uprawniony do samodzielnego konkretyzowania zarzutów lub ryzykowania domysłów, jakiego przepisu prawa dotyczy podstawa skargi kasacyjnej. Jest tak również dlatego, że ustawodawca, wprowadzając przymus adwokacko-radcowski (art. 871 § 1 k.p.c.), postawił skardze kasacyjnej wysokie wymagania profesionalne; wśród tych wymagań jest prawidłowe przytoczenie 6 podstaw oraz ich uzasadnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 33/96, OSNAP 1997, nr 14, poz. 250; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 390/97, niepubl.). W tej sytuacji – wobec wyraźnego wskazania w podstawie skargi kasacyjnej jedynie art. 192 pkt 3 k.p.c. jako naruszonego przepisu prawa – przytaczane poza podstawą skargi kasacyjnej przepisy prawa materialnego nie mają znaczenia dla wskazanego przez skarżących zakresu naruszonych przepisów prawa. Dla określenia charakteru prawnego danego przepisu nie jest istotne, w jakim akcie prawnym został on zamieszczony, ale o procesowym albo materialnym charakterze tego przepisu decydują jego teść i cel. Przepisami prawa materialnego są przepisy regulujące bezpośrednio stosunki cywilnoprawne między poszczególnymi podmiotami prawnymi (określają zachowanie tych podmiotów) oraz roszczenia wynikające z tych stosunków (nakładają obowiązki i przyznają prawa lub uprawnienia) łącznie z przepisami o zaskarżalności, wymagalności, terminach przedawnienia i terminach do sądowego dochodzenia tych roszczeń. Przepisami procesowymi są zaś normy instrumentalne, które określają drogę i sposób dochodzenia uprawnień wynikających ze stosunków cywilnoprawnych i norm materialnoprawnych. Zdaniem skarżących przepis art. 192 pkt 3 k.p.c., choć zamieszczony w kodeksie postępowania cywilnego, jest przepisem prawa materialnego. Zbycie rzeczy lub prawa nie pozbawia – z mocy art. 192 pkt 3 k.p.c. in principio – legitymacji procesowej biernej zbywcy. Przepis w tej części jest zatem normą materialnoprawną – samoistną podstawą legitymacji zbywcy (tzw. substytucja albo podstawienie procesowe względne), który działa w imieniu własnym, ale na rzecz nabywcy. Tego stanowiska nie można podzielić. Wprawdzie hipoteza normy prawnej zawartej w art. 192 pkt 3 k.p.c. odwołuje się do zdarzeń prawnych (zbycie w toku sprawy rzeczy lub prawa), jednakże treść hipotezy nie przesądza jeszcze o charakterze prawnym całej normy prawnej. Dokonując jej oceny, nie można bowiem pomijać dyspozycji analizowanej normy prawnej (zbywca nadal pozostaje stroną postępowania). Należy podzielić wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że jeżeli 7 zdarzenia prawne ujęte w hipotezie analizowanej normy prawnej wywołują inne fakty procesowe (a nie fakty materialnoprawne), to należy przyjąć procesowy charakter całej normy prawnej. Mówiąc inaczej, w takim wypadku o charakterze normy prawnej decyduje jej dyspozycja. Taka sytuacja zachodzi w przypadku analizowanej normy prawnej. Zbycie w toku procesu rzeczy lub prawa, będące niewątpliwie zdarzeniem prawnym, nie ma wpływu o ocenę charakteru prawnego całej normy prawnej, ponieważ decyduje o tej ocenie dyspozycja normy prawnej dotycząca kwestii procesowych. Utrzymuje ona dotychczasowy stan w zakresie stron postępowania. Zbywca, będący stroną postępowania, zachowuje nadal legitymację procesowa, oderwaną jednak od sytuacji materialnoprawnej strony. W tym wypadku zachodzi jeden z przypadków tzw. podstawienia procesowego. Okoliczność, że procesowy charakter tej instytucji nie jest w zasadzie kwestionowany w piśmiennictwie, przemawia także na rzecz tezy, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter procesowy. Tej tezy nie podważa fakt, że podstawienie procesowe powoduje – co przyjmuje się zgodnie w literaturze i orzecznictwie – iż powaga rzeczy osądzonej wyroku wydanego z udziałem w procesie zbywcy rzeczy lub prawa obejmuje również ich nabywcę (tzw. rozszerzona prawomocność wyroku). W stosunku do nabywcy może być prowadzona egzekucja (art. 788 k.p.c.). Jej przeprowadzenie niewątpliwie wpływa na zmianę sytuacji materialnoprawnej między zbywcą a nabywcą rzeczy lub prawa. Nabywca może bowiem wystąpić przeciwko zbywcy z roszczeniem odszkodowawczym (art. 471 k.c.) bądź z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Jednakże podstawy tych roszczeń nie będzie stanowiła norma art. 192 pkt 3 k.p.c. Zachowa ona mimo wszystko swój procesowy charakter. Celem unormowania przewidzianego w art. 192 pkt 3 k.p.c. jest jedynie stabilizacja procesu przez uniezależnienie jego toku od pozaprocesowych czynności dyspozycyjnych stron postępowania i wyeliminowanie możliwości „torpedowania” procesu przez zbycie rzeczy stanowiącej przedmiot sporu. Konkludując, należy przyjąć, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter wyłącznie procesowy. To oznacza, że skarga kasacyjna podlega odrzuceniu, 8 ponieważ dotknięta jest nienaprawialną wadą (podstawa, na której została oparta, nie zawiera wskazania naruszonego przepisu prawa). Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia (art. 3986 § 2 k.p.c.). jz