III UZP 42/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: E. Mzyk, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Andrzeja L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o prawo do renty inwalidzkiej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 20 sierpnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy osobie, która stała się inwalidą II grupy w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej, przysługuje prawo do renty inwalidzkiej na zasadzie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), również w razie, gdy po ukończeniu szkoły podjęła zatrudnienie, ale nie nabyła z tego tytułu prawa do renty inwalidzkiej?"podjął następującą uchwałę:Osobie, która stała się inwalidą II grupy w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej, przysługuje prawo do renty inwalidzkiej na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) także w sytuacji, gdy po ukończeniu tej szkoły podjęła zatrudnienie, lecz nie nabyła z tego tytułu prawa do renty inwalidzkiej. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Andrzej K. ur. 14 czerwca 1963 r., zgłosił w dniu 6 kwietnia 1987 r. wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej. Do wniosku dołączył dowody na zatrudnienie od dnia 1 sierpnia 1983 r. do dnia 15 stycznia 1987 r. (z przerwami). W kwestionariuszu dołączonym do wniosku ponadto podał, że w okresie od dnia 1 września 1978 r. do dnia 1 czerwca 1983 r. uczęszczał do Technikum Elektrycznego w O. Organ rentowy uznał okres zatrudnienia w rozmiarze 1 roku, 4 miesięcy i 16 dni, jednakże decyzją z dnia 17 czerwca 1987 r. odmówił przyznania renty inwalidzkiej, ponieważ OKIZ ustaliła, że inwalidztwo wnioskodawcy II grupy powstało w 1977 r., a więc przed podjęciem zatrudnienia.W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu wnioskodawca wnosił o zmianę decyzji i przyznanie renty inwalidzkiej.Wnioskodawca podniósł, że stan jego zdrowia uległ pogorszeniu już w czasie nauki w szkole ponadpodstawowej, mimo to po skończeniu nauki podjął zatrudnienie. Zdaniem wnioskodawcy, inwalidztwo uległo pogorszeniu zarówno w czasie nauki, jak i zatrudnienia.Organ rentowy wnosił o oddalenie odwołania - z powołaniem się na art. 32 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Sąd Wojewódzki dopuścił dowód z opinii biegłego - sądowego lekarza psychiatry na okoliczność daty powstania inwalidztwa wnioskodawcy, a w szczególności, czy istnieje podstawa do przyjęcia, że stał się on inwalidą II grupy w okresie uczęszczania do Technikum Elektrycznego od dnia 1 września 1978 r. do dnia 10 czerwca 1983 r.W opinii pisemnej biegły stwierdził, że wnioskodawca był inwalidą III grupy już w 1977 r., pogorszenie zaś inwalidztwa do stopnia II grupy nastąpiło w 1981 r., tj. w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej i przed podjęciem zatrudnienia.W związku z powyższym Sąd Wojewódzki uznał, że w sprawie powstało zagadnienie prawne tej treści, czy osobie, która stała się inwalidą II grupy w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej, przysługuje prawo do renty inwalidzkiej na podstawie art. 63 ustawy o z.e.p. również wtedy, gdy osoba ta po ukończeniu szkoły podjęła zatrudnienie, lecz nie nabyła z tego tytułu prawa do renty inwalidzkiej.Uznając, że zagadnienie to nasuwa poważne wątpliwości prawne, Sąd Wojewódzki przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że wątpliwość Sądu Wojewódzkiego powstała dlatego, iż art. 63 znajduje się w rozdziale III ustawy o z.e.p., zawierającym przepisy dotyczące świadczeń dla niektórych osób nie będących pracownikami, oraz z uwagi na brzmienie tego przepisu.Zdaniem Sądu, wykładnia gramatyczna tego przepisu wskazywałaby na to, że prawo do renty przysługuje wyłącznie osobom, które stały się inwalidami w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej lub na studia i nie podjęły zatrudnienia.Jednakże, zdaniem Sądu, okoliczność, że wnioskodawca po ukończeniu szkoły, mimo inwalidztwa, podjął zatrudnienie, nie powinna go stawiać w gorszej sytuacji od osób, które zatrudnienia nie podjęły.Udzielenie odpowiedzi na przedstawione zagadnienie wymaga dokonania wykładni art. 63 ustawy o z.e.p. Przepis ten w ust. 1 stanowi, że uczniom szkół ponadpodstawowych, studentom szkół wyższych i uczestnikom studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej, którzy stali się inwalidami I lub II grupy w czasie uczęszczania do szkoły lub odbywania studiów, przysługuje prawo do renty inwalidzkiej.W stanie prawnym obowiązującym do dnia 31 grudnia 1982 r. nie było normy prawnej odpowiadającej art. 63 obowiązującej obecnie ustawy o z.e.p.Artykuł 63 ust. 1 ustawy o z.e.p. został ustanowiony w celu ochrony ludzi młodych, którzy stali się inwalidami I lub II grupy w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej lub odbywania studiów. Ratio legis tego przepisu jest zapewnienie środków utrzymania tej grupy młodzieży, która w okresie pobierania nauki w szkole stopnia ponadpodstawowego lub w szkole wyższej utraciła zdolność do wykonywania w przyszłości jakiegokolwiek zatrudnienia w normalnych warunkach.Spod dobrodziejstwa tego przepisu nie mogą być wyłączone te osoby, które - mimo iż stały się inwalidami I lub II grupy w czasie uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej lub odbywania studiów - po zakończeniu nauki podjęły zatrudnienie, ale nie nabyły z tego tytułu prawa do renty inwalidzkiej.Jak trafnie bowiem podkreślił Sąd Wojewódzki, podjęcie zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 63 ust. 1 nie może powodować ujemnych skutków prawnych i stawiać ich w gorszej sytuacji od osób, które zatrudnienia nie podjęły. Podjęcie zatrudnienia, a więc dążenie do zdobywania środków utrzymania we własnym zakresie, nie może skutkować negatywnych konsekwencji.Odmienna wykładnia art. 63 ust. 1 byłaby ponadto sprzeczna z jego ratio legis.Dlatego osoba, która spełniała warunki do renty inwalidzkiej na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p., a jedynie nie wystąpiła z wnioskiem o ustalenie tego prawa, podjęła zatrudnienie, jednakże nie nabyła z tego tytułu prawa do renty inwalidzkiej, może skutecznie domagać się renty inwalidzkiej na podstawie art. 63 ust. 1. Wskutek podjęcia zatrudnienia nie utraciła ona bowiem tego prawa. Dlatego przy ocenie jej prawa do renty inwalidzkiej na podstawie art. 63 ust. 1 obojętny jest jej późniejszy status pracownika, gdyż decydujące znaczenie mają te przesłanki, które są wymienione w art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p.W sytuacji więc, gdy taka osoba wykazała, że przesłanki te spełnia, a w konsekwencji - że jeszcze nie będąc pracownikiem spełniała warunki do renty inwalidzkiej na podstawie tego przepisu - należy jej przyznać rentę inwalidzką w wysokości określonej w art. 63 ust. 3 ustawy o z.e.p. Prawo jej do renty z mocy tego przepisu podlega ocenie z innego tytułu niż zatrudnienie.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.Podjęta uchwała jest zgodna ze stanowiskiem przedstawiciela Prokuratury Generalnej oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie.