I CSK 3754/23

I CSK 3754/23 POSTANOWIENIE 30 października 2025 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Grzegorz Misiurek na posiedzeniu niejawnym 30 października 2025 r. w Warszawie w sprawie z wniosku E.M. z udziałem H.M., S.M. i M.S. o podział majątku wspólnego A.M. i H.M. oraz o dział spadku po A.M. i zniesienie współwłasności, na skutek skargi kasacyjnej E.M. od postanowienia Sądu Okręgowego w Olsztynie z 24 kwietnia 2023 r., IX Ca 901/21, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i orzeka, że wnioskodawczyni i uczestnicy H.M. i S.M. ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w postępowaniu kasacyjnym. (A.T.) UZASADNIENIE Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub I CSK 3754/23 2 wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania w oparciu o pierwszą, trzecią i czwartą spośród wymienionych przesłanek. Sformułowane przez skarżącą istotne zagadnienie prawne dotyczy tego, czy w przypadku podziału gospodarstwa rolnego w ramach działu spadku możliwe jest obniżenie spłat należnych spadkobiercy na podstawie art. 216 § 2 k.c. w związku z art 1070 k.c., w taki sposób, że spadkobierca będący jednocześnie uprawnionym do zachowku otrzyma spłatę niższą niż zachowek należny mu na podstawie art. 991 § 2 k.c. Nieważności postępowania skarżąca upatrywała z kolei w rozpoznaniu sprawy przez Sąd drugiej instancji w składzie jednoosobowym, podczas gdy właściwy do rozpoznania sprawy był skład trzech sędziów. Ostatnia wskazana przez skarżącego przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania została związana z naruszeniem art. 216 § 2 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i obniżenie należnych współwłaścicielowi spłat w związku podziałem gospodarstwa rolnego z pominięciem analizy sytuacji osobistej i majątkowej współwłaścicieli zobowiązanych do spłat i współwłaściciela uprawnionego do ich otrzymania, a także z pominięciem analizy typu, wielkości i stanu gospodarstwa. Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc pozostający w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy, a ustalonym przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2 k.p.c.) i także w związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (zob. postanowienia SN: z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13, z 3 lutego 2012 r., I UK 271/11 - nie publ.). Konieczne I CSK 3754/23 3 jest przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub procesowego), którego dotyczy zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, z 9 lutego 2011 r., III SK 41/10 - nie publ.). Skarżąca nie wykazała występowania istotnego zagadnienia prawnego. Zgodnie z art. 1082 k.c. jeżeli do spadku należy gospodarstwo rolne, ustalenie zachowku następuje z uwzględnieniem przepisów niniejszego tytułu, a także odpowiednio art. 216. Odesłanie do art. 216 k.c. oznacza możliwość obniżenia należnego uprawnionemu zachowku, a obniżona kwota zachowku nie wyklucza możliwości rozłożenia jej na raty lub odroczenia terminu jej zapłaty stosownie do art. 212 § 3 k.c. Ponadto, ustawodawca wskazał kryteria, jakimi powinien kierować się sąd decydując o obniżce wysokości spłat i zgodnie z tym przepisem należy wziąć pod uwagę: typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego oraz sytuację osobistą i majątkową zobowiązanego i uprawnionego do spłat Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika również, że istnieje możliwość miarkowania zachowku; w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawie art. 5 k.c. (uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSNC 1981, nr 12, poz. 228). Skarżąca powołała się ponadto na nieważność postępowania dotyczącą rozpoznania sprawy przez Sąd drugiej instancji w składzie jednoosobowym (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Zaskarżone skargą kasacyjną postanowienie zostało wydane 24 kwietnia 2023 r. W niniejszej sprawie nie doszło do nieważności postępowania. W uchwale składu siedmiu sędziów SN z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22 (OSNP 2023, nr 10, poz. 104) – mającej moc zasady prawnej - przyjęto wprawdzie, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze I CSK 3754/23 4 zm.) ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.), jednakże z zastrzeżeniem, że wykładnia ta obowiązuje od dnia podjęcia uchwały. Nie odnosi się ona zatem do zaskarżonego postanowienia. W odniesieniu z kolei do ostatniej ze wskazanych przesłanek należy zauważyć, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury, odwołanie się do przesłanki oczywistej zasadności skargi kasacyjnej wymaga przedstawienia, w czym wyraża się „oczywista zasadność” skargi oraz argumentacji wykazującej, że istotnie skarga jest oczywiście uzasadniona. Chodzi tu o wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (zob. m.in. postanowienie SN z 23 listopada 2011 r., III PK 44/11, nie publ.). Celem sformułowania powyższej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest wykazanie jedynie oczywistego naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacji, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. postanowienie SN z 6 listopada 2012 r., III SK 16/12, nie publ.). Skarżąca nie wykazała również i tej przesłanki, gdyż wbrew argumentacji skarżącej Sąd drugiej instancji uwzględnił typ, wielkość i stan gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem zniesienia współwłasności, a także sytuację osobistą i majątkową współwłaściciela zobowiązanego do spłat i współwłaściciela uprawnionego do ich otrzymania (art. 216 § 2 pkt 1 i 2 k.c.). Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1 k.p.c., gdyż brak zgody uczestników na określony sposób podziału majątku wspólnego nie powoduje sam przez się sprzeczności ich interesu z interesem wnioskodawczyni i nie uzasadnia obciążenia jej kosztami postępowania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 2010 r., III CZ 46/10, OSNC 2011, nr 7 – 8, poz. 88). (M.M.) I CSK 3754/23 5 [SOP]