III CZP 19/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik (sprawozdawca). Sędziowie SN: A.. Gola, J. Sokołowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie powództwa Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta C. przeciwko Barbarze i Wiesławowi małż. S. z udziałem interwenienta ubocznego Henryka S. o ustalenie nieważności aktu notarialnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 11 marca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy umowa o przekazaniu przez Skarb Państwa osobie fizycznej w użytkowanie wieczyste nieruchomości podlegającej zwrotowi na rzecz poprzedniego właściciela albo jego następcy prawnego w trybie art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99) jest nieważna z mocy art. 58 § 1 k.c.:"podjął następującą uchwałę:Umowa, na mocy której Skarb Państwa oddał wywłaszczony grunt osobie fizycznej w użytkowanie wieczyste z naruszeniem powinności zwrotu tego gruntu na rzecz poprzedniego właściciela albo jego następcy prawnego (art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - Dz. U. Nr 22, poz. 99), nie jest - sama przez się - nieważna (art. 58 § 1 k.c.).Uzasadnienie faktyczneNotarialną umową z dnia 30 grudnia 1977 r. Prezydent Miasta C. oddał - w wykonaniu decyzji z dnia 27 lipca 1977 r. - Spółdzielni Mieszkaniowej (...) pod wielomieszkaniową zabudowę m.in. działkę o powierzchni 2141 m2 położoną przy ul. (...) w C., nabytą w dniu 16 kwietnia 1975 r. w trybie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) na ten cel od Hilarego i Czesławy małż. S. Wiesław i Barbara małż. S. - tu pozwani - wystawili w latach 1982-1983 na części tej działki (405m2) za zgodą Spółdzielni dwukondygnacyjny budynek usługowo-mieszkalny, używany na kwiaciarnię. "W związku z wybudowaniem budynku (...)" na tym gruncie, decyzją z dnia 12 lipca 1985 r. Prezydent Miasta C. orzekł wygaśnięcie z dniem 1 sierpnia 1985 r. użytkowania wieczystego nowo utworzonej działki nr 376/2 o powierzchni 405 m2, uprzednio przekazanej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w C. Notarialną umową z dnia 26 października 1985 r. oddał jednak - w wykonaniu swej decyzji z dnia 27 lipca 1985 r. - tę działkę nr 99 lat w użytkowanie wieczyste pozwanym Wiesławowi i Barbarze S. pod budowę domu jednorodzinnego. Mając na względzie, że godzi ona w uprawnienie następców prawnych poprzedniego właściciela do zwrócenia im tej działki, w decyzji z dnia 30 grudnia 1985 r. Prezydent Miasta C. stwierdził nieważność swej decyzji z dnia 27 lipca 1985 r. w sprawie oddania działki nr 375/2 w użytkowanie wieczyste pozwanym Wiesławowi i Barbarze małż. S. Pominięcie następcy prawnego poprzednich właścicieli (tu interwenienta ubocznego po stronie powodowej) rzutuje - według Sądu Rejonowego - na ważność umowy o oddanie pozwanym tego gruntu w użytkowanie wieczyste. W wydanym wyroku uwzględnił więc powództwo Skarbu Państwa o stwierdzenie nieważności zawartej na podstawie tej decyzji umowy notarialnej z dnia 26 listopada 1985 r. o oddaniu pozwanym gruntu stanowiącego działkę nr 375/2 w użytkowanie wieczyste [obecnie nieruchomości KW Nr (...)]. Przy rozpoznawaniu rewizji pozwanych powstało dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały. Wywłaszczenie polega na odjęciu prawa własności nieruchomości (z reguły) na rzecz Państwa (art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, Dz. U. Nr 22, poz. 99). Własność nieruchomości Państwo nabywa w drodze cywilnoprawnej umowy sprzedaży (zamiany) zawartej z dotychczasowym właścicielem lub - gdy nie dojdzie do porozumienia - w formie przymusowej z dniem, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna (art. 69 ust. 1 ustawy). Rozpoznawana sprawa dotyczy nieruchomości nabytej w drodze czynności cywilnoprawnej pod rządem prawa dotychczasowego. Przepisy prawa dotychczasowo jednak w tych kwestiach w sposób istotny nie odbiegają od powołanych wyżej przepisów obowiązującej od dnia 1 sierpnia 1985 r. ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (zwanej dalej "ustawą").Materialnoprawne przesłanki dopuszczalności wywłaszczania określa art. 50 ust. 1 ustawy (art. 3 dot. prawa). Wywłaszczenie - a także zawarcie umowy nabycia nieruchomości na zasadach art. 6 ust. 1 dot. prawa - mogło zatem nastąpić tylko w sytuacji, gdy nieruchomość była na te cele niezbędna ubiegającemu się o wywłaszczenie.Jeżeli zatem następnie "stała się zbędna na cel uzasadniający wywłaszczenie", to nieruchomość wywłaszczona lub jej część podlega - jak to stanowi ust. 1 art. 74 ustawy (art. 34 ust. 1 dot. prawa zawiera dodatek "i nie została użyta" na ten cel) - zwrotowi na rzecz poprzedniego właściciela albo jego następcy prawnego za jego zgodą. W rozumieniu tych przepisów nieruchomością wywłaszczoną jest także, według zasady prawnej uchwalonej przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego (uchwała z dnia 20 lutego 1985 r. III AZP 8/84 - OSNCP 1985, z. 10, poz. 145), nieruchomość zbyta na podstawie umowy, przewidzianej w art. 53 ust. 1 ustawy (art. 6 ust. 1 dot. prawa). To wskazuje, że zwrotowi podlega również nieruchomość przeniesiona przez poprzedniego właściciela na Państwo w warunkach określonych w tymże ust. 1 art. 53 ustawy (art. 6 ust. 1 dot. prawa). Powinności, o której mowa w art. 74 ust. 1 ustawy, odpowiada - zbliżone do uprawnienia osoby, której przysługuje prawo pierwokupu (tak w powołanej uchwale Sądu Najwyższego) - uprawnienie poprzedniego właściciela albo jego następcy prawnego do przywrócenia mu własności i posiadania nieruchomości, której został pozbawiony na skutek wywłaszczenia. W uprawnianie to zaś godzi oddanie nieruchomości, która stała się zbędną na cel uzasadniający wywłaszczenie, innej osobie fizycznej pod zabudowę domem jednorodzinnym w wieczyste użytkowanie. W rozpoznawanej sprawie jednak Skarb Państwa nie negował obowiązku zwrotu następcy prawnemu poprzednich właścicieli nieruchomości wywłaszczonej. Toteż nie wyczekując - aby usunąć powyższą przeszkodę - na powództwo o zwrot nieruchomości wywłaszczonej (por. powołana zasada prawna Sądu Najwyższego) ograniczył się do uchylenia decyzji zamykającej administracyjną fazę postępowania i wystąpienia - w powołaniu się na to - do sądu z żądaniem stwierdzenia, że nieważna jest umowa użytkowania wieczystego, jako sprzeczna z przepisem art. 74 ust. 1 ustawy. Zakładając, że wspomniana nieruchomość stała się zbędna na cel uzasadniający wywłaszczeniu, powziął jednak sąd rewizyjny wątpliwość, czy może tu wchodzić w grę sankcja nieważności przewidziana w § 1 art. 58 k.c. Przepisy ustawy przewidują dwustopniowy tryb powstawania użytkowania wieczystego, jako że art. 35 ust. 1 tej ustawy stanowi, że zawarcie umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste poprzedza wydanie przez terenowy organ administracji państwowej decyzji określającej osobę nabywcy oraz przedmiot zbycia (por. także art. 20 ust. 1 ustawy). Do wyeliminowania przeszkody zwrotu nieruchomości wywłaszczonej nie wystarcza stwierdzenie nieważności decyzji zamykającej administracyjny etap postępowania. W orzecznictwie ukształtował się przecież pogląd, że uchylenie decyzji, które nastąpiło po zawarciu na jej podstawie umowy o oddaniu gruntu w użytkowanie wieczyste, nie pociąga nieważności umowy, lecz może mieć znaczenie dla oceny jej ważności w świetle prawa cywilnego (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z dnia 25 kwietnia 1964 r. III CO 12/64, OSNCP 1964, z. 12, poz. 244). Obowiązek zwrotu nieruchomości wywłaszczonej aktualizuje się po zaakceptowaniu go przez poprzedniego właściciela albo jego następcę prawnego. Statuujący go przepis więc może zostać wyłączony odmienną wolą uprawnionego, ma zatem charakter względny. Do nieważności zaś w rozumieniu § 1 art. 58 k.c. prowadzi sprzeczność czynności prawnej z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa. W rozważanej sytuacji więc taka nieważność nie zachodzi, skoro ubiegający się o ustanowienie użytkowania wieczystego nie miał obowiązku dociekania, czy Skarb Państwa - wpisany w księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości - dysponuje odmową przyjęcia wywłaszczonej nieruchomości przez dotychczasowego właściciela. Takie stanowisko umacnia także analogia ze skutkami naruszenia prawa pierwokupu. W braku bowiem odmiennego unormowania szczególnego nie powoduje ono nieważności bezwarunkowej umowy sprzedaży.Mając na względzie przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy rozstrzygnął jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).