III KZ 39/01

POSTANOWIENIE Z DNIA 12 LIPCA 2001 R. III KZ 39/01 Strony występujące w postępowaniu poprawczym mogą wnieść ka-sację, w warunkach określonych w art. 520 k.p.k., od prawomocnego wyro-ku sądu odwoławczego, w razie orzeczenia wobec nieletniego środka po-prawczego – umieszczenia w zakładzie poprawczym, nie tylko z powodu uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k., ale także podnosząc zarzut inne-go rażącego naruszenia prawa jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść prawomocnego orzeczenia. Przewodniczący Sędzia SN: W. Kozielewicz. Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Piechota. Sąd Najwyższy w sprawie nieletniego Sławomira N. wobec którego orzeczono umieszczenie w zakładzie poprawczym, po rozpoznaniu zażale-nia Czesława N. – ojca nieletniego, na postanowienie Sądu Okręgowego w Z. z dnia 20 marca 2001 r., w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do złożenia wniosku o doręczenie odpisu wyroku sądu odwoławczego wraz z uzasadnieniem w celu wniesienia kasacji, po wysłuchaniu Prokuratora p o s t a n o w i ł zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. 2 U Z A S A D N I E N I E Sąd Okręgowy w Z. wyrokiem z dnia 8 grudnia 2000 r. utrzymał w mocy, zaskarżony przez obrońcę nieletniego Sławomira N., wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 31 maja 2000 r., mocą którego wobec tego nielet-niego za popełnienie czynów karalnych orzeczono umieszczenie w zakła-dzie poprawczym. W dniu 28 grudnia 2000 r. ojciec nieletniego Czesław N. złożył wnio-sek o przywrócenie mu terminu do złożenia wniosku o doręczenie orzecze-nia z uzasadnieniem w celu wniesienia kasacji. Sąd Okręgowy w Zamościu postanowieniem z dnia 20 marca 2001 r. odmówił Czesławowi N. ojcu nieletniego Sławomira N. przywrócenia termi-nu do złożenia wniosku o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem. W dniu 28 marca 2001 r. Czesław N. skierował do Sądu Najwyższego pismo na-zwane „wnioskiem”, które zostało uznane przez Sąd Okręgowy w Z. za za-żalenie na w/w postanowienie tego Sądu i przedstawione do rozpoznania Sądowi Najwyższemu. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Przed podjęciem decyzji co do złożonego zażalenia należy najpierw rozważyć kwestię dopuszczalności kasacji strony od wyroku sądu odwo-ławczego utrzymującego w mocy wyrok sądu pierwszej instancji, w którym orzeczono wobec nieletniego środek poprawczy w postaci umieszczenia w zakładzie poprawczym. Rozstrzygnięcie tej kwestii ma zasadnicze znacze-nie dla niniejszego postępowania, gdyż w przypadku przyjęcia, iż stronie kasacja od takiego wyroku nie przysługuje, bezprzedmiotowym staje się wszczęte postępowanie w zakresie przywrócenia terminu do złożenia wniosku o doręczenie stronie odpisu wyroku z uzasadnieniem celem wnie-sienia kasacji. 3 Na gruncie stanu prawnego istniejącego do 1 września 2000 r. przyjmowa-no, że strona miała prawo do wniesienia kasacji od wyroków wydanych w postępowaniu poprawczym toczącym się w instancji odwoławczej na pod-stawie kodeksu postępowania karnego (por. P. Górecki, Postępowanie po-prawcze w sprawach nieletnich, Gdańsk 1997, s. 212-216). Ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr 62, poz. 717), która we-szła w życie właśnie 1 września 2000 r., zasadniczo ograniczono klasę orzeczeń zaskarżalnych kasacją przez strony, jedynie do wyroków skazu-jących na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania (art. 523 § 2 k.p.k.), oraz wyroków uniewinniających lub uma-rzających postępowanie z przyczyn wskazanych w art. 17 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. oraz z powodu niepoczytalności, chyba że w kasacji podniesiono za-rzut wymieniony w art. 439 § 1 k.p.k. Przepis art. 523 § 2 k.p.k. można za-tem odczytać tak, że zawarte w nim ograniczenie możliwości wniesienia kasacji na korzyść oparte jest na kryterium surowości kary wymierzonej prawomocnym wyrokiem. Wniesienie zatem kasacji możliwe jest tylko w wypadku gdy została orzeczona kara surowa. Za taką ustawodawca uznał karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania (por. W. Grzeszczyk, Kasacja w sprawach karnych z uwzględnieniem no-weli do k.p.k. z 20 lipca 2000 r. Komentarz. Piśmiennictwo. Orzecznictwo. Wzory pism, Kraków 2001, s. 83). Konieczność zaś zachowania symetrii rozwiązań uzasadniała ograniczenie dopuszczalności kasacji stron na nie-korzyść oskarżonego (por. S. Zabłocki, Nowela do k.p.k. z dnia 20 lipca 2000 r. Komentarz, Warszawa 2000, s. 152). Tak interpretując przepisy art. 523 § 2 i § 3 k.p.k. należałoby dojść do wniosku, iż strony mogą wnieść kasację tylko i wyłącznie od wyroków wy-mienionych w tych przepisach i tylko pod określonymi w nich warunkami 4 odnoszącymi się do kierunku kasacji, chyba że chodzi o kasację wniesioną z powodu uchybień o jakich mowa w art. 439 k.p.k. (por. art. 523 § 4 k.p.k.). W orzecznictwie pojawił się również pogląd, iż możliwe jest przyjęcie, że ograniczenia dopuszczalności kasacji stron, wymienione w art. 523 § 2 i § 3 k.p.k., dotyczą jedynie wyroków rozstrzygających w przedmiocie odpo-wiedzialności karnej oskarżonego, nie mają zaś zastosowania gdy przed-miotem postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu odwo-ławczego jest inna kwestia (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Naj-wyższego z dnia 7 maja 2001 r., III KZ 1/01 nie publ.). Oczywistym wydaje się, że zaaprobowanie tego ostatniego stanowiska oznaczałoby, w realiach niniejszej sprawy, przyjęcie iż strona – rodzic nie-letniego, ma prawo wnieść kasację od wyroku sądu odwoławczego wyda-nego w postępowaniu poprawczym, gdyż takim wyrokiem nie rozstrzyga się przecież o odpowiedzialności karnej nieletniego, a jedynie o odpowie-dzialności za popełniony przez nieletniego czyn karalny. Do wniosku o przysługującym stronie prawie do wniesienia kasacji w ni-niejszej sprawie, i to nie tylko w przypadku uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k., należy dojść także podzielając wypowiedzi, które wskazują iż art. 523 § 2 i 3 k.p.k. ogranicza regułę określoną w art. 519 zd. pierwsze k.p.k., a zatem, że trzeba te przepisy interpretować we wzajemnym powią-zaniu z uwzględnieniem także art. 520 k.p.k. (P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego, Suplement do tomu II. Komentarz pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2000, s. 103-104). Otóż przyjęty w ustawie z dnia 28 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. Nr 35, poz. 228, ze zm.) model postępowania odwoławczego jest rezultatem funkcjonowania dwóch trybów postępowań rozpoznawczych przed sądem rodzinnym, a mianowicie postępowania po-prawczego, opartego na przepisach k.p.k., oraz postępowania opiekuńczo- 5 wychowawczego opartego na przepisach k.p.c. O tym czy postępowanie odwoławcze toczy się na podstawie przepisów k.p.c. czy k.p.k. decyduje, zgodnie z treścią art. 59 § 1 upn, rodzaj zastosowanego wobec nieletniego środka oraz żądanie (wniosek) zawarte w środku odwoławczym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 1984 r., VI KZP 7/84, OSNKW 1984, z. 11-12, poz. 111, K. Gromek, Komentarz do ustawy o postępowa-niu w sprawach nieletnich, Warszawa 2001 r., s. 326-329). Nie budzi wątpliwości, iż od orzeczenia sądu drugiej instancji orzekającego w stosunku do nieletniego środek wychowawczy kasacja jest dopuszczalna (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 1998 r. II CKN 771/97, OSNC 1998, z. 10, poz. 168, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1998 r. I CKN 939/97, Prok. i Pr. 1999, z. 11-12, poz. 37,, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 1998 r., I CKN 195/98, Prok. i Pr. 1999, z. 11-12, poz. 33). Czyli kasacja jest dopuszczalna jeżeli postępowanie odwoławcze toczyło się na podstawie przepisów k.p.c., a także, jeżeli toczyło się na podstawie przepisów k.p.k. a w drugiej instancji nie uwzględniono apelacji zawierającej wniosek o orzeczenie środka po-prawczego, lub uwzględniono apelację złożoną od orzeczenia mocą które-go zastosowano środek poprawczy i zmieniono to orzeczenie przez zasto-sowanie środka wychowawczego. Brak jest zdaniem Sądu Najwyższego racji, które nakazywałyby przyjąć bardzo restrykcyjną wykładnię art. 523 § 2 k.p.k., iż skoro w tym przepisie jest mowa wyłącznie o wyrokach „skazujących na karę pozbawienia wolno-ści bez warunkowego zawieszenia jej wykonania”, a w postępowaniu to-czącym się w niniejszej sprawie wobec nieletniego orzeczono środek po-prawny, a nie taką karę, to tylko z tego względu kasacja nie jest, poza wy-jątkami wymienionymi w art. 523 § 4 k.p.k., dopuszczalna. Taka formali-styczna wykładnia wspomnianego przepisu, nie uwzględniałaby faktu, iż na gruncie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich umieszczenie w za- 6 kładzie poprawczym jest najsurowszym pozakarnym środkiem zapobiega-nia i zwalczania przestępczości nieletnich. Byłoby zatem swoistym para-doksem gdyby dokonując interpretacji przepisów o kasacji od orzeczeń wydanych w sprawach nieletnich przyjąć, że kasacja przysługuje jedynie od orzeczenia sądu drugiej instancji w przypadku orzeczenia środka wycho-wawczego (stosuje się wówczas przepisy k.p.c.), zaś nie ma uprawnienia do wniesienia kasacji strona, poza wyjątkiem z art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k., gdy zapadł prawomocny wyrok sądu drugiej instancji, mocą którego orzeczono, bądź utrzymano w mocy, najsurowszy środek przewidziany w upn (umiesz-czenie w zakładzie poprawczym). Kierując się przedstawionym wyżej rozumowaniem Sąd Najwyższy uznał, iż strony występujące w postępowaniu poprawczym mogą wnieść kasację, w warunkach określonych w art. 520 k.p.k., od prawomocnego wy-roku sądu odwoławczego, w razie orzeczenia wobec nieletniego środka poprawczego – umieszczenia w zakładzie poprawczym, nie tylko z powodu uchybień wymienionych w art. 439 k.p.k., ale także podnosząc zarzut inne-go rażącego naruszenia prawa jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść prawomocnego orzeczenia. Przechodząc do rozpoznania zarzutów z zażalenia należy stwierdzić, iż nie można ich podzielić. Powszechnie w orzecznictwie przyjmuje się, iż uregulowanie zawarte w art. 126 § 1 k.p.k. obowiązujące w kwestii przywrócenia terminu, wymaga ist-nienia przyczyn usprawiedliwiających dokonanie przez stronę czynności procesowej po upływie terminu. Do przyczyn tych powołany przepis zalicza wystąpienie okoliczności „niezależnych” od strony, a więc takich, których strona nie mogła usunąć i dokonać wymaganej przez prawo czynności we właściwym czasie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1997 r., V KZ 28/97, Prok. i Pr. 1997, z. 6, poz. 9). 7 W doktrynie zauważa się, iż przywrócenie terminu nie nastąpi zarówno wówczas gdy strona umyślnie nie dotrzymała terminu, jak i wówczas gdy niezachowanie terminu jest wynikiem niedbalstwa albo lekkomyślności strony (por. J. Grajewski, L. Paprzycki, Kodeks postępowania karnego z komentarzem, Sopot 2000, s. 205). W niniejszej sprawie jak trafnie wykazał Sąd Okręgowy w Z., w ob-szernym uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 marca 2001 r., nie możemy w żadnym wypadku zasadnie mówić, iż ojciec nieletniego Sławomira N. z niezależnych od siebie okoliczności uchybił (i to znacząco) terminowi zawi-temu do złożenia wniosku o doręczenie mu odpisu wyroku wraz z uzasad-nieniem w celu złożenia kasacji.