I PK 262/04

Wyrok z dnia 29 czerwca 2005 r. I PK 262/04 Zmniejszenie zatrudnienia wywołane zmianami w organizacji pracy pra-codawcy ustala się według zasady przyczynowo-skutkowej (zmiany organiza-cyjne - redukcja etatów) od daty wprowadzenia tych zmian, a nie od momentu ustania stosunku pracy z pracownikiem zwalnianym w trybie indywidualnego rozwiązania umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy. Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Zbigniew Myszka (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2005 r. sprawy z powództwa Beaty G. przeciwko Urzędowi Gminy i Miasta w Ż. o przywró-cenie do pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 2 czerwca 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są-dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpoznania, pozo-stawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 2 czerwca 2004 r. zmienił zaskarżony przez pozwany Urząd Gminy i Miasta w Ż. wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Kutnie przywracający powódkę Beatę G. do pracy u pozwanego, w ten sposób, że oddalił powództwo i przyznał pełnomocnik po-wódki z urzędu kwotę 120 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej. W sprawie tej ustalono, że powódka była zatrudniona u pozwanego w okresie od dnia 15 paździer-nika 2001 r. do dnia 15 marca 2002 r. na podstawie umowy o pracę na czas określo-ny, a od dnia 15 marca 2002 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku młodszego referenta w Biurze Obsługi Rady. W połowie 2002 r. na stanowisko Burmistrza Urzędu Miasta i Gminy w Ż. wybrany został Zdzisław W. Za- 2 łącznikiem do zarządzenia Burmistrza [...] z dnia 29 listopada 2002 r. wprowadzony został nowy regulamin organizacyjny pozwanego Urzędu, w którym zlikwidowano między innymi Biuro Obsługi Rady i utworzono nowe referaty. Zadania Biura, w któ-rym zatrudnione były dwie osoby, w tym powódka, przejął referat organizacyjny. W dniu 31 stycznia 2003 r. pozwany rozwiązał umowę o pracę z powódką z zachowa-niem miesięcznego okresu wypowiedzenia, wskazując jako przyczynę wypowiedze-nia zmiany organizacyjne-redukcję etatów. W pierwszym kwartale 2003 r. pozwany Urząd rozwiązał stosunki pracy z pię-cioma pracownikami. Dwie pracownice odeszły na własną prośbę, jeden pracownik został przeniesiony do Spółki „M.-M.”, w której Urząd posiada 100 % udziałów, zaś dwie pracownice, w tym powódka, otrzymały wypowiedzenie umów o pracę. Jedno-cześnie od listopada 2002 r. nastąpiło nawiązanie stosunków pracy z sześcioma osobami. Sąd pierwszej instancji ustalił także, że nowo wybrany Burmistrz utracił za-ufanie do powódki, ponieważ wiele informacji dotyczących Urzędu pochodziło od powódki i jej rodziny. W ramach takich ustaleń Sąd ten uznał roszczenie powódki za uzasadnione, gdyż pozwany wprawdzie wykazał, że u niego miały miejsce zmiany organizacyjne, jednakże nie wykazał, aby wystąpiła redukcja etatów wskazana jako przyczyna wypowiedzenia powódce umowy o pracę, skoro w okresie od listopada 2002 r. do czerwca 2003 r. z pracy u pozwanego odeszło pięciu pracowników, a jed-nocześnie nawiązał on umowy o pracę z sześcioma pracownikami. W takiej sytuacji nie można mówić o zmniejszeniu zatrudnienia, które faktycznie uległo zwiększeniu o jedną osobę. Przyczyną wypowiedzenia powódce umowy o pracę nie była zatem redukcja etatów, ale za rzeczywistą przyczynę należało uznać utratę zaufania do powódki. Nie było też przeszkód, aby legitymująca się wyższym wykształceniem po-wódka objęła jedno ze stanowisk zaproponowanych nowym pracownikom. Ostatecz-nie Sąd Rejonowy uznał za pozorną wskazaną powódce przyczynę wypowiedzenia, co stanowiło istotne naruszenie art. 30 § 4 k.p., a w konsekwencji przywrócił ją do pracy na podstawie art. 45 § 1 k.p. Stanowiska tego nie podzielił Sąd Okręgowy, który wskazał, że zgodnie z brzmieniem art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 45 § 1 k.p. przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę powinna być konkretna, rzeczywista i prawdziwa, a sądy nie są uprawnione do badania celowości i zasadności dokonywanej reorganizacji stanu za-trudnienia i konieczności wprowadzania zmian organizacyjnych. Wskazana powódce przyczyna wypowiedzenia umowy o pracę w postaci zmian organizacyjnych - reduk- 3 cji etatów nie budziła wątpliwości. Nowy regulamin organizacyjny wprowadzony za-łącznikiem do zarządzenia Burmistrza [...] z dnia 29 listopada 2002 r. likwidował mię-dzy innymi Biuro Obsługi Rady, w którym była zatrudniona powódka i tworzył nowe referaty. Ta niesporna okoliczność nie była przedmiotem badania Sądu pierwszej instancji. Za kwestię zasadniczą Sąd Okręgowy uznał ustalenie, czy w pozwanym Urzędzie doszło rzeczywiście do redukcji etatów i likwidacji stanowiska pracy po-wódki. Ustalenie zmniejszenia zatrudnienia nie polega jedynie na matematycznym porównaniu stanu zatrudnienia w pozwanym Urzędzie, polegającym na obliczeniu, iż skoro w pierwszym kwartale 2003 r. rozwiązano stosunki pracy z pięcioma pracowni-kami, zaś zatrudniono sześciu nowych, to miało miejsce zwiększenie zatrudnienia, a nie jego zmniejszenie. Tymczasem, zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, okresem miarodajnym dla oceny przesłanek stosowania zwolnień jest okres trzech miesięcy, który należy liczyć od daty rozwią-zania stosunku pracy z pracownikiem zwalnianym indywidualnie (wyrok Sądu Naj-wyższego z dnia 29 marca 2001 r., I PKN 291/00, OSNP 2003 nr 2, poz. 30). Okres ten powinien być liczony na przyszłość, a nie wstecz. W celu dokonania ustalenia, czy w pozwanym Urzędzie nastąpiło rzeczywiście zmniejszenie zatrudnienia należało poddać analizie daty nawiązywania umów o pracę z nowo przyjętymi pracownikami i odnieść je do daty rozwiązania umowy o pracę z powódką w dniu, w którym upłynął okres wypowiedzenia. Z analizy tej wynika, że w pierwszym kwartale 2003 r. pozwa-ny rozwiązał umowy o pracę z pięcioma pracownikami. Jednocześnie od listopada 2002 r. nawiązał stosunki pracy z sześcioma osobami. Rozwiązanie umowy o pracę z powódką nastąpiło z dniem 28 lutego 2003 r. W okresie trzech miesięcy od 1 marca 2003 r. pozwany wypowiedział umowę o pracę tylko Elżbiecie B. zatrudnionej w charakterze sprzątaczki. Porównując daty nawiązania stosunków pracy z sześcio-ma osobami, Sąd Okręgowy przyjął, że tylko w jednym przypadku Adriana P., za-trudnionego dla odbycia stażu od 1 marca 2003 r., nawiązanie z nim stosunku pracy nastąpiło w okresie 3 miesięcy od ustania stosunku pracy powódki. W przypadku pozostałych pięciu osób, nawiązanie z nimi stosunków pracy nastąpiło przed datą rozwiązania z powódką umowy o pracę. Błędnie zatem Sąd pierwszej instancji usta-lił, iż w pozwanym Urzędzie nie tylko nie doszło do zmniejszenia zatrudnienia, ale wręcz przeciwnie uległo ono zwiększeniu. W konsekwencji Sąd Okręgowy przyjął, że rozwiązanie z powódką umowy o pracę było zgodne z prawem, ponieważ wskazana 4 jej przyczyna wypowiedzenia była rzeczywista i uzasadniona. Równocześnie brak było podstaw do uznania, że faktyczną i rzeczywistą przyczyną wypowiedzenia po-wódce umowy o pracę była utrata do niej zaufania. Pozwany pracodawca nie miał obowiązku zaproponowania powódce zatrudnienia na innym stanowisku pracy, po-nieważ nie istnieje przepis prawa ani zasada współżycia społecznego, które kreowa-łyby powinność pracodawcy do zatrudniania powódki na stanowisku w jednym z utworzonych referatów. Pracodawca jest bowiem uprawniony do nawiązywania sto-sunków pracy z wybranymi przez siebie osobami i brak jest podstaw do ingerowania w tę swobodę. W kasacji powódki podniesiono następujące zarzuty: 1) oczywistego narusze-nia art. 30 § 4 i art. 45 § 1 k.p., przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowa-nie - polegające na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, że podana powódce przy-czyna wypowiedzenia, tj. zmiany organizacyjne i redukcja etatów (czyli zmniejszenie zatrudnienia) były rzeczywiste i uzasadnione, podczas gdy z okoliczności sprawy wy-nika w sposób niebudzący wątpliwości, że w pozwanym Urzędzie nie było redukcji etatów i zmniejszenia zatrudnienia, co oznacza, że wskazana przyczyna wypowie-dzenia była pozorna, 2) błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - przez przyjęcie, że usta-lony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezom tych norm prawnych, 3) naru-szenia art. 382 w związku z art. 233 i 391 k.p.c. - wskutek rażącego złamania zasady wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego i niewłaściwej oceny dokumentów przedłożonych w postępowaniu przez pozwanego, z których w sposób niebudzący wątpliwości wynikało, że w pozwanym Urzędzie dokonywano zwiększenia zatrudnienia i w efekcie zatrudniono więcej osób aniżeli faktycznie zo-stało zwolnionych, a ponadto wskutek nieuwzględnienia zeznań Burmistrza, złożo-nych na rozprawie w dniu 18 grudnia 2003 r., o utracie zaufania do powódki, gdyż „wiele informacji dotyczących Urzędu pochodziło od powódki i jej rodziny”, co miało kluczowe znaczenie dla oceny prawdziwości, rzeczywistości oraz konkretności wskazanej powódce przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę. Na tych podstawach skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzy-gnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje, twierdząc, że wyrok tego Sądu oczywiście naruszył wskazane podstawy kasacji - wskutek przyjęcia „wbrew stanowi faktycznemu sprawy, na podstawie własnej oceny zebranego materiału do- 5 wodowego, iż w pozwanym Urzędzie rzeczywiście miały miejsce przyczyny podane w wypowiedzeniu powódce umowy o pracę, tj. zmiany organizacyjne i redukcja eta-tów, czyli zmniejszenie zatrudnienia, choć w rzeczywistości nie miało to miejsca”. Pełnomocnik pozwanego wnosił o oddalenie kasacji jako nieuzasadnionej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Istotą sprawy było zweryfikowanie wskazanej powódce przyczyny wypowie-dzenia umowy o pracę, dokonanego w dniu 31 stycznia 2003 r. za jednomiesięcznym wypowiedzeniem, którą pozwany określił jako „zmiany organizacyjne-redukcję eta-tów”. Jako okoliczność niesporną i niewymagającą badania Sąd Okręgowy przyjął, że po wprowadzeniu nowego regulaminu organizacyjnego, załącznikiem do zarzą-dzenia Burmistrza nr 10/02 z dnia 29 listopada 2002 r., zlikwidowano między innymi biuro obsługi rady, w którym była zatrudniona powódka, ale równocześnie utworzono nowe referaty, w tym referat organizacyjny, który przejął zadania biura. Sąd ten za kwestię zasadniczą uznał ustalenie, czy w pozwanym Urzędzie doszło rzeczywiście do redukcji etatów, w tym do likwidacji stanowiska powódki, następnie jednak w ogóle pominął potrzebę ustalenia, czy stanowisko powódki zostało rzeczywiście zli-kwidowane, a także to, czy zmiany organizacyjne spowodowały redukcję etatów u pozwanego według zasady przyczynowo-skutkowej. W tym zakresie Sąd ten wyka-zał, że w pierwszym kwartale 2003 r. pozwany rozwiązał stosunki pracy z pięcioma pracownikami, a od listopada 2002 r., tj. od wprowadzenia reorganizacji pracy po-zwanego Urzędu, nawiązano umowy o pracę z sześcioma pracownikami. Oznaczało to jednoznacznie, że wprowadzone zmiany organizacyjne nie spowodowały redukcji etatów, ale zwiększenie zatrudnienia, a Sąd Okręgowy w sposób oczywisty naruszył zasadę swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego (art. 233 § 1 i 382 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c.). Sąd ten bezzasadnie ustalał bowiem okoliczność zmniej-szenia zatrudnienia w pierwszym kwartale 2003 r. w oderwaniu od wskazanej przy-czyny powódce wypowiedzenia umowy o pracę, którą były wprowadzone w listopa-dzie 2002 r. zmiany organizacyjne prowadzące do redukcji etatów. O tym, że zmiany te nie spowodowały takiej redukcji świadczy zatrudnienie od momentu reorganizacji pracy w pozwanym Urzędzie większej liczby pracowników, aniżeli została zwolniona po wprowadzeniu nowego regulaminu organizacyjnego. Inaczej rzecz ujmując i wyja-śniając, Sąd Okręgowy błędnie uznał, że momentem miarodajnym dla ustalenia, czy 6 w pozwanym Urzędzie miała miejsce redukcja etatów była data ustania stosunku pracy z powódką, ponieważ w rozpoznawanej sprawie taką miarodajną i decydującą przy ocenie zasadności wskazanej powódce przyczyny wypowiedzenia była data wprowadzenia zmian organizacyjnych, powoływanych przecież przez pozwanego jako wymuszających redukcję zatrudnienia. Tymczasem w wyniku tej reorganizacji pracy u pozwanego nie nastąpiło zmniejszenie stanu zatrudnienia, ale jego zwięk-szenie. W konsekwencji zmiany organizacyjne nie spowodowały redukcji etatów, a wskazana powódce przyczyna wypowiedzenia, określona jako zmiany organiza-cyjne-redukcja etatów, była ogólnikowa, niekonkretna, nieprawdziwa i nieuzasad-niona. Rację ma skarżąca, gdy twierdzi, że tylko art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grud-nia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa z 28 grudnia 1989 r.) wymaga wyznaczenia 3 miesięcznej cezury czasowej w celu we-ryfikacji spełnienia warunków (przesłanek) grupowych zwolnień z pracy i ten aspekt nie był przedmiotem rozważań zawartych w powoływanym przez strony wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2001 r., I PKN 291/00 (OSNP 2003 nr 2, poz. 30), w którym istotne było zweryfikowanie przesłanki zmniejszenia zatrudnienia jako przy-czyny indywidualnego zwolnienia z pracy. Stanowisko to nie pozostaje w bezpośred-nim związku z indywidualnym zwolnieniem powódki z pracy na podstawie art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 tej ustawy także dlatego, że pozwany Urząd nie wskazał jako przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę redukcji konkretnego etatu powódki, ale wprowadzenie w listopadzie 2002 r. zmian organizacyjnych, które od tego mo-mentu, niepozostającego w jakimkolwiek związku z datą ustania stosunku pracy po-wódki, nie doprowadziły do zmniejszenia zatrudnienia, ale do jego zwiększenia. Po-wyższe uzasadnia wyrażenie poglądu, że zmniejszenie zatrudnienia wywołane zmia-nami w organizacji pracy pracodawcy ustala się według zasady przyczynowo-skut-kowej (zmiany organizacyjne - redukcja etatów) od daty wprowadzenia tych zmian, a nie od momentu ustania stosunku pracy z pracownikiem zwalnianym w trybie indywi-dualnego rozwiązania stosunku pracy z przyczyny dotyczącej pracodawcy (niedoty-czącej pracownika). Powyższe konstatacje potwierdziły zarzuty oczywistego naru-szenia art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r., a w konse-kwencji także naruszenia art. 30 § 4 k.p., a przez to także 45 § 1 k.p. 7 Na marginesie tej sprawy, Sąd Najwyższy sygnalizuje, że nie ma wprawdzie przepisu prawa pracy ani zasady współżycia społecznego, które nakazywałyby pra-codawcy zaproponowanie zwalnianemu pracownikowi zatrudnienia na innym stano-wisku pracy, ale fakt zatrudnienia bezpośrednio po rozwiązaniu umowy o pracę z po-wódką nowego pracownika w celu odbycia stażu, a następnie jego bezterminowe zatrudnienie, może być kwalifikowane jako przypadek ponownego zatrudnienia pra-cowników w tej samej grupie zawodowej (art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r., aktual-nie art. 9 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, Dz.U. Nr 90, poz. 844 ze zm.). Oczywistym nadużyciem prawa jest zwolnienie pracownika z przyczyn dotyczących pracodawcy, któremu towarzyszy natychmiastowe nawiązanie stosunku pracy z nowym pracownikiem w tej samej grupie zawodowej. Dalsze roz-wijanie tego wątku nie było potrzebne w rozpoznawanej sprawie, ponieważ podana powódce przyczyna wypowiedzenia nie odpowiadała wymaganiom z art. 30 § 4 k.p. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji. ========================================