III CZP 22/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Wielgus. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bolesława K. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w G. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 30 grudnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zwierzę żyjące na wolności (dzika) należy traktować jako "przedmiot" w rozumieniu przepisu § 21 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20), czy jako "siłę przyrody" w rozumieniu § 21 pkt 2 tegoż rozporządzenia?"podjął następującą uchwałę:Zwierzęta żyjące na wolności są przedmiotami materialnymi w rozumieniu § 21 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powód Bolesław K. w dniu 28 czerwca 1987 r. jechał swoim samochodem marki Fiat 126 p z K. K. do G. W miejscowości G. wypadł z pobliskich zarośli dzik, który uderzył w przód samochodu. W wyniku zderzenia uszkodzona została karoseria samochodu, zderzak, drzwi, akumulator, koło, podnośnik, reflektor i migacz. Z ubezpieczenia auto-casco Inspektorat PZU wypłacił powodowi kwotę 89.097 zł, pomniejszoną o tzw. udział własny w kwocie 6.000 zł. Powód kwestionując to potrącenie wniósł o zasądzenie tej kwoty. Wyrokiem z dnia 6 listopada 1987 r. Sąd Rejonowy w Kędzierzynie-Koźlu uwzględnił to żądanie, wychodząc z założenia, iż brak było podstaw do potrącenia udziału własnego na podstawie § 27 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20), skoro dzik - jako zwierzę łowne i żyjące na wolności jest integralną częścią przyrody i nie jest rzeczą w rozumieniu art. 45 k.c. ani "przedmiotem" w rozumieniu § 21 pkt 1 powołanego rozporządzenia z dnia 6 lutego 1985 r.Rozpoznając rewizję pozwanego Inspektoratu PZU Sąd Wojewódzki w Opolu przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne sformułowane w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z § 21 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20) z ubezpieczenia auto-casco przysługuje odszkodowanie w razie uszkodzenia, zniszczenia lub utraty zarejestrowanego w PRL pojazdu mechanicznego wskutek nagłego działania siły mechanicznej w chwili zetknięcia pojazdu z przedmiotami lub osobami znajdującymi się poza tym pojazdem, przy czym z tak ustalonego odszkodowania Zakład Ubezpieczeń potrąca udział własny posiadacza pojazdu na podstawie § 27 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia. Takie potrącenie udziału własnego nie następuje natomiast wówczas, gdy uszkodzenie lub zniszczenie pojazdu mechanicznego jest skutkiem powodzi, zatopienia, pioruna, pożaru, wybuchu, gradobicia, huraganu oraz innych sił przyrody działających nagle (§ 21 pkt 2 i § 27 rozporządzenia). Na tle tych unormowań wynikła więc wątpliwość, czy zwierzę żyjące na wolności należy uznać za "przedmiot" w rozumieniu § 21 pkt 1 rozporządzenia, czy też "inną siłę przyrody", o jakiej mowa w § 21 pkt 2 tegoż rozporządzenia.Podejmując ten problem wstępnie należy zauważyć, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. nie zawiera bliższego określenia "przedmiotu", natomiast zawiera przykładowe wyliczenie zjawisk uznawanych za "siły przyrody działające nagle". Zgodnie bowiem z § 21 pkt 2 rozporządzenia za takie siły przyrody uznano: powodzie, zatopienia, pioruny, pożary, wybuchy, gradobicia, huragany. Już z tego przykładowego wprawdzie wyliczenia zjawisk uznanych za "siły przyrody" - które objęte są ochroną ubezpieczeniową - można wyprowadzić wniosek, że chodzi o siły przyrody, z których wyłączone jest działanie siły człowieka i zwierzęcia. Ten wniosek nie może być obojętny dla dalszych rozważań. Należy przy tym zauważyć, że uznanie przez Sąd Rejonowy zwierzęcia łownego, żyjącego na wolności, za integralną część przyrody samo przez się nie przesądza o tym, iż uszkodzenie pojazdu mechanicznego na skutek jego zderzenia z takim zwierzęciem należy kwalifikować jako nagłe działanie innych sił przyrody w rozumieniu § 21 pkt 2 omawianego rozporządzenia. Chodzi o to, że potoczne rozumienie przyrody jako całokształtu rzeczy i zjawisk tworzących wszechświat, świat (bez wytworów pracy ludzkiej), a więc ziemia, woda i powietrze wraz z żyjącymi na nich i w nich roślinami i zwierzętami, odbiega od prawnego ujęcia "innych sił przyrody działających nagle" w przepisach rozporządzenia z dnia 6 lutego 1985 r. Prawne ujęcie "sił przyrody" w tym rozporządzeniu charakteryzuje się tym, że nie obejmuje ani działania sił człowieka, ani działania sił zwierzęcia. Z tej też racji uszkodzenie lub zniszczenie pojazdu mechanicznego w wyniku zderzenia ze zwierzęciem na wolności, nie może być uznane jako następstwo nagłego działania innych sił przyrody, o którym mowa w § 21 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r.Jak to już wskazano, przepisy omawianego rozporządzenia nie definiują pojęcia "przedmiotu", o którym mowa w § 21 pkt 1. Wszakże nie ulega wątpliwości, iż pojęcia tego nie użyto w potocznym jego znaczeniu, już choćby dlatego, iż jest ono wieloznaczne. Może bowiem oznaczać bądź rzecz postrzeganą zmysłami jako odrębny element rzeczywistości, bądź temat, treść, wątek czegoś, zagadnienie, bądź jedną z nauk objętych programem szkolnym lub studiów wyższych itp. Z tego też względu zasadne jest poszukiwanie jedynie prawnego ujęcia określenia "przedmiot". Takie określenie zawiera art. 45 k.c. Według tego przepisu rzeczami w rozumieniu kodeksu cywilnego są tylko przedmioty materialne. Przepis ten zatem zawiera ustawową definicję rzeczy na gruncie prawa cywilnego. Wynika z niej, że rzeczami w rozumieniu prawa cywilnego są materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym, na tyle wyodrębnione (w sposób naturalny lub sztuczny), iż w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobro samoistne. Aby zatem określone dobra mogły być uznane za rzeczy w rozumieniu prawa cywilnego, muszą odpowiadać łącznie dwom wymaganiom: a) są materialnymi częściami przyrody (przedmioty materialne); b) mają charakter samoistny, tzn. są na tyle wyodrębnione, iż mogą być w obrocie traktowane jako dobro samoistne.Już z tego wynika, że art. 45 k.c. wyłącza z pojęcia rzeczy nie tylko przedmioty niematerialne (np. utwory literackie, naukowe, wynalazki, różnego rodzaju energie), lecz także niektóre przedmioty materialne (np. człowiek, płyny i gazy, chyba że znajdują się w zbiornikach, nie wydobyte złoża minerałów itp.). Na tym tle Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 9 marca 1973 r. I CR 58/73 ("Nowe Prawo" 1974, nr 8, s. 1211) stwierdził, iż także zwierzęta leśne nie są rzeczami w rozumieniu art. 45 k.c., wobec czego państwo nie może być ich właścicielem w znaczeniu prawa cywilnego. Pogląd ten należy odnieść do ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o hodowli, ochronie zwierząt łownych i prawie łowieckim (Dz. U. z 1974 r. Nr 27, poz. 151). Wymienione w tej ustawie dzikie zwierzęta łowne stanowią tzw. zwierzynę. Zgodnie z art. 2 tej ustawy zwierzyna w stanie wolnym jest własnością państwa, a zatem stanowi mienie ogólnonarodowe. Własność ta jednak nie jest prawem własności w rozumieniu art. 140 k.c., lecz szczególnym prawem podmiotowym majątkowym bezwzględnym. Prawo to wygasa, gdy zwierzyna przejdzie lub przeleci poza granice państwa. Natomiast zwierzęta w stanie wolnym nie będące zwierzyną nie są przedmiotem żadnego prawa podmiotowego. Są to przedmioty materialne, ale nie rzeczy. Są one niczyje. Zwierzęta w stanie wolnym nie będące rzeczami, lecz przedmiotami materialnymi niczyimi, stają się rzeczami przez zawładnięcie nimi (żywymi lub martwymi) i objęcie w posiadanie samoistne oraz przedmiotami prawa własności.Z powyższych rozważań wynikają następujące wnioski:Po pierwsze, pojęcie przedmiotu materialnego jest szersze od pojęcia rzeczy. Rzeczą w rozumieniu prawa cywilnego są tylko przedmioty materialne, lecz nie każdy przedmiot materialny jest rzeczą. Po wtóre, zwierzęta w stanie wolnym są w każdym razie przedmiotami materialnymi, w określonych sytuacjach stają się rzeczą w rozumieniu prawa cywilnego. Po trzecie, skoro przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. nie definiują pojęcia "przedmiotu", to zasadne jest posługiwanie się tym pojęciem w znaczeniu, w jakim występuje ono w prawie cywilnym, co oznacza, iż przez "przedmiot" na gruncie § 21 pkt 1 rozporządzenia należy rozumieć przedmioty materialne jako materialne części przyrody, a takimi są w każdym razie zwierzęta żyjące w stanie wolnym.Z powyższych zasad przyjęto uchwałę jak w sentencji.