II CZ 15/17

Sygn. akt II CZ 15/17 POSTANOWIENIE Dnia 11 maja 2017 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Wojciech Katner SSA Barbara Lewandowska (sprawozdawca) w sprawie ze skargi O.A. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I ACa …/14 wydanym w sprawie z powództwa O.A. przeciwko H. Limited w L. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 maja 2017 r., zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia 28 grudnia 2016 r., sygn. akt I ACa …/16, 1) oddala zażalenie; 2) zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 2.700,- (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego; 3) przyznaje radcy prawnemu M. J. od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w [...] kwotę 2.700,- (dwa tysiące siedemset) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu zażaleniowym. 2 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 28 grudnia 2016 r. Sąd Apelacyjny w [...] na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. odrzucił skargę powoda o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia 5 listopada 2014 r. oraz oddalił wniosek pełnomocnika powoda z urzędu o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej związanej z wniesieniem powyższej skargi. Sąd Apelacyjny ocenił, że skargi nie można uznać za opartą na ustawowej podstawie wznowienia w sytuacji, gdy powód, wskazując na art. 403 § 2 k.p.c., twierdził, że później wykrytą okolicznością faktyczną, która mogłaby mieć wpływ na wynik sprawy, jest zaginięcie z akt sprawy złożonego przez pełnomocnika powoda załącznika do protokołu rozprawy apelacyjnej, poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku. W ocenie Sądu drugiej instancji powyższa okoliczność nie spełnia żadnej z przesłanek wznowienia postępowania przewidzianych w art. 401 - 403 k.p.c. Z samego uzasadnienia faktycznego skargi w sposób niewątpliwy wynika, że nie zachodzą wskazane w niej podstawy wznowienia. Odmawiając pełnomocnikowi powoda przyznania kosztów pomocy prawnej z urzędu, Sąd Apelacyjny wskazał na oczywiście bezzasadne oparcie skargi na okoliczności uzasadniającej jej odrzucenie z uwagi na brak ustawowej podstawy wznowienia. Wniesienie tak skonstruowanej skargi Sąd ocenił jako udzielenie powodowi pomocy prawnej w sposób nieprofesjonalny, co nie rodzi obowiązku przyznania mu z tego tytułu wynagrodzenia ze środków Skarbu Państwa. W zażaleniu na powyższe postanowienie powód zarzucił błędną wykładnię art. 403 § 2 k.p.c. i niewłaściwe zastosowanie art. 410 § 1 k.p.c. poprzez wadliwe uznanie, że skarga nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia. W odniesieniu do odmowy przyznania kosztów pomocy prawnej z urzędu skarżący zarzucił naruszenie art. 4 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 2, art. 8 ust. 1 zd. 1, art. 12 ust. 1 i ust. 2 zd. 1 oraz art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o prawie pomocy w postępowaniu w sprawach cywilnych prowadzonych w państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz o prawie pomocy w celu ugodowego załatwienia sporu przed wszczęciem takiego postępowania (Dz.U. z 2005 r., Nr 10, 3 poz. 67 ze zm. - dalej: u.p.p.) poprzez przedwczesne orzeczenie w sprawie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, to jest w sytuacji, gdy pełnomocnik nie był jeszcze ustanowiony w postępowaniu zainicjowanym skargą o wznowienie postępowania. Jako ewentualny skarżący postawił zarzut naruszenia art. 223 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w zw. z § 4 ust. 1 i § 8 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu poprzez oddalenie wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie. Przedstawił też obszerne wnioski ewentualne zażalenia. Pozwany wniósł o oddalenie zażalenia i zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podnosząc zarzut przedwczesności rozstrzygnięcia o kosztach postępowania wywołanego wniesieniem skargi o wznowienie postępowania pełnomocnik powoda w istocie wskazał na zagadnienie dopuszczalności wniesienia takiej skargi przez pełnomocnika, działającego w ramach pomocy prawnej z urzędu przyznanej stronie w postępowaniu przed sądami pierwszej i drugiej instancji. Swoje wątpliwości w tym zakresie skarżący wywodził z utrwalonego w orzecznictwie poglądu, że zwolnienie od kosztów sądowych przyznane stronie w postępowaniu rozpoznawczym nie obejmuje postępowania ze skargi o wznowienie tego postępowania (v. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2009 r., III CZ 50/09 - OSNC 2010, nr 7-8, poz. 112, z dnia 8 września 2010 r., II CZ 49/10 - LEX nr 1380898). O ile jednak skutek zwolnienia od kosztów sądowych przyznanego w postępowaniu rozpoznawczym obejmuje tylko to postępowanie i kończy się wraz z jego prawomocnym zakończeniem, o tyle udzielenie pełnomocnictwa procesowego ma zakres szerszy, wykraczający poza prawomocne zakończenie fazy rozpoznawczej. Wynika to wprost z treści art. 91 pkt 1 k.p.c., stanowiącego, że pełnomocnictwo procesowe obejmuje z mocy 4 samego prawa umocowanie do, między innymi, skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego jej wniesieniem. W rozpoznawanej sprawie pełnomocnik powoda został ustanowiony w postępowaniu rozpoznawczym na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o prawie pomocy w postępowaniu w sprawach cywilnych prowadzonym w państwie członkowskich Unii Europejskiej oraz o prawie pomocy w celu ugodowego załatwienia sporu przed wszczęciem takiego postępowania (Dz.U. z 2005 r., Nr 10, poz. 67 ze zm. - dalej: u.p.p.). Jest to akt prawny, którym implementowano do polskiego systemu prawnego dyrektywę Rady 2003/8/WE z dnia 27 stycznia 2003 r. w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnych zasad odnoszących się do pomocy prawnej w sporach o tym charakterze (Dz.Urz. WE 2003 L.26/41, dalej: dyrektywa 2003/8/WE). Zakres pomocy prawnej określa art. 5 u.p.p. oraz art. 3 dyrektywy 2003/8/WE. Art. 5 u.p.p. stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych (pkt 1), ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (…) w celu świadczenia przez niego pomocy prawnej, w szczególności udzielenia wnioskodawcy niezbędnej porady prawnej oraz występowania w jego imieniu przed sądem (pkt 2) oraz ponoszenie przez Skarb Państwa niezbędnych kosztów podróży wnioskodawcy związanych z nakazanym przez sąd jego osobistym stawiennictwem, jeżeli wnioskodawca nie może być przesłuchany w inny sposób (pkt 3). U.p.p. nie reguluje przy tym całości zagadnień związanych z procedurą ubiegania się o przyznanie pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej, lecz w art. 3 odsyła do przepisów k.p.c. oraz ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2016 r., poz. 623 ze zm. - dalej: u.o.k.s.). Oznacza to, że raz wydane postanowienie w przedmiocie przyznania stronie prawa pomocy wiąże sąd, chyba że okoliczności uzasadniające przyznanie tego prawa nie istniały lub przestały istnieć - w takiej sytuacji nastąpi cofnięcie przyznanego prawa pomocy w całości lub odpowiedniej części (na podstawie art. 18 u.p.p.). Zgodnie z art. 6 ust. 1 u.p.p. prawo pomocy może być pełne albo częściowe. Prawo pełne obejmuje całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, ustanowienie 5 adwokata albo radcy prawnego oraz pokrycie niezbędnych wydatków. Częściowe prawo pomocy obejmuje ustanowienie adwokata albo radcy prawnego, a ponadto może obejmować częściowe zwolnienie od kosztów sądowych albo częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz częściowe pokrycie niezbędnych wydatków. Dyrektywa 2003/8 WE w art. 9 przewiduje zasadę kontynuacji udzielania pomocy prawnej osobie z niej korzystającej, wskazując, że obejmuje ona również fazę wykonania orzeczenia (ust. 1), a także przypadki wnoszenia odwołania przeciwko korzystającemu z pomocy lub przez korzystającego z pomocy (ust. 3). Jak wynika z akt sprawy (k. 1206 akt I C ../10 Sądu Okręgowego w [...]), postanowieniem z dnia 3 grudnia 2013 r. powodowi przyznane zostało pełne prawo pomocy w przedmiotowej sprawie. Jest to, w myśl art. 118 § 1 k.p.c., równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego. Skoro w sprawach nieuregulowanych w u.p.p. do postępowania w przedmiocie przyznania prawa pomocy stosuje się przepisy k.p.c. i u.o.k.s., to zastosowanie ma m.in. przepis art. 91 k.p.c., regulujący zakres pełnomocnictwa. Jak wskazano, w świetle art. 91 pkt 1 k.p.c. nie ulega wątpliwości, że skarga o wznowienie postępowania może być wniesiona przez pełnomocnika ustanowionego w sprawie, której skarga dotyczy. Pomoc prawna przyznana przed sądem polskim na zasadach określonych w ustawie (u.p.p.) powinna obejmować taki zakres pełnomocnictwa, jaki przewidują przepisy polskiego prawa procesowego. Wprawdzie art.9 dyrektywy 2003/8/WE w ramach zasady kontynuacji udzielania pomocy prawnej nie wskazuje wprost na skargę o wznowienie postępowania, a jedynie na przypadki „wnoszenia odwołania”, jednak nie ma podstaw, by z uwagi na procesowe usytuowanie skargi o wznowienie postępowania jako instytucji specjalnej, przewidzianej w polskim porządku prawnym, wyłączyć w tym zakresie działanie art. 91 pkt 1 k.p.c. w sytuacjach ustanowienia pełnomocnika z urzędu na podstawie u.p.p. Zakres pełnomocnictwa uregulowany w tym przepisie powinien być jednakowy dla przypadków przyznania pomocy prawnej z urzędu na podstawie przepisów k.p.c., jak i dla przypadków przyznania prawa pomocy w oparciu o przepisy u.p.p., skoro w obu sytuacjach celem jest udzielenie stronie (będącej, odpowiednio, obywatelem polskim lub Państwa Członkowskiego UE) finansowanej ze środków publicznych pomocy 6 prawnej w postępowaniu sądowym, prowadzonym według polskiego prawa cywilnego procesowego. Nie sprzeciwia się temu ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że wniesienie skargi o wznowienie postępowania wszczyna nową sprawę (v. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZ 13/06 - OSNC 2006, nr 10, poz. 176, z dnia 26 listopada 2009 r., III CZ 50/09 - OSNC 2010, nr 7-8, poz. 112). Taka kwalifikacja, wskazująca na odrębność postępowania ze skargi - jako „samodzielnej jednostki procesowej” - od postępowania przeprowadzonego w sprawie zakończonej prawomocnym rozstrzygnięciem, od którego skarga została wniesiona, nie przekreśla rzeczywistego charakteru tego nadzwyczajnego środka, mającego w istocie cechy wspólne ze środkiem odwoławczym oraz cechy odrębne, zbliżające skargę do samodzielnego powództwa (v. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2008 r. - zasada prawna, III CZP 142/07 - LEX nr 394725, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2011 r., III CSK 311/10 - LEX nr 960541, postanowienie z dnia 10 marca 2016 r., III CSK 186/15 - LEX nr 2023780). Rozumienie prawa pomocy z uwzględnieniem kontynuacji (art. 9 ust. 3 dyrektywy 2003/8/WE) w ten sposób, że w przypadku korzystania z tego prawa na terytorium Polski obejmuje ono ustawowe umocowanie pełnomocnika ustanowionego z urzędu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, należycie wypełnia cele ustawy (u.p.p.) oraz wymienionej dyrektywy, która w preambule formułuje podstawowe zasady i cele, jakie ma realizować. Głównym celem dyrektywy jest zagwarantowanie równego poziomu pomocy prawnej w sporach transgranicznych (punkt 8 preambuły do dyrektywy 2003/8/WE). Punkt 20 preambuły wskazuje, że w przypadku przyznania pomocy prawnej musi ona obejmować całe postępowanie, włączając koszty związane z wykonaniem orzeczenia; udzielenie wnioskodawcy pomocy prawnej powinno być kontynuowane, w przypadku gdy ma miejsce odwołanie (…), dopóki zostają spełnione warunki dotyczące środków finansowych i istoty sporu. Pomoc prawna powinna również zostać udzielona w celu wykonania autentycznych instrumentów w innym Państwie Członkowskim (punkt 22 preambuły). Wszystkie te wskazania zmierzają do zapewnienia równości stron, biorących udział w sporze i zgodności 7 z postanowieniami Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (pkt 4 zd. 2 preambuły). Zapewnienie skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości wszystkim obywatelom Unii Europejskiej, zapisane w art. 47 Karty Praw Podstawowych (według pkt 5 preambuły) powinno znaleźć podstawy w takich regulacjach prawnych poszczególnych państw członkowskich, które będą realizowały główny cel dyrektywy 2003/8/WE, jakim jest zagwarantowanie równego poziomu pomocy prawnej w sporach transgranicznych (pkt 8 preambuły). Biorąc pod uwagę powinności i cele wynikające z powyższej dyrektywy Rady, inkorporowane do u.p.p., w szczególności wspomniany wyżej postulat zagwarantowania równego poziomu pomocy prawnej wyprowadzany z ogólnej zasady równości stron w postępowaniu cywilnym oraz równości i skuteczności dostępu do wymiaru sprawiedliwości obywateli państw Wspólnoty, uzasadnione jest zaliczenie skargi o wznowienie postępowania do tych środków prawnych, których wykorzystanie w każdej sprawie objęte jest prawem pomocy przyznanym na podstawie przepisów u.p.p. Z tych względów błędny jest pogląd skarżącego, że w przedmiotowej sprawie konieczne było ponowne złożenie przez powoda wniosku o przyznanie prawa pomocy w celu wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Przyznane już powodowi postanowieniem z dnia 3 grudnia 2013 r. całkowite prawo pomocy w części dotyczącej ustanowienia pełnomocnika z urzędu uprawniało tego pełnomocnika, na zasadzie art. 91 pkt 1 k.p.c., do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Biorąc natomiast pod uwagę obowiązującą w polskim prawie procesowym zasadę, mającą potwierdzenie w przytoczonym wyżej orzecznictwie, że zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu rozpoznawczym nie rozciąga się na postepowanie ze skargi o wznowienie postępowania, co do zasady konieczne było rozpoznanie przez Sąd meriti wniosku powoda o zwolnienie od kosztów sądowych w tym zakresie. Pomimo niewydania w tej kwestii odrębnego postanowienia, zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu. Zgodnie bowiem z art. 15 ust. 2 u.p.p. sąd jest zobligowany do odmowy przyznania prawa pomocy w razie oczywistej bezzasadności dochodzonego roszczenia lub obrony praw. W rozpoznawanej sprawie Sąd orzekający winien był odmówić powodowi 8 zwolnienia od kosztów sadowych związanych z wniesieniem skargi o wznowienie postepowania z uwagi na jej oczywistą bezzasadność. Zarzucone w zażaleniu powoda uchybienie procesowe, polegające na niewydaniu w tym zakresie postanowienia przez Sąd, nie miało w tej sytuacji znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Powód jako podstawę skargi wskazał art. 403 § 2 k.p.c. stwierdzając, że wykrytą przez niego okolicznością faktyczną stanowiącą podstawę restytucyjną jest zaginięcie z akt sprawy pisma z dnia 22 października 2014 r., stanowiącego załącznik do protokołu złożony przez pełnomocnika powoda na rozprawie apelacyjnej. Powód twierdził, że na skutek tego zdarzenia Sąd drugiej instancji nie mógł zapoznać się z treścią załącznika przy wyrokowaniu w sprawie. Stanowisko skarżącego całkowicie pomija charakter dokumentu w postaci załącznika do protokołu rozprawy, nadając mu znaczenie nieadekwatne do treści art. 161 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem w toku posiedzenia wnioski, oświadczenia, uzupełnienia i sprostowania wniosków i oświadczeń można zamieścić w załączniku do protokołu (art. 161 zd. 1 k.p.c.). Dokument ten nie stanowi pisma procesowego, nie ma samodzielnego charakteru, lecz pełni jedynie funkcję pomocniczą, streszczając i uzupełniając ustne oświadczenia i wnioski strony przedstawione na rozprawie. Swoją treścią musi nawiązywać do przebiegu posiedzenia i odzwierciedlać jego rzeczywisty przebieg, który objęty jest rejestracją elektroniczną oraz pisemnym protokołem skróconym. Z akt sprawy wynika, że rozprawa apelacyjna z dnia 22 października 2014 r., podczas której pełnomocnik powoda złożył do akt przedmiotowy załącznik do protokołu, była w całości nagrywana w systemie audio, czego powód nie kwestionuje, odwołując się do treści tego nagrania w swoim piśmie procesowym (v. k. 1492). Oczywiste jest w tych warunkach, że stanowisko powoda przedstawione na tej rozprawie ustnie, zarejestrowane w formie elektronicznej i dostępne na płycie CD, a dodatkowo zreasumowane na piśmie w formie załącznika do protokołu, było znane Sądowi odwoławczemu przed zamknięciem rozprawy i wydaniem wyroku. Zaginięcie takiego dokumentu z akt sprawy nie może zatem z samej swej istoty stanowić okoliczności faktycznej ani środka dowodowego posiadającego jakikolwiek wpływ na wynik sprawy, niezależnie od tego, kiedy strona wykryła jego 9 brak w aktach. Sama kwestia daty wykrycia powyższej okoliczności (zaginięcia dokumentu z akt), eksponowana przez skarżącego, mogła być rozważana w kontekście zachowania terminu do wniesienia skargi, jednak z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że została ona uznana za wniesioną w ustawowym terminie. W przedstawionych warunkach Sąd Apelacyjny nie miał podstawy przyjęcia, że powołana przez powoda przesłanka wznowienia postępowania rzeczywiście zaistniała, ponieważ okoliczności faktyczne podniesione w uzasadnieniu skargi nie wypełniają hipotezy art. 403 § 2 k.p.c. Oczywista bezzasadność skargi uzasadniała zastosowanie zasady wynikającej z art. 1262 § 2 k.p.c., zgodnie z którą nie żąda się opłaty od pisma, jeżeli już z jego treści wynika, że podlega ono odrzuceniu. W konsekwencji, nierozpoznanie (w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych) przez Sąd drugiej instancji wniosku powoda o przyznanie mu prawa pomocy nie mogło mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia skargi i nie naruszało art. 15 ust. 2 u.p.p. Nie naruszył też Sąd Apelacyjny zasad przyznawania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu, powołując się w tym zakresie na utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego (postanowienia: z dnia 20 września 2007 r., II CZ 69/07 - OSNC 2008, nr 3, poz. 41, z dnia 13 lutego 2012 r., II PK 286/11 - LEX nr 1215148, z dnia 27 sierpnia 2014 r., III CNP 5/14 - LEX nr 1509149, z dnia 16 stycznia 2015 r., III CSK 308/14 - LEX nr 1628928, z dnia 30 stycznia 2015 r., IV SCK 445/14 - LEX nr 1648715, z dnia 26 marca 2015 r., IV CSK 583/14 - LEX nr 1663829). O kosztach postępowania zażaleniowego Sąd Najwyższy orzekł na zasadzie art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. i art. 397 § 2 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.). jw kc