V KK 133/06

WYROK Z DNIA 2 LUTEGO 2007 R. V KK 133/06 Przepis art. 294 § 1 k.k. tylko wtedy znajduje zastosowanie w kwalifi-kacji prawnej odnoszącej się do ciągu przestępstw (art. 91 § 1 k.k.), gdy każde z tych przestępstw dotyczyło mienia znacznej wartości. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Buliński, E. Strużyna. Prokurator Prokuratury Krajowej: B. Drozdowska. Sąd Najwyższy w sprawie Andrzeja D. i Stanisława C., oskarżonych z art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i z in., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 2 lutego 2007 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę obu oskarżonych od wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 27 września 2005 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w T. z dnia 4 maja 2004 r., u c h y l i ł zaskarżony wyrok w stosunku do Andrzeja D. i Stanisława C., a na podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 435 k.p.k. także w stosunku do Marka S. i sprawę tych oskarżonych p r z e k a z a ł Sądowi Okręgowe-mu w W. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym (...) 2 Z u z a s a d n i e n i a : Andrzej D. został oskarżony o to, że w okresie od grudnia 1996 r. do marca 1998 r. w M., działając ciągiem przestępstw, w celu osiągnięcia ko-rzyści majątkowej – osobiście lub z pomocą Mariusza K. i Wiesława K. – udzielił różnym osobom pomocy w zbyciu 32 samochodów pochodzących z kradzieży, mających łącznie wartość nie mniejszą niż 841 620 zł., stano-wiących mienie znacznej wartości, w ten sposób, że dostarczał podrobione dokumenty własności w postaci faktur zakupu, wyciągów ze świadectw homologacji i książeczek gwarancyjnych, na podstawie których 32 osoby dokonały fikcyjnych rejestracji pojazdów, wyłudzając poświadczenie nie-prawdy w dowodach rejestracyjnych, przy czym działał on w warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 §1 k.k. W dalszej części zarzutu opisano każdy z 32 wypadków rejestracji skradzionych samocho-dów z wyszczególnieniem ich właścicieli, wartości i marki oraz osób, które dokonały rejestracji. Zarzucone w ciągu przestępstwa zakwalifikowano z art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. oraz w zbiegu z art. 18 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 272 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. i art. 11 § 2 k.k. oraz w zw. z art. 64 § 1 k.k. Stanisława C. oskarżono natomiast o to, że w okresie od stycznia 1998r. do końca czerwca 1998 r. w T. i innych miastach, działając ciągiem przestępstw, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wspólnie i w porozu-mieniu z innymi osobami – osobiście lub z pomocą Marka K., zbył co naj-mniej 17 pojazdów, mając świadomość, że pochodzą one z kradzieży – w ten sposób, że dostarczył te samochody z podrobionymi oznaczeniami identyfikacyjnymi, podrobionymi dokumentami ich nabycia i dowodami re-jestracyjnymi, poświadczającymi nieprawdę co do prawa własności, na miejsce sprzedaży umówionym osobom, a jeden z tych samochodów nabył sam, przy czym łączna wartość tych samochodów wynosiła 490 000 zł, co 3 stanowiło mienie znacznej wartości. W dalszej części zarzutu opisano każ-dy z 17 wypadków zbycia skradzionych samochodów, z wyszczególnie-niem ich właścicieli, wartości i marki oraz osób, które je nabyły. Zarzucone w ciągu przestępstwa zakwalifikowano z art. 291 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. oraz w zbiegu z art. 18 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. i art. 272 k.k. oraz w zw. z art. 91 § 1 k.k. i art. 11 § 2 k.k. Wyrokiem z dnia 4 maja 2004 r. Sąd Rejonowy w T. uznał Andrzeja D. za winnego popełnienia „zarzuconego mu czynu” i na podstawie art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. wymierzył mu kary 6 lat pozbawienia wolno-ści, a z mocy art. 33 § 2 k.k. – grzywnę w wysokości 200 stawek dziennych po 50 zł. Także Stanisława C. uznał Sąd Rejonowy za winnego „zarzuco-nego mu czynu” i na podstawie art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k. wymierzył mu kary 4 lat pozbawienia wolności, a z mocy art. 33 § 2 k.k. – grzywnę w wysokości 100 stawek po 50 zł. Od powyższego wyroku obaj oskarżeni wywiedli apelacje, zaskarża-jąc wyrok w całości. (....) Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 27 września 2005 r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając apelacje za oczywiście bezzasadne. W kasacji od prawomocnego wyroku obrońca Andrzeja D. zarzucił m. in. (...) 2. obrazę art. 433 § 1 i 2 k.p.k., przez utrzymanie w mocy wyroku Sądu Rejonowego, pomimo jego oczywistych wad, polegających na: (...) oczywi-stym naruszeniu prawa materialnego (powielonym przez Sąd Okręgowy), tj. art. 91 § 1 k.k., na skutek jego błędnej wykładni i przyjęciu, jakoby prze-pis ten stanowił normatywną podstawę postrzegania pozostających w cią-gu zachowań jako jednego czynu, co uzasadniałoby przypisanie oskarżo-nemu jednego tylko przestępstwa, nie zaś ich wielości, nadto zaś jego nie-właściwe zastosowanie, polegające na zsumowaniu wartości mienia sta-nowiącego przedmiot poszczególnych czynów pozostających w ciągu, co 4 skutkowało posłużeniem się przy kwalifikacji prawnej ciągu art. 294 § 1 k.k., który to przepis nie mógłby zostać odniesiony do żadnego spośród za-rzuconych oskarżonemu przestępstw traktowanych z osobna; (...) W kasacji wniesionej na korzyść skazanego Stanisława C. jego obrońca zarzucił m. in. 1. obrazę art. 433 § 1 i 2 k.p.k., przez bezzasadne utrzymanie w mo-cy zaskarżonego wyroku Sądu Rejonowego, pomimo jego oczywistych wad polegających na: (...) 4. obrazie art. 91 k.k. i art. 294 § 1 k.k., przez ich błędną wykładnię i nieprawidłowe zastosowanie, przejawiające się w podzieleniu stanowiska sądu pierwszej instancji co do prawidłowości kwalifikacji prawnej przypisa-nych zachowań, co skutkowało sprzeczną z art. 455 k.p.k. rezygnacją z poprawienia tejże kwalifikacji, przez skazanie oskarżonego za każde z po-zostających w zbiegu przestępstw oddzielnie oraz wymierzeniu za nie jed-nej kary, przy jednoczesnym wyeliminowaniu z podstawy prawnej orzecze-nia art. 294 § 1 k.k. (...) Sąd Najwyższy zważył. Co do kasacji obrońcy Andrzeja D. (...) Inaczej należało rozstrzygnąć w przedmiocie podniesionego w kasacji zarzutu obrazy prawa materialnego, tj. przepisów art. 91 § 1 k.k. i art. 294 § 1 k.k. Kwestia ta wymaga szerszego omówienia. Jak wiadomo, konstrukcja przestępstwa ciągłego unormowana w art. 58 k.k. z 1969 r. obejmowała dwa typy zachowań przestępnych. Z pewnym uproszczeniem można powiedzieć, że jeden z nich stanowił tzw. jednoczy-nowe, aczkolwiek popełnione kolejnymi etapami czy też segmentami, prze-stępstwo dokonane ze z góry powziętym zamiarem. Drugi – składał się z wielu czynów, których nie spajał wcześniej powzięty zamiar, lecz wykorzy-stanie tej samej trwałej sposobności popełnienia. W Kodeksie karnym z 1997 r. wydzielono z jednorodnej konstrukcji każdy z obu typów, już jako 5 odrębne instytucje prawne, określone w różnych przepisach części ogólnej. Typ „jednoczynowy” został unormowany w art. 12 k.k. jako tzw. czyn ciągły, a uregulowanie odpowiedzialności karnej za jego popełnienie uznano za jedną z ogólnych zasad odpowiedzialności karnej. Typ „wieloczynowy” na-tomiast znalazł normatywne ujęcie w art. 91 § 1 k.k., jako szczególna od-miana realnego zbiegu przestępstw. W akcie oskarżenia zarzucono Andrzejowi D. popełnienie szeregu odrębnych przestępstw o tej samej kwalifikacji prawnej, popełnionych w warunkach określonych w art. 91 § 1 k.k., bo w podobny sposób i w krót-kich odstępach czasu. Sąd pierwszej instancji, uznając oskarżonego za winnego ich popełnienia, podtrzymał ocenę prawną całego inkryminowa-nego działania, jako popełnienia przestępstw, z których każde wypełniło znamiona ustawowe określone w art. 291 § 1 k.k., art. 18 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 270 k.k. i art. 272 k.k. Sąd przyjął, że przepisy te pozostają w zbiegu kumulatywnym (art. 11 § 2 k.k.), a także, iż wszystkie czyny zostały popeł-nione w warunkach powrotu do przestępstwa określonych w art. 64 § 1 k.k. Sąd Okręgowy aprobował trafność kwalifikacji prawnej w tej jej części. Zdaniem Sądu Najwyższego stanowisko to jest słuszne, gdyż ustalenia fak-tyczne w sposób oczywisty odpowiadają znamionom ustawowym zastoso-wanych przepisów. Skarżący, co prawda, w ramach zarzutu naruszenia art. 433 § 1 i 2 k.k., podważał przypisanie zachowań wypełniających znamiona podżegania i udzielenia pomocy do posłużenia się fałszywymi dokumen-tami przez inne osoby oraz wyłudzenia przez nie poświadczeń nieprawdy, ale w swoim wywodzie nie zauważył, bądź zignorował treść ustaleń, które w pełni uzasadniają przyjętą subsumcję. Kwestionowanie kwalifikacji praw-nej w tej części jest więc bezzasadne. Podstawowym jednak trzonem zarzutu autora kasacji jest podważe-nie trafności przyjęcia, że w kwalifikacji prawnej ciągu przestępstw należa-ło zamieścić także art. 294 § 1 k.k., w rezultacie uznania, że przedmiotem 6 udzielenia pomocy w zbyciu rzeczy pochodzących z kradzieży, było mienie znacznej wartości. Tenże przepis, jako przewidujący najsurowsze zagroże-nie ustawowe spośród wszystkich, składających się na kwalifikację prawną, przyjęty został, z powołaniem się przez sąd meriti na art. 11 § 3 k.k., za podstawę wymiaru kary. Tak stawianemu zarzutowi kasacji nie można odmówić słuszności. Włączenie art. 294 § 1 k.k. do kwalifikacji prawnej ciągu przestępstw w ak-cie oskarżenia, a następnie w wyroku Sądu pierwszej instancji i wreszcie akceptacja kwalifikacji prawnej przez sąd odwoławczy w części dotyczącej tego przepisu, świadczy o wadliwym rozumieniu samej instytucji ciągu przestępstw. Z brzmienia art. 91 § 1 k.k. wynika, że każde z przestępstw należących do zbiegu wyczerpuje znamiona ustawowe tego samego typu czynu zabronionego. Inaczej rzecz ujmując, każdy z czynów pozostających w ciągu wypełnia znamiona przestępstwa (ewentualnie kumulatywnie zna-miona wielu przestępstw) tego samego typu. Dlatego też budzi zdumienie, że w kwalifikacji prawnej, która zgodnie z regułami ustawowymi dotyczą-cymi ciągu przestępstw, ma się odnosić do każdego z nich, znalazł się tak-że przepis art. 294 § 1 k.k., mający zastosowanie do różnych typów prze-stępstw przeciwko mieniu (w tym do określonego w art. 291 § 1 k.k.), w sy-tuacji, gdy popełnione one zostały w stosunku do mienia znacznej wartości (art. 115 § 5 k.k.). Jeśli bowiem wziąć za podstawę treść poszczególnych przypisanych oskarżonemu czynów, to żaden z przedmiotów czynności wykonawczych – samochodów pochodzących z kradzieży, nie miał warto-ści znacznej. Rozszerzenie zatem kwalifikacji prawnej przestępstw pozo-stających w zbiegu o przepis art. 294 § 1 k.k. nie znajduje uzasadnienia w ustaleniach faktycznych i stanowi uchybienie temu przepisowi, a zarazem także art. 91 § 1 k.k. Powód wprowadzenia w wyroku skazującym art. 294 § 1 k.k. do kwa-lifikacji prawnej ciągu przestępstw jest wyraźnie widoczny. Sąd Rejonowy 7 wskazał go expressis verbis w opisie przypisanego zbiegu, a ściśle w sfor-mułowaniu o pomocy w zbyciu „samochodów...przedstawiających łącznie wartość nie mniejszą, niż 841 620 zł”. Kwota ta stanowi sumę wartości wszystkich skradzionych, a następnie sprzedanych samochodów. Przenie-sienie tej łącznej wartości przedmiotów czynności wykonawczych poszcze-gólnych przestępstw należących do zbiegu, okazało się przyczyną uchy-bienia prawu materialnemu. Trzeba podkreślić, że nie istnieje pojęcie kwali-fikacji prawnej zbiegu przestępstw, odrębne od pojęcia kwalifikacji prawnej każdego z przestępstw należących do zbiegu. Konstrukcja ustawowa tej instytucji materialnoprawnej odwołuje się wyłącznie do znamion, które każ-de z przestępstw wyczerpuje. Oznacza to, że w odniesieniu do zbiegu przestępstw znaczenie ma tylko kwalifikacja prawna każdego z tych prze-stępstw. Nie ma żadnych podstaw ku temu, by w procesie subsumcji, z ko-lejnych zachowań sprawcy wypełniających znamiona określonych prze-stępstw, tworzyć niejako ich sumę, na przykład dodając do siebie wartości przedmiotów czynności wykonawczych i modyfikując w ten sposób kwalifi-kację prawną w stosunku do właściwej dla każdego z przestępstw z osob-na. Reasumując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że przepis art. 294 § 1 k.k. tylko wtedy znajduje zastosowanie w kwalifikacji prawnej od-noszącej się do ciągu przestępstw, o którym mowa w art. 91 § 1 k.k., gdy każde z tych przestępstw zostało popełnione w stosunku do mienia znacz-nej wartości. Wynika to z samej istoty ciągu przestępstw, jako konstrukcji obejmującej czyny zabronione, o takiej samej kwalifikacji prawnej. Konkluzja powyższego wywodu nie oznacza, że łączna wartość sprzedanych samochodów pochodzących z przestępstwa jest w niniejszej sprawie bez znaczenia. Przeciwnie, stanowi ona okoliczność, która powin-na mieć bardzo istotny, w niniejszej sprawie wysoce obciążający wpływ na treść rozstrzygnięć, ale przy wymierzaniu jednej kary za cały ciąg prze- 8 stępstw. Jak wynika z art. 91 § 1 k.k., za ciąg przestępstw sąd orzeka karę w wysokości do górnej granicy zagrożenia zwiększonego o połowę. Także ze sformułowania części dyspozytywnej wyroku można wno-sić, że Sąd Rejonowy błędnie postrzegał kwalifikację prawną, jako odno-szącą się „sumarycznie” do całego ciągu przestępstw. Określił wszystkie przypisane oskarżonemu zachowania jako jeden czyn. Dał temu wyraz stwierdzając w wyroku, że uznaje oskarżonego za winnego popełnienia „zarzuconego mu czynu”, mimo, iż złożyły się na ów „czyn” 32 odrębne przestępstwa, szczegółowo dalej opisane. Ujawniło się w tym niewłaściwe rozumienie samej istoty ciągu przestępstw, a jego następstwem jest zarzu-cone w kasacji uchybienie przepisom art. 91 § 1 k.k. i art. 294 § 1 k.k. W apelacji, przy podważaniu kwalifikacji prawnej, Andrzej D. nie za-kwestionował wprost zastosowania art. 294 § 1 k.k., ale w sytuacji, gdy w sporządzonym osobiście środku odwoławczym zaskarżył wyrok Sądu pierwszej instancji co do winy, a tym samym co do wszystkich rozstrzy-gnięć w nim zawartych (art. 447 § 1 k.p.k.), to powinnością Sądu Okręgo-wego było wszechstronne skontrolowanie prawidłowości wyroku z punktu widzenia wszystkich podstaw odwoławczych. Niedostrzeżenie omawianego tu uchybienia prawu materialnemu i utrzymanie w mocy zaskarżonego wy-roku Sądu pierwszej instancji oznacza, że obarcza ono także wyrok Sądu odwoławczego. Wykazane uchybienie prawu materialnemu miało, bez wątpienia, ra-żący charakter, tym bardziej, że wadliwie wprowadzony do kwalifikacji prawnej przepis art. 294 § 1 k.k., jako przewidujący najsurowsze zagroże-nie, spośród wszystkich składających się na kwalifikację kumulatywną przestępstw, stał się podstawą wymiaru kary (art. 11 § 3 k.k.). Ponieważ w drugiej instancji nie dostrzeżono tego uchybienia i nie usunięto jego skut-ków, niezbędne w postępowaniu kasacyjnym stało się uchylenie zaskarżo-nego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postę- 9 powaniu odwoławczym, w celu ponownego rozpoznania apelacji, zwłasz-cza w zakresie kwestionującym kwalifikację prawną przypisanych prze-stępstw. Zauważyć trzeba, że również wskazanie podstawy wymiaru kary w wyroku Sądu pierwszej instancji uchybia prawu materialnemu. Pominięto w niej bowiem przepis art. 91 § 1 k.k., który jest nieodłącznym komponen-tem orzeczenia o wymiarze kary za każdy ciąg przestępstw. Uchylenie wyroku Sądu Okręgowego we wskazanym wyżej zakresie nie pociągało potrzeby kasowania również wyroku Sądu Rejonowego i przekazania sprawy do postępowania w pierwszej instancji. Zaistniałe na-ruszenie prawa materialnego może zostać wyeliminowane w postępowaniu odwoławczym. Powinnością Sądu Okręgowego będzie ponowne rozpo-znanie apelacji w części podważającej kwalifikację prawną przypisanych przestępstw, z uwzględnieniem, że kwestia ta podlega rozpoznaniu w za-kresie dotyczącym wszystkich jej aspektów, gdyż apelację złożył sam oskarżony i nie ciążył na nim obowiązek sprecyzowania zarzutów stawia-nych rozstrzygnięciu (art. 427 § 2 w zw. z art. 447 § 1 k.p.k.). Przy ponow-nym rozpoznaniu sprawy Sąd odwoławczy będzie związany przedstawio-nymi wyżej zapatrywaniami prawnymi (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.). Co do kasacji obrońcy Stanisława C. Kasacja ta, treścią zarzutów i argumentacją jest w znacznym zakre-sie podobna do kasacji poprzedniej. Zasadny natomiast jest zarzut kasacji, w którym podniesiono obrazę art. 91 § 1 k.k. i art. 294 § 1 k.k. Został on uzasadniony takimi samymi ar-gumentami, jak w kasacji na korzyść Andrzeja D., a wcześniej w apelacji od wyroku Sądu Rejonowego. W odniesieniu do obu oskarżonych praw-nomaterialna ocena zastosowania w prawomocnym wyroku obu tych prze-pisów jest identyczna. Nie ma zatem potrzeby powtarzania motywów, dla których, uznając trafność zarzutu, należało uchylić zaskarżony wyrok i 10 przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, ze wskazaniami co do dal-szego postępowania, które podano przy uwzględnieniu poprzednio omó-wionej kasacji. (...)