III CZP 32/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Kołakowski. Sędziowie SN: H. Ciepła (sprawozdawca), M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. przeciwko Kazimierzowi K. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 8 marca 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 409 k.c. może mieć zastosowanie przy dochodzeniu nadpłaconych zaliczek, jakie rolnicze spółdzielnie produkcyjne wypłacały swoim członkom na poczet udziału w podziale dochodu w roku obrachunkowym?"podjął następującą uchwałę:W rozliczeniach między rolniczą spółdzielnią produkcyjną a jej członkami z tytułu nadpłaconych zaliczek na poczet wynagrodzenia za pracę, ustalonego w systemie dniówek obrachunkowych, nie mają zastosowania przepisy kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu.Uzasadnienie faktyczneWalne Zgromadzenie Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w K. w dniu 12 stycznia 1983 r. uchwaliło, że w 1983 r. członkom i ich domownikom będą wypłacane zaliczki na poczet udziału w podziale dochodu w wysokości 80 % planowanej dniówki obrachunkowej.Wypracowany w 1983 r. dochód nie wystarczał na pokrycie zaliczkowo wypłaconych wynagrodzeń za pracę. W tej sytuacji Walne Zgromadzenie uchwałą z dnia 29 grudnia 1984 r. obciążyło członków sumą nadpłaconych zaliczek i na tej podstawie powodowa Spółdzielnia wystąpiła z pozwami o zwrot nadpłat.Przy rozpoznawaniu tych spraw w orzecznictwie Sądu Wojewódzkiego w Łodzi zarysowała się rozbieżność stanowisk w zakresie podstawy prawnej dochodzonych roszczeń, co spowodowało przedstawienie Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie pozostaje z nią w stosunku pracy. Jego obowiązek świadczenia pracy i prawo do wynagrodzenia wynikają ze stosunku członkostwa. Konsekwencją tego jest wniosek, że skutki niewykonania lub nienależytego wykonania wymienionego obowiązku określają statuty spółdzielni i przepisy prawa spółdzielczego. W nich też przede wszystkim należy poszukiwać regulacji wynagrodzeń za pracę, a w zakresie przez te przepisy nie unormowanym w przepisach kodeksu cywilnego.Przepisy prawa spółdzielczego dotyczące pracy członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych określając zasady ich wynagradzania za świadczoną pracę przyjmują jedynie system wynagrodzeń w postaci udziału w dochodzie spółdzielni (art. 158 i 171 prawa spółdzielczego). Przewidują też możliwość wypłaty zaliczek na poczet przysługującego wynagrodzenia (art. 171 § 3 prawa spółdzielczego), a w kwestiach szczegółowej regulacji odsyłają do postanowień statutu i uchwał walnego zgromadzenia.Jeżeli walne zgromadzenie korzystając z tego uprawnienia ustaliło system dniówki obrachunkowej, to członek otrzymuje na bieżąco tylko zaliczkę na poczet należnego mu wynagrodzenia, którego wysokość staje się znana dopiero po sporządzeniu bilansu. Jeżeli się okaże, że członek pobrał tytułem zaliczki więcej aniżeli mu się należy według rocznego obrachunku, jest zobowiązany do zwrotu nadpłaty.Przepisy prawa spółdzielczego nie regulują bezpośrednio kwestii zwrotu nadpłaconej zaliczki. Nie mogą też mieć w tej materii zastosowania przepisy kodeksu cywilnego o bezpodstawowym wzbogaceniu. Wchodzą bowiem one w grę wówczas, gdy strony nie są związane stosunkiem umownym. Między członkiem a spółdzielnią produkcyjną stosunek taki istnieje (cywilnoprawny stosunek członkostwa) i dlatego rozwiązania należy poszukiwać w regulujących ten stosunek przepisach prawa spółdzielczego, postanowieniach statutu lub uchwałach walnego zgromadzenia. Obowiązek zwrotu nadpłaconej zaliczki nie wynika bezpośrednio z przepisów prawa spółdzielczego, może on wynikać z postanowień statutu lub wiążącej członków uchwały walnego zgromadzenia, a w przypadku przez te źródła prawa nie unormowanym - z przepisów kodeksu cywilnego o zadatku. Znaczenie prawne zadatku jest różne, zależnie od woli stron. Między innymi może on być też uznany za zaliczkę na poczet świadczenia. Z mocy art. 394 § 2 k.c. zadatek podlega zwrotowi, gdy zaliczenie go na poczet świadczenia nie jest możliwe, np. gdy okaże się, że wysokość świadczenia jest niższa od wypłaconego zadatku (zaliczki). Taka sytuacja zachodzi w przypadku, gdy wypłacone członkowi rolniczej spółdzielni produkcyjnej zaliczki na poczet wynagrodzenia przekraczają wynikające z rocznego wyliczenia wynagrodzenie. Wówczas jest on zobowiązany do zwrotu nadpłaconej zaliczki (art. 394 § 2 k.c.).Skoro w ten sposób wyczerpana zostaje postanowieniami umownymi oraz przepisami regulującymi stosunki umowne całość materii dotyczącej rozliczeń między rolniczą spółdzielnią produkcyjną a jej członkami z tytułu nadpłaconych zaliczek na poczet wynagrodzenia za pracę, wyłączone jest stosowanie w tym zakresie przepisów kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu.Z tych przyczyn na przedstawione zagadnienie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.