V KK 157/20

Sygn. akt V KK 157/20 POSTANOWIENIE Dnia 12 maja 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Gierszon (przewodniczący) SSN Marek Pietruszyński SSN Jacek Błaszczyk (sprawozdawca) w sprawie E. W. o uznanie za nieważny wyroku Sądu Rejonowego w J. z dnia 17 września 1982 r., sygn. akt Kws (…) po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 12 maja 2021 r., w trybie art. 535 § 5 k.p.k. kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego, na korzyść, od postanowienia Sądu Apelacyjnego w (…) z 21 sierpnia 2019 r., sygn. akt II AKz (…), utrzymującego w mocy postanowienie Sądu Okręgowego w L. z dnia 1 lipca 2019 r., sygn. akt III Ko (…), uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w (..) do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. UZASADNIENIE E.W. skierował do Sądu Okręgowego w L. wniosek o stwierdzenie nieważności wyroku Sądu Rejonowego w J. z dnia 17 września 1982 r., sygn. akt Kws (…), na mocy którego został skazany na karę trzech miesięcy aresztu, za czyn z art. 52 § 1 pkt 4 Kodeksu wykroczeń w zw. z art. 52 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. nr 29 poz. 154, ze zm.), polegający na wzięciu 2 udziału w nielegalnym zgromadzeniu i nieopuszczeniu go mimo wezwań władz porządkowych, w dniu 31 sierpnia 1982 r. w J.. . Postanowieniem z dnia 1 lipca 2019 r., sygn. akt III Ko (…), Sąd Okręgowy w L. wniosku nie uwzględnił. W ocenie Sądu Okręgowego wyznawane przez wnioskodawcę poglądy, to jest nieakceptowanie ustroju Polski Ludowej, a nawet zamanifestowanie podczas manifestacji w dniu 31 sierpnia 1982 r. w J. woli zmian w Polsce, nie wyczerpywały pojęcia rzeczywistej działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Postanowienie to zostało zaskarżone przez prokuratora oraz E. W.. Prokurator zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę i mający wpływ na jego treść, polegający na błędnym przyjęciu, że czyn za który skazano wnioskodawcę nie był działaniem na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, podczas gdy dokonane w sprawie ustalenia faktyczne prowadzą do wniosku przeciwnego. E. W. w zażaleniu podniósł m.in., że skazanie wyrokiem Sądu Rejonowego w J. było represją za jego działalność przeciwko ówczesnemu ustrojowi. W manifestacjach wzięli udział nie tylko „rzeczywiści działacze” związku, którzy w owym czasie stanowili małą grupę, ale wiele innych osób, bez udziału których protesty byłyby znacznie łatwiejsze do spacyfikowania. Okoliczność ta miała podstawowe znaczenie dla decyzji E. W. o wzięciu udziału w manifestacji. Postanowieniem z dnia 21 sierpnia 2019 r. Sąd Apelacyjny w (…), sygn. akt II AKz (…), zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano m.in., że powodem oddalenia przez Sąd Okręgowy w L. wniosku E. W. było uznanie, iż w zachowaniu wnioskodawcy nie można doszukać się trwałej działalności opozycyjnej, a „skutki zdarzenia z dnia 31 sierpnia 1982 r. nie stanowiły represji za działalność E. W. na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”. W ocenie Sądu Okręgowego sam udział w przedmiotowej manifestacji nie wyczerpywał pojęcia rzeczywistej działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Kasację od tego orzeczenia wniósł Prokurator Generalny, który zaskarżył postanowienie w całości na korzyść osoby represjonowanej. Skarżący zarzucił rażące naruszenie przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu 3 za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2099 ze zm.), które miało istotny wpływ na treść orzeczenia, polegające na wyrażeniu błędnego poglądu prawnego, że jednostkowy udział w demonstracji skierowanej przeciwko władzom państwa komunistycznego nie może być uznany za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Nadto, Prokurator wskazał na rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., które miało istotny wpływ na treść orzeczenia, polegające na niepełnym i nienależytym rozważeniu przez Sąd odwoławczy podniesionego w zażaleniu i rozwiniętego w jego uzasadnieniu zarzutu odnoszącego się do pominięcia przez Sąd 1 instancji kwestii związanej z masowością protestów społecznych w dniu 31 sierpnia 1982 r., celem których było wyrażenie sprzeciwu wobec wprowadzenia stanu wojennego, świadomością wnioskodawcy zakresu i celu tych protestów, jego woli przyłączenia się do wystąpień w obronie swobód demokratycznych i podmiotowości społeczeństwa oraz grożących za udział w takich wystąpieniach konsekwencji i zaniechaniu tym samym rzetelnego wyjaśnienia, dlaczego wskazane wyżej okoliczności o charakterze obiektywnym i subiektywnym nie były brane pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o unieważnienie orzeczenia w zakresie skazania za ten czyn. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest oczywiście zasadna w rozumieniu art. 535 § 5 k.p.k., bowiem podniesione w niej zarzuty okazały się w pełni zasadne. Nie ulega wątpliwości, iż reguły rzetelnej kontroli instancyjnej wskazane w art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. nakazują sądowi odwoławczemu nie tylko odniesienie się do wszystkich zarzutów i istotnych (mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy) wniosków zawartych w rozpoznawanym środku odwoławczym, ale także uczynienie tego w sposób na tyle wnikliwy i wszechstronny, z punktu widzenia treści tych zarzutów i wniosków, iż skutkuje to jedynie możliwym przekonaniem o ich należytym rozpoznaniu. Nadto sąd odwoławczy jest też wręcz 4 obligowany – jednoznaczną wymową treści art. 457 § 3 k.p.k. - wskazać w uzasadnieniu wydanego w następstwie przeprowadzenia tej kontroli orzeczenia, dlaczego te poszczególne podniesione w środku odwoławczym wnioski i zarzuty uznał za zasadne, bądź też za bezzasadne. Dokonując – w tych kategoriach – oceny treści uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia poprzez jej zestawienie z zarzutem Prokuratora Generalnego, a przede wszystkim argumentami podniesionymi w dalszej części tej skargi jako mającymi dowodzić tegoż trafności, w pełni uprawniony jest wniosek o tym, że Sąd Apelacyjny tym przywołanym obowiązkom, warunkującym poprawność przeprowadzenia kontroli odwoławczej, nie sprostał w sposób, który pozwoliłby uznać jej rzetelność i – w konsekwencji – bezzasadność podniesionych w rozpoznawanej kasacji zarzutów. Niewątpliwie trafne jest przekonanie wyrażone w pierwszym zarzucie kasacji dotyczącego naruszenia przez orzekające w sprawie Sądy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, poprzez wyrażenie przekonania, iż przepis ten pozwala wykluczyć z zakresu jego zastosowania, podjęte przez daną osobę (a więc jej indywidualne) zachowania, mające faktycznie na celu walkę o byt niepodległego Państwa Polskiego, ale zrealizowane poza strukturą organizacyjną. Zawarty w tym przepisie termin „działalność” mógłby co prawda świadczyć o pewnych cechach zachowań opisanych w tym przepisie, jednak - nawet przyjmując, że działalność to nie jednostkowe zachowanie - zwrócić należy uwagę, że treść tego przepisu na pewno nie wymaga, aby była to działalność zorganizowana w ramach organizacji podziemnej. Takie stanowisko co do wykładni nadmienionego przepisu zajęte zostało przez Sąd Najwyższy jeszcze w uchwale z dnia 12 marca 1992 r., I KZP 5/92 (OSNKW 1992/5-6/36), zgodnie z którą: „Czynem związanym z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149) jest nie tylko czyn popełniony w ramach organizacji (związku), którego celem była walka o niepodległość Kraju, lecz także i 5 indywidualne zachowanie zmierzające do odzyskania niepodległości przez Państwo Polskie.” Swoje – niezmienione w tym przedmiocie - stanowisko Sąd Najwyższy potwierdził również w kolejnych orzeczeniach, ostatnio w postanowieniu z dnia 21 marca 2017 r., II KO 103/16 (Lex nr 2258027) oraz postanowieniu z dnia 5 kwietnia 2017 r., III KO 102/16 (Lex nr 2271450). W tym ostatnim judykacie zasadnie stwierdzono, że: „Brak jest dostatecznych racji ustawowych do przyjęcia, że tylko działania prowadzone w ramach zorganizowanej struktury zasługują na potraktowanie jako wyczerpujące dyspozycję art. 1 ust. 1 ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.” Sąd Okręgowy w L. odmawiając unieważnienia wyroku Sądu Rejonowego w J. z dnia 17 września 1982 r., sygn. akt Kws (…), wyraził odmienne stanowisko, powołał się bowiem przy uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia także i na to, iż E.W. wyrażał jedynie poglądy o nieakceptowaniu ustroju Polski Ludowej i jego manifestacja woli zmian w Polsce nie wyczerpywała pojęcia rzeczywistej działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, gdyż on sam takiej działalności nie prowadził. Sąd Apelacyjny aprobując to rozstrzygnięcie Sądu meriti stwierdził przy tym, iż samo zaszeregowanie w NSZZ „S." oraz jednokrotny udział w demonstracji skierowanej przeciwko ówczesnym władzom nie stanowi działalności, o której mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. zwłaszcza, że sam wnioskodawca twierdził, iż nie prowadził żadnej działalności opozycyjnej ani związkowej. W świetle powyższych rozważań, dotyczących zakresu stosowania art. 1 ustawy rehabilitacyjnej, bezzasadność tego przekonania jest oczywista i została w kasacji wykazana - tym bardziej w sytuacji, w której Sąd Apelacyjny w toku dokonywania – w tym zakresie – kontroli instancyjnej: - skupił się na jednostkowym charakterze wystąpienia E. W. , uznając jednocześnie za nieistotne okoliczności związane z masowym charakterem protestów, celem których było wyrażenie sprzeciwu wobec polityki państwa komunistycznego, zagrożeniami związanymi z udziałem w protestach oraz świadomością osoby represjonowanej zarówno celów wystąpień jak i sankcji grożących za wzięcie w nich udziału. 6 - pominął, że protesty w dniu 31 sierpnia 1982 r. miały charakter ogólnopolski, zostały one brutalnie stłumione, a w niektórych miejscowościach wśród uczestników manifestacji były ofiary śmiertelne. Podejmując decyzję o wzięciu w nich udziału wnioskodawca miał świadomość, w jaki sposób ówczesne władze reagowały na podobne wystąpienia, a zatem był świadomy grożących mu konsekwencji, w tym również zagrożenia zdrowia. - pominął podnoszony przez E. W. argument, że gdyby w protestach brały udział wyłącznie osoby czynnie zaangażowane w działalność opozycyjną, ich zakres i siła oddziaływania byłyby istotnie mniejsze. Wszystkie te przedstawione okoliczności dowodzą wadliwego przeprowadzenia przez Sąd Apelacyjny kontroli instancyjnej postanowienia Sądu Okręgowego tym samym przesadziły o uznaniu oczywistej zasadności kasacji Prokuratora Generalnego. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Apelacyjny wnikliwie i kompletnie rozważy zarzuty zażaleń i argumenty przywołane na ich uzasadnienie. Uczyni to z uwzględnieniem nie tylko dowodów i okoliczności ujawnionych w dotychczasowym rehabilitacyjnym postępowaniu, ale również tych zgromadzonych (i dotychczas zachowanych) w aktach Kws (…) Sądu Rejonowego w J. , mając także na uwadze powyższe analizy. Z tych też względów postanowiono jak na wstępie.