II UZP 3/08

Uchwała z dnia 4 czerwca 2008 r. II UZP 3/08 Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 czerwca 2008 r. sprawy z wniosku Jana K., Zenona G. i Antoniego C. przeciwko Zakładowi Ubezpie-czeń Społecznych-Oddziałowi w T. o nieobciążanie składką na ubezpieczenie spo-łeczne, na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego posta-nowieniem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 19 grudnia 2007 r. [...] „Czy członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą - w myśl art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja Podatkowa (tekst jedno-lity - Dz.U. z 2005r. nr 8 poz. 60) - odpowiedzialność także za nieopłacone przez tę spółkę składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni-czych i na ubezpieczenie zdrowotne ?” p o d j ą ł uchwałę: Członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością mogą, na podstawie art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jed-nolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60) w związku z art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 Nr 11, poz. 74 ze zm. ) oraz w związku z art. 31 tej ustawy , zostać obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone w terminie przez tę spółkę składki na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni-czych i na ubezpieczenie zdrowotne. U z a s a d n i e n i e 2 Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, postano-wieniem z dnia 19 grudnia 2007 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzy-gnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: „czy członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą - w myśl art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity - Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60) - odpowiedzialność także za nieopłacone przez tę spółkę składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowot-ne?” Zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w T. decyzjami: z dnia 23 grud-nia 2005 r. (dotyczącą Zenona G.), z dnia 23 grudnia 2005 r. (dotyczącą Antoniego C.) oraz z dnia 28 grudnia 2005 r. (dotyczącą Jana K.) postanowił przenieść na adre-satów decyzji odpowiedzialność za zaległe należności z tytułu składek obciążających „S.” spółkę z o.o. w T. na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpiecze-nia Zdrowotnego oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że podjął czynności zmierzające do wyegzekwowania należności z tytułu nieopłaconych składek na FUS, FUZ oraz FP i FGŚP, ale egzekucja wobec spółki okazała się bezskuteczna, zaś ad-resaci decyzji byli członkami zarządu spółki „S.”, a organ rentowy nie znalazł pod-staw do wyłączenia ich odpowiedzialności za zaległości spółki wobec ZUS. Zenon G., Antoni C. i Jan K. złożyli odwołania od powyższych decyzji podno-sząc, iż pozwany nie wykazał bezskuteczności egzekucji należności wobec spółki, a nadto, iż członkowie zarządu w odpowiednim czasie złożyli wniosek o wszczęcie po-stępowania układowego, a następnie wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, co zwal-nia ich z odpowiedzialności za zaległe składki należne ZUS od spółki „S.”. Pozwany organ rentowy wnosił o oddalenie odwołań. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z dnia 16 listopada 2006 r. oddalił odwołania. Sąd ten uznał, iż istota sporu w niniej-szym procesie sprowadza się do ustalenia, czy zostały spełnione wszystkie prze-słanki umożliwiające przeniesienie odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych składek względem ZUS na członków (obecnie już byłych członków) zarządu spółki. Zgodnie z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-czeń społecznych do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio - między innymi - art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, z art. 32 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika zaś, że do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i do-datkowej opłaty, przepisów karnych dokonywania zabezpieczeń oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl art. 116 Ordynacji podatkowej za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organi-zacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że: a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępo-wanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo b) nie-zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobie-gającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy lub nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. W ocenie Sądu Okręgowego w rozpoznawanej sprawie zaistniały przewidzia-ne art. 116 Ordynacji podatkowej przesłanki odpowiedzialności zobowiązanych. Równocześnie, w ocenie Sądu Okręgowego, członkowie zarządu spółki „S.” w T. nie udowodnili przesłanek wyłączających ich odpowiedzialność za zadłużenie spółki z tytułu składek. W szczególności, nie wykazali, żeby we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez winy członka zarządu. W tych warunkach wyrokiem z dnia 16 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołania skarżących jako niezasadne. W apelacji od powyższego wyroku skarżący, zaskarżając wyrok w całości, za-rzucili między innymi naruszenie art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 116 Ordynacji podatkowej, poprzez przeniesienie na nich również odpowiedzial-ności za niezapłacenie składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Ich zdaniem były członek zarządu spółki może odpowia-dać tylko za niezapłacone składki na ubezpieczenie społeczne, nie ponosi zaś od-powiedzialności za składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń 4 Pracowniczych. Wynika to z art. 32 ustawy systemowej, który nie zawiera przepisu o przeniesieniu odpowiedzialności za składki na FP i FGŚP na osoby trzecie. Sąd Apelacyjny przytoczył treść art. 32 ustawy systemowej, według którego do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpie-czeń oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Treść tego przepisu nie przewiduje wprost możliwości przeniesienia odpowiedzialności za przedmiotowe składki na osoby trze-cie, tak jak ma to miejsce w odniesieniu do należności z tytułu składek na ubezpie-czenia społeczne i co znalazło swoje odbicie w przepisie art. 31 ustawy systemowej, gdzie stwierdza się wprost, że między innymi art. 116 Ordynacji podatkowej znajduje zastosowanie do należności z tytułu składek.. Natomiast przepisy ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pra-cowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85 ze zm.) oraz ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpie-czeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia (Dz.U. Nr 45, poz. 391 ze zm.) nie zawie-rają uregulowań pozwalających na stosowanie w zakresie odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania z tytułu składek na FP i GFŚP i ubezpieczenia zdrowotne - przepisów Ordynacji podatkowej. W każdym razie brak jest wyraźnego odesłania do tej ustawy. Równocześnie, nawiązując do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 paź-dziernika 1987 r., III UZP 38/87 (OSNCP 1989 nr 7-8, poz. 110), Sąd Apelacyjny podkreślił, że w myśl stanowiska Sądu Najwyższego pod pojęciem „poboru” składki należy rozumieć także określenie podmiotu zobowiązanego do uiszczenia danej składki, a więc również osób trzecich - w tym przypadku - członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Niemniej jednak „wobec braku kategorycznego za-pisu odnoszącego się do powyższej kwestii” zarówno w powołanych powyżej już ustawach o ochronie roszczeń pracowniczych, jak i o powszechnym ubezpieczeniu w NFZ oraz w art. 32 ustawy o systemowej powstaje uzasadniona wątpliwość zawarta w treści przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5 Przepis art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, dotyczący skła-dek na ubezpieczenia społeczne, stanowi, że do należności z tego tytułu stosuje się wymienione w nim przepisy Ordynacji podatkowej, w tym artykuły od 116 do 119 tej ustawy, dotyczące odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe. Z kolei art. 32 ustawy systemowej przewiduje, że „do składek na Fundusz Pracy, Fun-dusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń sto-suje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne”. Rozważając zgłoszoną przez Sąd Apelacyjny poważną wątpliwość interpretacyjną, warto na wstępie zwrócić uwagę, że w uzasadnieniu postanowienia Sąd nie powołał wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 2 października 2007 (wyrok ten został po-wołany w uzasadnieniu pytania prawnego w sprawie oznaczonej w Sądzie Najwyż-szym sygn. II UZP 1/08), w którym Sąd ten wyraził pogląd, że użyte w art. 32 ustawy systemowej określenie „w zakresie poboru składek” oznacza jedynie zespół czynno-ści technicznych wykonywanych przez organ rentowy w celu uzyskania wpływu na konta Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy z 1993 r. oraz o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym z 2003 r. określają jedynie podmioty obowiązane do opłacania składek, nie zawierają natomiast odesłania do Ordynacji podatkowej. Odesłanie zawarte w art. 32 nie obejmuje zatem odpowied-niego stosowania do tych składek przepisów Ordynacji podatkowej o odpowiedzial-ności osób trzecich za zobowiązania podatkowe. Wprawdzie uzasadnienie przed-stawionego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego nie za-wiera rozbudowanej argumentacji, wydaje się jednak, iż u podstaw zgłoszonych przez Sąd Apelacyjny wątpliwości interpretacyjnych leży przedstawione stanowisko, wyrażone w wyroku z 2 października 2007 r. Wykładnia użytego w art. 32 ustawy systemowej określenia o „ poborze” skła-dek, ograniczająca to pojęcie do czynności technicznych, nieobejmujących tym sa-mym odpowiedzialności z tytułu nieopłaconych składek przez osoby trzecie (człon-ków zarządu spółki) nie jest trafna. Na pobór składek istotnie składają się określone czynności o charakterze czysto technicznym, jednak w rozumieniu art. 32 ustawy systemowej ma ono inne, szersze znaczenie. Przede wszystkim należy zwrócić 6 uwagę, iż przepisy prawa ustawowego z reguły nie odnoszą się do czynności czysto technicznych ; te kwestie ustawodawca przekazuje do aktów wykonawczych. Prze-pisy ustawowe o poborze składek dotyczą przede wszystkim określenia podmiotu zobowiązanego do ich zapłacenia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 23 paździer-nika 1987 r., III UZP 38/87, OSNCP 1989 nr 7-8, poz. 110; zob. także uchwałę z dnia 7 maja 2008, II UZP 1/08, OSNP 2008 nr 23-24, poz. 352). Podmiotem zobowiąza-nym do opłacenia składek może być następca prawny podmiotu, na którym ciążył obowiązek składkowy, jak i osoba trzecia, na którą przepisy prawa nakładają obo-wiązek spełnienia przy istnieniu określonych warunków zobowiązania składkowego, niespełnionego przez podmiot bezpośrednio zobowiązany. Taką możliwość przewi-duje art. 31 ustawy systemowej, który odsyła do odpowiedniego stosowania między innymi art. 116 , 116a, 117, 118 i 119 Ordynacji podatkowej, tj. do przepisów o od-powiedzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe. Za zastosowalnością tego przepisu nie tylko do składek na ubezpieczenie społeczne, ale również do skła-dek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne przemawiają następujące argumenty. W pierwszym rzędzie należy wskazać, że skoro art. 32 ustawy systemowej w wymienionych w nim kategoriach spraw odsyła do odpowiedniego stosowania prze-pisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne, to oznacza to odesłanie do wszystkich przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne, a więc rów-nież do przepisów Ordynacji podatkowej, wymienionych w art. 31 ustawy systemo-wej, a więc i do przepisu art. 116 i następnych. Na gruncie wykładni jezykowo-logicz-nej art. 32 nie ma uzasadnienia do wybiórczego stosowania tylko niektórych przepi-sów Ordynacji, wręcz przeciwnie, taka interpretacja pozostawałaby w sprzeczności z wykładnią systemową. Nie byłaby trafna argumentacja, że zawarte w art. 32 ustawy systemowej ode-słanie do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących składek na ubezpie-czenie społeczne zostało ograniczone do przepisów o składkach, jednak z wyłącze-niem przepisu art. 31, odsyłającego do niektórych przepisów Ordynacji podatkowej, zważywszy na to, iż niektóre przepisy o składkach odsyłają wprost do Ordynacji po-datkowej. Otóż, gdyby dopuścić możliwość stosowania do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne przepisów Ordynacji podatkowej jedynie w takim zakresie, w jakim szcze-gólne przepisy ustawy systemowej odsyłają do Ordynacji podatkowej (jak np. art. 27 7 ustawy systemowej dotyczący zabezpieczenia należności z tytułu składek ustawo-wym prawem zastawu), to w niektórych sprawach unormowania ustawy systemowej okazałyby się niepełne. Na przykład zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy systemowej od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości określonych w Ordynacji podatkowej. Przepis art. 23 nie określa jednak początku/końca biegu terminu. Te elementy określa natomiast art. 12 Ordynacji podatkowej, do którego odsyła art. 31 ustawy systemowej. Osobno należy podkreślić, że art. 31 tej ustawy odsyła do Ordynacji podatkowej w sprawach, które w ogóle nie zostały uregulowane ustawą systemową, jak np. w sprawie nadpłaty (skła-dek). Przepisy art. 31 i 32 ustawy systemowej należy więc postrzegać łącznie, ina-czej mówiąc, odesłanie zawarte w art. 32 ustawy systemowej obejmuje odesłanie do przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne łącznie z przepisem art. 31, zwierającym odesłanie do wymienionych w nim przepisów Ordynacji podatkowej. Wykładnia językowo-logiczna i systemowa pozostają w zgodzie wykładnią funkcjonalną art. 32 ustawy systemowej. Celem wymienionego przepisu jest zabez-pieczenie uzyskiwania składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świad-czeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie społeczne na poziomie analogicznym, co w przypadku składek na ubezpieczenia społeczne. Składki te, podobnie jak składki na ubezpieczenie społeczne, służą gromadzeniu dochodów, z których są na-stępnie pokrywane świadczenia socjalne w postaci odpowiednich zasiłków bądź też świadczeń w naturze w razie zaistnienia ryzyka socjalnego w postaci utraty zarobków z powodu ogłoszenia upadłości pracodawcy, braku pracy czy też konieczności le-czenia. Wyłączenie bądź też ograniczenie zakresu ściągalności składek wymagałoby w tej sytuacji wyraźnej szczególnej regulacji prawnej, której analizowane unormowa-nia nie zawierają Z przytoczonych motywów, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji po-stanowienia. ========================================