I FZ 137/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Arkadiusz Cudak (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. S.A. w likwidacji z siedzibą w C. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 9 lutego 2015 r. sygn. akt I SA/Wr 162/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. S.A. w likwidacji z siedzibą w C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 14 lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania od decyzji dotyczącej podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia do lipca 2010r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu. I FZ 137/15 Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 lutego 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w sprawie o sygnaturze akt I SA/Wr 162/13, działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm.,) dalej p.p.s.a., odmówił D. SA w likwidacji z siedzibą w C. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Wpis od skargi kasacyjnej w rozpoznawanej sprawie wynosi 100,00 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że w świetle przedstawionych przez Spółkę okoliczności oraz zebranych dokumentów, nie można przyjąć, że Spółka nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Argumentował, że Spółka zamknęła poprzedni rok obrotowy z zyskiem (92.859,47 zł), przy przychodzie w kwocie ponad 2.000.000 zł. Ponadto wysokość jej należności krótkoterminowych kilkakrotnie przewyższa wartość zobowiązań krótkoterminowych. Oprócz tego Skarżąca spółka posiadała na koniec 2013 r., na rachunkach bankowych i w kasie ponad 200.000 zł. Sąd dodał, że Spółka powinna była się spodziewać ponoszenia kosztów udziału w sprawie i w miarę możliwości finansowych, gromadzić środki na ten cel. Ponadto, Sąd wskazał, że w trybie art. 255 p.p.s.a., Spółka została wezwana do przedstawienia wszelkich możliwych dokumentów potwierdzających okoliczności uzasadniające przyznanie jej prawo pomocy, jednak wezwania tego nie wykonała. W zażaleniu Skarżąca, w imieniu której występuje Likwidator, zarzuciła Sądowi naruszenie art. 245 § 1 w związku z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz naruszenie art. 255 p.p.s.a. poprzez jego całkowite niezastosowanie. Spółka wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie jej prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Nadrzędną wartością konstytucyjną w postępowaniu sądowym jest umożliwienie stronie obrony i dochodzenia swoich praw w zakresie wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei w klauzuli demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) zawiera się zasada ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa, w tym przeświadczenia obywatela, że sądy, powinny w taki sposób prowadzić postępowanie, aby zapewnić jednostce efektywną ochronę sądową jej konstytucyjnych praw i wolności, w szczególności w relacji z organami administracji publicznej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty zażalenia zasługują na uwzględnienie, gdyż uzasadnienie zaskarżonego postanowienia wskazuje, że Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zarówno zakresu żądania w nim przedstawionego jak i wszystkich okoliczności obrazujących rzeczywisty i aktualny stan majątkowy oraz możliwości płatnicze Skarżącej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego doprowadziło to do naruszenia art. 141 § 4 w związku z art. 166 p.p.s.a. i w konsekwencji może oznaczać, że Sąd naruszył również art. 246 § 2 p.p.s.a. Należy przypomnieć, że stosownie do art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie całkowitym, gdy wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy strona skarżąca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Sąd nie może odmówić przyznania prawa pomocy, jeżeli następstwem takiego postanowienia byłoby istotne ograniczenie prawa do Sądu, a zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego sytuacja taka mogłaby mieć miejsce w rozpoznawanej sprawie na skutek nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji wszystkich okoliczności obrazujących rzeczywisty stan majątkowy Skarżącej oraz wszystkich przedstawionych przez nią we wniosku okoliczności. Sąd pierwszej instancji nie odniósł się w zaskarżonym postanowieniu do faktu, iż Skarżąca złożyła we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenie o zaprzestaniu z dniem 1 stycznia 2014 roku prowadzenia działalności gospodarczej. Okoliczność ta powinna była zostać potwierdzona stosownym dokumentem urzędowym, z którego należałoby wnioskować, że Spółka może nie być zdolna do wygospodarowania środków potrzebnych na pokrycie w rozpoznawanej sprawie pełnych kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Ponadto Sąd w zaskarżonym postanowieniu powołał się na dane Spółki obrazujące jej sytuację finansową aktualną w miesiącu grudniu 2013 roku, gdy tymczasem wniosek Spółki został złożony w dniu 22 stycznia 2015 roku i dotyczy zwolnienia od kosztów postępowania kasacyjnego. Zasadnie też w zażaleniu zarzucono Sądowi pierwszej instancji, że w postanowieniu pominął, a zatem nie uwzględnił, że Spółka zanim zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej znajdowała się w likwidacji, co niewątpliwie mogło mieć wpływ na zdolność partycypowania w kosztach postępowania. Analiza objętego zażaleniem postanowienia prowadzi też do przekonania, że Sąd pierwszej instancji całkowicie w swych rozważaniach pominął okoliczność, że wniosek o przyznanie prawa pomocy, jaki został złożony przez Spółkę i był przedmiotem rozważań Sądu pierwszej instancji obejmuje nie tylko zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej, lecz również ustanowienie radcy prawnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie był co prawda związany żądaniem zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednak obowiązkiem jego było przeprowadzenie w uzasadnieniu postanowienia szczegółowej analizy sytuacji finansowej Skarżącej oraz jej możliwości płatniczych w odniesieniu do pełnych kosztów postępowania, o zwolnienie od których wnosi Spółka. Sąd niesłusznie zatem przyjął, że koszty prowadzonego przez Skarżącą postępowania w rozpoznawanej sprawie obejmują jedynie wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100,00 zł. Do kosztów tych należą jeszcze koszty wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika za sporządzenie skargi kasacyjnej, stosownie do wymogu wynikającego z art. 175 § 1 i § 3 pkt 1 p.p.s.a. Ze znajdującego się w aktach sprawy pisma Skarżącej z dnia 6 listopada 2014 roku (karta 184) wynika, że pełnomocnictwo udzielone radcy prawnemu P. K. (karta 109) zostało przez Spółkę cofnięte. Wydatków wynagrodzenia pełnomocnika Sąd nie uwzględnił ustalając wysokość kosztów postępowania oraz porównując je do aktualnych możliwości płatniczych Spółki. Wreszcie należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny nie przychyla się do zaprezentowanej w zaskarżonym postanowieniu argumentacji Sądu I instancji w zakresie konieczności zabezpieczenia przez Skarżącą środków na prowadzenie przyszłych postępowań sądowych. Choć tego typu stanowisko było prezentowane w linii orzeczniczej sądów administracyjnych, to jednak skład orzekający w rozpoznawanej sprawie poglądu tego nie podziela. Przyjęcie prezentowanego przez Sąd I instancji stanowiska, prowadziłoby bowiem do wniosku, że każdy przedsiębiorca w Polsce będzie prędzej czy później prowadzić postępowanie sądowoadministracyjne, a ponadto tego typu praktyka mogłaby wpływać na płynność finansową i zakłócać bieżące funkcjonowanie przedsiębiorstwa. Wskazana powyżej argumentacja stanowi zatem daleko idące uproszczenie problemu i nie może uzasadniać ewentualnej odmowy przyznania stronie prawa pomocy, bez uprzedniego dokładnego wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy (zob. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2006 r., sygn. akt I FZ 234/06 CBOSA). Nie do zaakceptowania jest też argumentacja Sądu w myśl której, Spółka powinna była sama znaleźć właściwe dokumenty na potwierdzenie spełnienia przesłanek przyznania jej prawa pomocy oraz przedstawić je Sądowi w trybie art. 255 p.p.s.a. Należy stanowczo podkreślić, że to wezwanie do złożenia oświadczenia uzupełniającego, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., powinno dokładnie określać jakich informacji oczekuje sąd oraz jakie dokumenty strona powinna na wezwanie Sądu przedstawić (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2010, s. 594). W przypadku stwierdzenia zatem przez Sąd pierwszej instancji wątpliwości co do aktualnej sytuacji finansowej Spółki, Sąd miał obowiązek wezwać stronę do nadesłania dodatkowych informacji oraz potwierdzeniach ich stosownymi dokumentami, przy czym Sąd powinien był w takim przypadku precyzyjnie wskazać w wezwaniu kierowanym do Skarżącej, jakiego rodzaju dokumenty Spółka ma Sądowi przedstawić. Dodać wypada, że z akt sprawy nie wynika, by Sąd wzywał Spółkę do uzupełnienia w trybie art. 255 p.p.s.a. wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego na urzędowym formularzu w dniu 22 stycznia 2015 roku. Dodatkowo stwierdzić należy, że Sąd ustalając majątek i oceniając jego wartość z punktu widzenia przesłanki jego wystarczalności na pokrycie kosztów postępowania, powinien był uwzględnić wyłącznie stan czynny majątku. Majątek ten pojmować należy zatem w rozumieniu prawnorzeczowym, wyłącznie jako aktywa. Nie są nim objęte wierzytelności ani roszczenia (por. postanowienie SN z dnia 1 kwietnia 2003 roku, II CK 484/02, lex nr 83713). Sądowi znane są postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 roku I FZ 481/13 oraz z dnia 22 stycznia 2015 roku I FZ 485/14, w których oddalone zostały zażalenia Spółki na postanowienia odmawiające przyznania jej prawa pomocy. Jednak postanowienie z dnia 16 grudnia 2013 roku zapadło w czasie kiedy Spółka prowadziła działalność gospodarczą, zaś w postanowieniu z dnia 22 stycznia 2015 roku Sąd przyjął, że Spółka prowadzi działalność, z której uzyskiwane są przychody. Okoliczność tę w świetle oświadczenia Spółki złożonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy w rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji w ponownym postępowaniu powinien więc szczególnie zweryfikować. Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 i § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Sąd pierwszej instancji ponownie rozpoznając wniosek Spółki powinien uwzględnić wszystkie wskazane powyżej wskazania Naczelnego Sądu Administracyjnego.