I FZ 147/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia C. sp. z o.o. z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 14 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Rz 359/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi C. sp. z o.o. z siedzibą w K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 15 marca 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień 2008 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Rz 359/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił skarżącej spółce przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazując na motywy swojego rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji zauważył najpierw, że postanowieniem referendarza sądowego z dnia 8 sierpnia 2013 r., sygn. akt 359/13 strona została zwolniona od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Jednakże, jak zaznaczył dalej Sąd, wbrew twierdzeniom spółki, zwolnienie to nie obejmowało wpisu od skargi kasacyjnej, o zwolnienie z którego w szczególności wnosiła skarżąca w obecnie rozpoznawanym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Kolejno WSA w Rzeszowie ocenił – tak jak zrobiła to skarżąca – że sytuacja materialna strony wnioskującej o prawo pomocy nie uległa zmianie od czasu poprzedniego wniosku, w wyniku którego zwolniono spółkę z obowiązku opłacenia wpisu od skargi, natomiast w pozostałym zakresie oddalono jej wniosek przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na dysponowanie przez spółkę znacznym majątkiem w postaci urządzeń technicznych i maszyn, zapasów towarów handlowych o wartości 214 510,26 zł, a także i aktywów finansowych wartych 419 401,45 zł. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji, odnosząc się do obecnie rozpoznawanego wniosku spółki, wziąwszy pod uwagę wartość środków trwałych spółki, wykazaną w oświadczeniu (1.120.371,00 zł), jak również dane wynikające z bilansu spółki, przytoczone w postanowieniu referendarza sądowego z 8 sierpnia 2013 r., stwierdził, iż brak jest podstaw do przyjęcia, że spółka nie ma możliwości uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, wynoszącego 1.317,00 zł. Zestawienie bowiem, zdaniem WSA, wyżej przytoczonych wielkości prowadzi jednoznacznie do wniosku, że poniesienie tego rodzaju kosztów leży w zakresie możliwości finansowych strony. Na powyższe orzeczenie strona skarżąca złożyła zażalenie. W wywiedzionym środku zaskarżenia wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia, prezes zarządu skarżącej nie zgodził się z twierdzeniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, iż sentencja, wydanego wobec spółki postanowienia z dnia 8 sierpnia 2013 r., sygn. akt 359/13, wskazuje w sposób jednoznaczny, że zakres przyznanego zwolnienia obejmuje wyłącznie wpis od skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. Jego zdaniem zwolnienie to rozciąga się na całe postępowanie sądowoadministracyjne, które co do zasady jest postępowaniem dwuinstancyjnym. Tym niemniej zdaniem autora zażalenia skoro sytuacja spółki nie uległa poprawie (a to zgodnie z postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 roku, mogło być przesłanką obciążenia jej kosztami, o ile takie wystąpią), to zasadnym jest dalsze zwolnienie jej z obowiązku uiszczenia wpisu i przyznanie jej w tym zakresie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej również jako "P.p.s.a.") zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się w doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Hanna Knysiak - Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze, LexisNexis, Warszawa 2005, s.628). Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Mając na uwadze, że rozpoznawany przez Sąd pierwszej instancji wniosek był kolejnym wnioskiem skarżącej o przyznanie prawa pomocy należy też w tym miejscu przypomnieć, iż art. 165 P.p.s.a. możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie warunkuje i uzależnia od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego tyczącego się sytuacji finansowej skarżącego sąd bez zmiany okoliczności sprawy nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia, nawet gdyby doszedł do wniosku, że jego poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r., sygn. akt II FZ 768/12 i powołane tam orzecznictwo, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 8 sierpnia 2013 r., sygn. akt 359/13 strona została zwolniona od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 2632,00 zł, w pozostałym zaś zakresie wniosek spółki o zwolnienie od kosztów sądowych oddalono. Wbrew zatem twierdzeniom skarżącej zwolnienie to nie pozwalało uznać, iż skarżąca nie miała również obowiązku uiszczać wpisu od skargi kasacyjnej. Jednakże Sąd pierwszej instancji, mając na uwadze, iż był to kolejny wniosek w sprawie zobowiązany był, co uczynił stwierdzając, że nie uległa ona zmianie, ocenić czy od czasu ostatniego wniosku skarżącej jej sytuacja materialna uległa zmianie. Chociaż bowiem zwolnienie z poprzedniego postanowienia nie rozciągało się na etap postępowania kasacyjnego, to jednak Sąd ten był związany oceną sytuacji materialnej dokonanej poprzednio, a więc tym, że ówcześnie sytuacja materialna strony nie pozwalała jej uiścić wpisu od skargi w kwocie 2632,00 zł. Jakkolwiek jednak w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na uwadze, że wpis od skargi kasacyjnej wynosi połowę wpisu od skargi (zob. § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 221, poz. 2193 ze zm., dalej również jako "rozporządzenie"), Sąd pierwszej instancji mógł ocenić i uczynił to prawidłowo, że choć poprzednio spółka nie była w stanie uiścić 2632,00 zł, to obecnie mimo, iż jej sytuacja materialna nie uległa zmianie, będzie w stanie wpłacić wpis od skargi kasacyjnej w dwukrotnie mniejszej wysokości. Świadczy o tym wartość środków trwałych spółki, wykazana w oświadczeniu - 1.120.371,00 zł. Ponadto, jak słusznie już podniósł WSA w Rzeszowie, należy zwrócić uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2000 r., Nr. 94, poz. 1037 ze zm., dalej również jako "K.s.h.") umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-300 k.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt II FZ 701/11). Mając powyższe na uwadze, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.