I FZ 308/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlk. z dnia 21 maja 2013 r. sygn. akt I SA/Go 170/13, odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektor Izby Skarbowej w Z. z dnia 18 stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności wspólnika spółki jawnej w podatku od towarów i usług za grudzień 2006 r. oraz za styczeń i luty 2007 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt I SA/Go 170/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim odmówił J. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Z. z dnia 18 stycznia 2013 r. wydanej w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności wspólnika za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Gorzowie Wielkopolskim podał, że J. G. (dalej "skarżący") we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał, iż nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego z powodu upadłości jego firm. Podał, że nie posiada żadnego majątku. Od marca 2012 r. jest zarejestrowany jako bezrobotny, zaś od kwietnia 2013 r. nie przysługuje mu prawo do zasiłku z tego tytułu. Dodał, że mieszka wraz z żoną i pasierbem. Żona jest rolnikiem, lecz skarżący - jak oświadczył - nie zna wysokości jej dochodów. Dodał, że w jego małżeństwie obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Referendarz sądowy, w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, - dalej "P.p.s.a."), wezwał skarżącego do złożenia wyciągów z rachunków bankowych swoich i żony, zestawienia płatności otrzymanych przez żonę skarżącego w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego za lata 2011, 2012 i 2013 (wraz z odpisami decyzji Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa), oświadczenia o nieruchomościach i wartościowych ruchomościach stanowiących własność żony, jak również oświadczenia o samochodach posiadanych przez niego i żonę. Skarżący przedłożył jedynie odpis decyzji o utracie prawa do zasiłku oraz odpis umowy wyłączającej w jego małżeństwie wspólność majątkową. Jednocześnie oświadczył, że - wobec wyłączenia w jego małżeństwie wspólności majątkowej - nie wie nic o stanie posiadania żony, w tym: o stanie jej rachunków bankowych oraz wysokości dopłat. Dodał, że mieszka z żoną na podstawie obowiązującej dożywotnio umowy służebności mieszkania. Oceniając zebrany materiał dowodowy Sąd I instancji uznał, że strona nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Rozważając zasadność wniosku Sąd miał na uwadze przede wszystkim to, że osoby wspólnie zamieszkujące i wspólnie prowadzące gospodarstwo domowe współkształtują sytuację finansową osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji, Sąd I instancji stwierdził, że rozpoznając sprawę przyznania prawa pomocy jest uprawniony do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące kondycję majątkową domowników i małżonka wnioskodawcy. Wskazał również, że obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych istnieje również wtedy, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia zatem z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd I instancji stwierdził, że zaniechanie zastosowania się przez stronę do wezwania Sądu wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 P.p.s.a. ma ten skutek, że Sąd nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje bowiem, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie, z którego wynika, że nie zgadza się on z zapadłym rozstrzygnięciem, wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie jego wniosku o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 199 P.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Istotnym w kontekście niniejszego postępowania zażaleniowego jest, iż z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Skarżący, wezwany w trybie art. 255 P.p.s.a. do złożenia wyciągów z rachunków bankowych swoich i żony, zestawienia płatności otrzymanych przez żonę skarżącego w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego za lata 2011, 2012 i 2013 (wraz z odpisami decyzji Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa), oświadczenia o nieruchomościach i wartościowych ruchomościach stanowiących własność żony, jak również oświadczenia samochodach posiadanych przez niego i żonę, przedłożył jedynie odpis decyzji o utracie prawa do zasiłku oraz odpis umowy wyłączającej w jego małżeństwie wspólność majątkową. Jednocześnie oświadczył, że - wobec wyłączenia w jego małżeństwie wspólności majątkowej - nie wie nic o stanie posiadania żony, w tym: o stanie jej rachunków bankowych oraz wysokości dopłat. Dodał, że mieszka z żoną na podstawie obowiązującej dożywotnio umowy służebności mieszkania. W toku postępowania zażaleniowego, skarżący przedłożył jedynie postanowienie Sądu Rejonowego w Z., o wpisaniu go do Krajowego Rejestru Sądowego, Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Za słuszne uznać należy rozważania Sądu I instancji, że obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych odnosi się również do sytuacji, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia zatem z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazując na ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, który spoczywa na stronie składającej wniosek, oraz fakt zaniechania przez skarżącego przedłożenia stosownych dokumentów, należy stwierdzić, że zasadnie uznał Sąd I instancji, iż materiał dowodowy jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. W rezultacie należy uznać postanowienie Sądu I instancji o odmowie udzielenia prawa pomoc za prawidłowe. Słusznie bowiem przyjął Sąd I instancji, że strona skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. W takim stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.