I GSK 1901/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia NSA Beata Sobocha-Holc Sędzia NSA Joanna Salachna Protokolant asystent sędziego Marta Górniak po rozpoznaniu w dniu 30 września 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 25 sierpnia 2022 r. sygn. akt I SA/Ke 192/22 w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 4 marca 2022 r. nr 0501-PU.411.3.2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 4 marca 2022 r. nr 0501-PU.411.3.2022. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt I SA/Ke 192/22, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę J. C. (dalej: skarżący) na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 4 marca 2022 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z 4 marca 2022 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od 8 marca 2015 r. do 6 lutego 2020 r. w kwocie [...] zł, w tym na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w kwocie [...] zł (za okres od 2015.3/08 do 2020.1/03) oraz na ubezpieczenie wypadkowo, chorobowe i macierzyńskie w kwocie [...] zł (za okres od 2015.3/08 do 2020.2/06). Skargę na powyższą decyzję organu złożył skarżący. Sąd I instancji skargę oddalił. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że przeprowadzony przez organ proces decyzyjny, w wyniku którego organ stwierdził brak okoliczności wskazujących na istnienie przesłanek uzasadniających umorzenie należności skarżącego, jest prawidłowy. Ustalona przez organ sytuacja rodzinna, majątkowa i zdrowotna skarżącego przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, spełniającej wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.), zdaniem Sądu, znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Treść uzasadnienia tego wyroku oraz innych przywołanych w niniejszym orzeczeniu dostępna jest w serwisie internetowym CBOSA (orzeczenia.nsa.gov.pl). Od przedmiotowego wyroku skarżący złożył skargę kasacyjną zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: I. w trybie art. 174 pkt 1 p.p.s.a.: naruszenie art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 20 grudnia 1990 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 266 ze zm.), poprzez ich błędną wykładnię sprowadzającą się do twierdzenia, że sytuacja skarżącego nie uzasadnia zastosowania tego przepisu, w sytuacji zaistnienia przesłanek uzasadniających ważny interes podatnika wyrażający się, w tym, że skarżący w razie opłacenia składek miałby zagrożone podstawy egzystencji, gdyż jest osobą niepełnosprawną, brak możliwości zarobkowych, zasiłek z MOPS nie pozwalają na spłatę ustalonego wysokiego zobowiązania wraz z odsetkami, a która to zaległość powstała przed zaistniałym zdarzeniem skutkującym niepełnosprawnością skarżącego, w konsekwencji należy uznać, że decyzja uznaniowa organu jest dowolna i nieuzasadniona stanem faktycznym; II. w trybie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść wyroku a to: a) art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269) w zw. z art. 3 § 1 ustawy Prawo przed sądami administracyjnymi poprzez błędną ocenę Sądu co do zgodności decyzji uznaniowej w zakresie ustalonego stanu faktycznego z art. 41 a ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 20 grudnia 1990 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 266 ze zm.) podczas gdy, w sytuacji skarżącego nie zaistniało jedynie subiektywne przekonanie o zasadności umorzenia zaległych składek lecz obiektywnie istnieje ważny interes po jego stronie na skutek zaistnienia sytuacji wyjątkowej tj. trwałego inwalidztwa skarżącego, w czasie ubiegania się o umorzenie składek na ubezpieczenie społeczne, brak możliwości zarobkowych, w konsekwencji należy uznać, że Sąd nienależycie skontrolował decyzję uznaniową, która jest dowolna i nieuzasadniona stanem faktycznym; b) art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 7, 8, 11, 77 § 1, 80 KPA, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a w konsekwencji poczynienie ustaleń faktycznych na podstawie błędnych założeń i nieprawidłowego wnioskowania polegającego w szczególności na wadliwym przyjęciu, iż nie było podstaw faktycznych i prawnych do umorzenia składek. W uzasadnieniu podano argumenty na poparcie postawionych zarzutów. Skarżący wniósł, na zasadzie art. 185 § 1 p.p.s.a., o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Kielcach, a także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych za pomoc prawną udzieloną z urzędu, oświadczając jednocześnie, że nie została ona pokryta w żadnym zakresie. Pismem z 4 listopada 2022 r. skarżący wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie skorzystał z możliwości złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Za trafny należy uznać zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść wyroku opisany w punkcie II b) petitum niniejszej skargi kasacyjnej co w efekcie nakazywało uchylić zarówno zaskarżony wyrok, jak i zaskarżoną decyzję z dnia 4 marca 2022 r., nr 0501-PU.411.3.2022, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Jak wynika z akt sprawy J. C. jest osobą niepełnosprawną utrzymującą się zasiłku. Miejsko – Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w B. poinformował organ, że skarżący legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności i z tego tytułu pobiera zasiłek stały w wysokości 719 złotych miesięcznie, a także korzysta systematycznie (co miesiąc) z pomocy finansowej w formie zasiłków celowych. Ta okoliczność nie została w pełni wyjaśniona, a przez to w efekcie oceniona przez organ w ramach postępowania o umorzenie należności składkowych. Powyższe stanowisko wynika z faktu nie wyjaśnienia jaki jest faktyczny powód wydania wobec skarżącego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, co niewątpliwie ma istotne znaczenie dla oceny, czy spełniona jest przesłanka "ważnego interesu zobowiązanego". Otóż sam skarżący oświadcza w pismach składanych do organu i Sądu I instancji, że przyczyną jego niepełnosprawności jest choroba psychiczna. Jak wynika z akt, skarżący nie leczy się z powodu braku pieniędzy, co zostało ocenione przez organ w sposób, którego Naczelny Sąd Administracyjny nie aprobuje. Mianowicie organ stwierdził (k. 3 decyzji), że ponoszone wydatki znajdują pokrycie w uzyskiwanym dochodzie i nie zagrażają egzystencji skarżącego. Należy także zauważyć, czego również nie dostrzegł organ, że w dołączonym do akt orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności strony znajduje się zapis: Symbol przyczyny niepełnosprawności – 02-P; nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność; ustalony stopień datuje się od [...] r.; osoba niezdolna do pracy, wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze funkcjonowanie danej osoby. Dalej, że skarżący wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez siec instytucji pomocy społecznych organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Natomiast w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia o stopniu niepełnosprawności strony stwierdzono, że osoba badana ma naruszoną sprawność organizmu, jest niezdolna do pracy i wymaga w celu pełnienia ról społecznych czasowego wsparcia innych osób. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że symbol niepełnosprawności 02-P oznacza choroby psychiczne i jest przypisywany osobom z takimi schorzeniami jak zaburzenia psychotyczne, zaburzenia nastroju, utrwalone zaburzenia lękowe czy zespoły otępienne. Tym samym, organ winien szczególnie ocenić czy stwierdzony u strony rodzaj schorzenia może mieć wpływ m.in. na to, że skarżący nie jest w stanie samodzielnie zatroszczyć się o zbieranie przykładowo dowodów, które mógłby przedłożyć organowi na okoliczność uzasadniającą jego wniosek o umorzenie należności składkowych. Na gruncie tej sprawy organ uwzględnił przy ocenie zasadności wniosku brak rachunków za poniesione koszty zakupów żywności, energii i innych wydatków. Dalej, w zaskarżonej decyzji stwierdzono, że skarżący kasacyjnie jest podatnikiem podatku od nieruchomości, który jest opłacany regularnie i nie wynikają z tego tytułu żadne zaległości. To stwierdzenie kłóci się z treścią przywołanego przez organ pisma urzędu gminy z [...] stycznia 2022 r., gdzie stwierdzono, że są zadłużenia w podatku. Podsumowując należy przyznać rację autorowi skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji w ślad za organem, pomimo ustalenia wyjątkowej niezawinionej sytuacji, w jakiej się znalazł skarżący (choroba), traktuje tę sytuację jako subiektywną, w zakresie złożenia wniosku o umorzenie zaległych składek przez skarżącego. To, że skarżący stał się osobą niepełnosprawną nie jest jego subiektywnym odczuciem, ale obiektywnie istniejącą okolicznością ustaloną w niniejszym postępowaniu, która niewątpliwie ma zasadniczy wpływ na ocenę czy zachodzą przesłanki do umorzenia zaległych składek. Powołanie się w decyzji na stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego KRUS, z którego wypłacane są świadczenia wszystkim uprawnionym ubezpieczonym, nie jest oczywiście bezpodstawne, ale nie może usunąć z pola widzenia szczególnej sytuacji osób wnioskujących o umorzenie należności zwłaszcza, gdy (udokumentowany) stan ich zdrowia jest zły. Normy prawa materialnego o charakterze uznaniowym w ugruntowanym poglądzie judykatury i doktryny nie mogą cechować się dowolnością – w podejmowanych decyzjach przez organy administracyjne. Kontrola sądowoadministracyjna w tych sprawach nie może się sprowadzić jedynie do przywołania charakteru uznaniowego przepisu prawa materialnego. Szczególnej wagi nabiera kwestia właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, które winno charakteryzować się kompletnością wyrażoną w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ obowiązany jest zebrać i wyczerpująco rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Tego w tej sprawie zabrakło, stąd Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji. W odniesieniu do wniosku pełnomocnika skarżącego ustanowionego w ramach prawa pomocy o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne, w niniejszym wyroku nie zawarto rozstrzygnięcia dotyczącego tej kwestii. Zgodnie bowiem z art. 250 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego na zasadzie prawa pomocy przyznaje się przez wydanie odrębnego postanowienia przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny.