I GSK 633/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej W. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24 marca 2021 r., sygn. akt III SAB/Po 11/21 w zakresie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi W. N. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu w przedmiocie przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: 1. sprostować z urzędu oczywistą omyłkę pisarską zawartą w komparycji postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24 marca 2021 r. sygn. akt III SAB/Po 11/21 w ten sposób, że w trzecim i siódmym wierszu od góry zamiast błędnie wpisanej daty "24 marca 2020" wpisać datę "24 marca 2021", 2. oddalić skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z 24 marca 2021 r., sygn. akt III SAB/Po 11/21 odrzucił skargę W. N. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu w przedmiocie przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że organ I instancji decyzją z [...] września 2016 r. umorzył w całości postępowanie administracyjne w sprawie przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na rok 2011 z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Dyrektor Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARMiR w Poznaniu decyzją z [...] stycznia 2017 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Pismem z 9 września 2019 r. strona wniosła ponaglenie na niezałatwienie sprawy w terminie, a pismem z dnia 26 stycznia 2021 r. skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ I instancji. Postanowieniem z 2 września 2020 r. podjętym w składzie siedmiu sędziów, w sprawie o sygn. akt II OSK 3732/18, NSA odrzucił skargę albowiem strona skorzystała ze środka zaskarżenia w postaci ponaglenia na przewlekłe prowadzenie postępowania dopiero po zakończeniu postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia NSA na gruncie analizowanej sprawy stwierdził, że kluczowe znaczenie ma kwestia granic czasowych wniesienia ponaglenia, a więc wyjaśnienia wymaga, czy może być ono wniesione zarówno w toku postępowania administracyjnego, czy także po jego zakończeniu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, treść art. 37 § 1 oraz § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej: k.p.a.) prowadzi do wniosku, że wniesienie ponaglenia ustawodawca łączy ze stanem zawisłości sprawy w danej instancji, skoro konstruując warunki jego wniesienia, wiąże je ze stanem "prowadzenia postępowania" (art. 37 § 1), zaś obowiązek wniesienia ponaglenia do właściwego organu łączy z charakterem (hierarchicznym usytuowaniem) organu "prowadzącego postępowanie" (art. 37 § 3). Nie może budzić wątpliwości, że użyty w art. 37 § 1 pkt 2 k.p.a. zwrot "postępowanie jest prowadzone" wskazuje na chronologiczny aspekt wdrożenia środka z art. 37 § 1 k.p.a., stanowiąc jeden z elementów determinujących omawianą instytucję. Ocena skuteczności czynności procesowej strony polegającej na wniesieniu ponaglenia w rozumieniu art. 37 § 1 k.p.a., jako warunku skutecznego wniesienia skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania, nie może być więc oderwana od wektora czasu, skoro realizacja uprawnień wynikających z prawa administracyjnego nie może odbywać się z pominięciem determinant czasowych istnienia i realizowania prawa. W konkluzji NSA uznał, że skoro ponaglenie zostało wniesione po zakończeniu postępowania to z tych względów nie może być uznane za środek zaskarżenia przewidziany w art. 52 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019, poz. 2325, dalej: p.p.s.a.), a co za tym idzie należało uznać, że nie wyczerpano obligatoryjnego trybu warunkującego dopuszczalność skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że identyczna sytuacja procesowa wstępuje w obecnym postępowaniu, albowiem środek w postaci ponaglenia wniesiono po zakończeniu postępowania administracyjnego ostateczną decyzją Dyrektora Wielkopolskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w Poznaniu z [...] stycznia 2017 r. Z tego względu na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 w zw. z art. 52 § 1 i § 2 p.p.s.a. postanowiono o odrzuceniu skargi. O zwrocie wpisu od skargi orzeczono w punkcie drugim postanowienia na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Skargę kasacyjną na powyższe postanowienie złożył W. N. wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na naruszeniu: 1) art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a., poprzez odrzucenie skargi na skutek uznania, że jej wniesienie było niedopuszczalne z uwagi na złożenie z naruszeniem przepisu art. 52 § 1 p.p.s.a., tj. wobec rzekomego niewyczerpania środków zaskarżenia, jakie służyły skarżącemu w administracyjnym toku instancji (ponaglenia), podczas gdy w toku trwającego postępowania administracyjnego o przyznanie skarżącemu płatności do gruntów rolnych skarżący złożył zażalenie na przewlekłe prowadzenie tego postępowania (art. 37 k.p.a.). 2) art. 52 § 1 i 2 p.p.s.a. wskutek ich błędnej wykładni i uznania, że wniesienie przez skarżącego w stanie prawnym sprzed nowelizacji z kwietnia 2017 r. ustawą z 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw - ustawa nowelizująca, dotyczącej m.in. treści art. 37 k.p.a.) obowiązującym w trakcie prowadzonego postępowania administracyjnego o przyznanie skarżącemu płatności do gruntów rolnych zażalenia na przewlekłe prowadzenie sprawy nie wyczerpuje środków zaskarżenia, jakie służyły skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, 3) art. 52 § 1 i 2 p.p.s.a. w związku z art. 17 ust. 2 w/w ustawy nowelizującej (ustawa z dnia 7 kwietnia 2017 r.), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że do oceny prawidłowości skargi na przewlekłość postępowania administracyjnego prowadzonego w sprawie przyznania skarżącemu płatności do gruntów rolnych należy stosować przepisy w brzmieniu nadanym w/w ustawą nowelizująca, mimo iż stan przewlekłości miał miejsce przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej 4) art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a., poprzez przyjęcie nieistniejącego ograniczenia czasowego we wnoszeniu skarg na przewlekłe prowadzenie postępowania administracyjnego i uznanie, że wniesienie takiej skargi jest niedopuszczalne po ostatecznym załatwieniu sprawy administracyjnej, w której taka przewlekłość wystąpiła, podczas gdy w stanie prawnym obowiązującym w trakcie postępowania administracyjnego o przyznanie skarżącemu płatności do gruntów rolnych prawodawca w żadnym z przepisów nie zakreślił końcowego terminu dla wnoszenia skarg tego rodzaju, zaś w aktualnym stanie prawnym winno być niespornym, że takie skargi mogą być wnoszone w każdym czasie (art. 53 ust. 2b p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wskazać, iż tożsama sprawa była przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego, który postanowieniem z 7 lipca 2021 r., sygn. akt I GSK 586/21 oddalił skargę kasacyjną strony skarżącej na postanowienie Sądu I instancji w zakresie odrzucenie skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej. Naczelny Sąd Administracyjny podtrzymuje argumentację zaprezentowaną ww. postanowieniu. W rozpoznawanej sprawie nie ulegało wątpliwości, że postępowanie dotyczące przewlekłego prowadzenia postępowania przez Kierownika BP ARiMR w przedmiocie przyznania płatności ONW na rok 2011 zostało zainicjowane po jego zakończeniu. Kierownik BP ARiMR decyzją z 26 września 2016 r. umorzył w całości postępowanie administracyjne w sprawie przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na rok 2011 z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Skarżący natomiast 9 września 2019 r. wniósł ponaglenie na niezałatwienie sprawy w terminie, a pismem z dnia 26 stycznia 2021 r. skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ I instancji. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że w art. 9 pkt 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw wskazano, że w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 935, z późn. zm.) wprowadza się następujące zmiany: - w art. 52: a) § 2 i 3 otrzymują brzmienie: "§ 2. Przez wyczerpanie środków zaskarżenia należy rozumieć sytuację, w której stronie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, taki jak zażalenie, odwołanie lub ponaglenie, przewidziany w ustawie. § 3. Jeżeli stronie przysługuje prawo do zwrócenia się do organu, który wydał decyzję z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, strona może wnieść skargę na tę decyzję bez skorzystania z tego prawa.", - w art. 53: b) po § 2 dodaje się § 2a i 2b w brzmieniu: "§ 2a. W przypadku innych aktów, jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi i nie stanowi inaczej, skargę można wnieść w każdym czasie. § 2b. Skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania można wnieść w każdym czasie po wniesieniu ponaglenia do właściwego organu.", Jednocześnie w art. 17 pkt 2 tej ustawy wskazano, że przepisy art. 52 i art. 53 ustawy zmienianej w art. 9, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, oraz przepisy ustaw zmienianych w art. 2, art. 6, art. 7 i art. 11, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, stosuje się do aktów i czynności organów administracji publicznej dokonanych po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy. Zatem w niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 52 i 53 p.p.s.a. sprzed nowelizacji. Ustawa weszła w życie 1 czerwca 2017 r. Natomiast strona wniosła skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu, który wydał decyzję [...] września 2016 r. o przyznaniu stronie płatności. Zgodnie z art. 52 § 1 p.p.s.a. (Dz. U. z 2002 r. nr 153, poz. 1270) Skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, chyba że skargę wnosi prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka. Przez wyczerpanie środków zaskarżenia należy rozumieć sytuację, w której stronie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, taki jak zażalenie, odwołanie lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, przewidziany w ustawie (par. 2). Z kolei zgodnie z art. 53 § 1 p.p.s.a. Skargę wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia skarżącemu rozstrzygnięcia w sprawie. W przypadkach, o których mowa w art. 52 § 3 i 4, skargę wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie sześćdziesięciu dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa (par. 2). Prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka mogą wnieść skargę w terminie sześciu miesięcy od dnia doręczenia stronie rozstrzygnięcia w sprawie indywidualnej, a w pozostałych przypadkach w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie aktu lub podjęcia innej czynności uzasadniającej wniesienie skargi. Termin ten nie ma zastosowania do wnoszenia skarg na akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej (par. 3). Odnosząc się do powyższego należy zauważyć, że według stanu prawnego sprzed nowelizacji wniesienie skargi na bezczynność organu administracji publicznej lub przewlekłe prowadzenie postępowania nie jest ograniczone żadnym terminem. Skarżący, jeżeli uważa, że organ administracji publicznej nie załatwia sprawy w wyznaczonym przez prawo terminie, może w każdym czasie - po wyczerpaniu przysługujących mu w postępowaniu administracyjnym środków zaskarżenia lub złożeniu wezwania do usunięcia naruszenia prawa - wnieść skargę na bezczynność tego organu, aż do momentu, gdy organ przestanie być w zwłoce, tzn. do dnia wydania żądanego aktu lub podjęcia wnioskowanej czynności. Kwestią otwartą pozostaje odpowiedź na pytanie, czy może to uczynić w każdym czasie, nawet po wydaniu decyzji (postanowienia) w sprawie, czy też tylko do tego momentu, bo odpowiedź na to pytanie nie wynika z żadnego przepisu (patrz Komentarz –Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, J.P. Tarno, wydanie V). Orzekając w niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny miał na uwadze podjętą dnia 22 czerwca 2020 r. uchwałę w sprawie o sygn. akt II OPS 5/19, w której uznano, że wniesienie skargi na bezczynność po zakończeniu przez organ prowadzonego postępowania oraz wydaniu decyzji ostatecznej stanowi przeszkodę w merytorycznym rozpoznaniu takiej skargi przez sąd w zakresie rozstrzygnięcia podjętego na podstawie art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a. Co prawda uchwała ta zapadła na tle stanu faktycznego konkretnej sprawy i dotyczyła odrębnej od przewlekłości postaci zjawiskowej nieterminowego działania organu, tym niemniej z racji na zaistniały w niniejszej sprawie stan faktyczny oraz argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu przywołanej uchwały, w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, stanowisko w niej przyjęte znajdowało w rozpoznawanej sprawie zastosowanie. Pojęcia bezczynności i przewlekłości zdefiniowane zostały w art. 37 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. Uzyskując odmienny znaczeniowo sens. Należy wyjaśnić, że bezczynność zachodzi wtedy, gdy sprawy nie rozpatrzono w terminie określonym w art. 35 k.p.a. lub przepisach szczególnych, ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 tej ustawy. Natomiast przewlekłość ma miejsce, gdy postępowanie traw dłużej niż jest to niezbędne do wyjaśnienia sprawy. Należy wskazać, że pojęcie przewlekłości jest pojęciem nieco szerszym ponieważ przewlekłość to nie tylko długotrwała bezczynność, lecz również sytuacja, w której organ przykładowo mnoży czynności w celu wyjaśnienia sprawy ponad potrzeby wynikające z istoty sprawy. W obu przypadkach skarga skierowana jest przeciwko wadliwemu procesowo stanowi postępowania, w wyniku którego konkretna sprawa indywidualna nie postępuje. Ponadto tak samo bowiem jak w przypadku bezczynności, niedopuszczalne w odniesieniu do przewlekłego prowadzenia postępowania jest inicjowanie postępowania sądowego w sytuacji, w której zostało ono zakończone wydaniem ostatecznej decyzji kilka lat wcześniej. Przemawiają za tym następujące względy: Po pierwsze, jest nim sama istota skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania, którą jest doprowadzenie do zmiany zaistniałego, wadliwego procesowo, stanu postępowania, w ramach którego konkretna sprawa indywidualna nie postępuje w kierunku jej terminowego rozstrzygnięcia. Stan faktyczny istniejący w chwili wniesienia skargi powinien być aktualny, a nie historyczny. Jak zostało to trafnie wyjaśnione w przywołanej uchwale, prowadzenie postępowania w sposób przewlekły ma zasadnicze znaczenie dla wykładni przepisu art. 53 § 2b p.p.s.a., stanowiącego prawo do skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania i określającego dopuszczalny termin jej wniesienia do sądu. Sformułowanie "w każdym czasie", którym posłużył się ustawodawca, a który jest właściwy do wniesienia skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania, musi być postrzegane w aspekcie trwającego w dacie składania skargi i naruszającego czas załatwienia sprawy stanu postępowania administracyjnego. Po drugie, tak samo jak w przypadku skargi na bezczynność, dopuszczenie otwartego terminu do wniesienia skargi na przewlekłość naruszałoby przyjęty w procedurze administracyjnej i sądowoadministracyjnej system wnoszenia środków zaskarżenia ograniczonych terminem. Brak takiego rozwiązania prowadziłby do obniżenia standardu pewności prawnej jednostek oraz funkcjonowania całego systemu prawnego. Znaczącemu umniejszeniu uległaby jedna z funkcji terminów w postępowaniach sądowych i administracyjnych, którą jest wzmacnianie pewności obrotu prawnego oraz sprawności działania jego uczestników (R. Hauser, Terminy załatwiania spraw w k.p.a. w doktrynie i orzecznictwie sądowym, RPEiS 1997, z. 1, s. 1). Po trzecie, istotny jest praktyczny wymiar przyjęcia otwartego terminu do złożenia skargi na bezczynność (przewlekłość), w wyniku którego zarówno w kilkanaście, jak i kilkadziesiąt lat po zakończeniu postępowania i załatwieniu sprawy, dopuszczalne byłoby prawo do skargi na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania. Organy administracji oraz sądy administracyjne zamiast angażować siły i środki w rozstrzyganie sporów aktualnych byłyby zobowiązane do powrotu do spraw zakończonych. Taka sytuacja łatwo mogłaby przyczyniać się do inicjowania postępowań w "sprawach pieniaczych", nie nastawionych na realną i potrzebną kontrolę sądową w danej sprawie, tylko realizację innych pozaprawnych celów, przy jednoczesnym nieuzasadnionym angażowaniu aparatu sądowego w ich realizację. Podstawowym celem skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania jest dyscyplinowanie organu w konkretnej toczącej się sprawie administracyjnej. Nieograniczona pod względem czasowym w ramach prowadzonego postępowania możliwość uruchomienia procedury służącej dokonaniu oceny prawidłowości działania organu nie powinna być rozumiana jako uprawnienie do wszczynania postępowań kontrolnych o charakterze historycznym. Biorąc pod uwagę powyższe wyjaśnienia należy wskazać, że wprawdzie wskazana uchwała dotyczyła skargi na bezczynność a nie skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ administracji jednak Naczelny Sąd Administracyjny podziela zapatrywania zawarte w powyższej uchwale i uznaje, że wniesienie skargi przez skarżącego 26 stycznia 2021 r. na przewlekłość organu administracji publicznej po zakończeniu przez ten organ postępowania, poprzez wydanie decyzji i doręczenie jej skarżącemu stanowiło przeszkodę w podjęciu rozpoznania merytorycznego takiej skargi przez sąd administracyjny w zakresie rozstrzygnięcia na podstawie art. 149 § 1 pkt 3 p.p.s.a. W ocenie NSA jeżeli tak jak w rozpoznawanej sprawie przewlekle prowadzone postępowanie ulega zakończeniu przed wniesieniem skargi to zachodzi niedopuszczalność z innych przyczyn (art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a.), bowiem znika przedmiot kontroli sądu administracyjnego. W takim przypadku prowadzenie kontroli staje się niedopuszczalne, bo nie ma czego kontrolować (por. T. Woś, (w:) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 6, art. 58, str. 528, Warszawa 2016 i powołane tam postanowienie NSA z 23 marca 2010 r., sygn. akt II OSK 2032/09; zob. także postanowienie NSA z 21 marca 1991 r., sygn. akt SA/Wr 168/91, ONSA 1991, Nr 1, poz. 28 i z 12 sierpnia 2005 r., sygn. akt II OW 25/05, ONAiWSA 2006, Nr 1, poz. 5). Ustalenie przez sąd, że w sprawie zachodzi niedopuszczalność skargi z uwagi na brak przedmiotu zaskarżenia, czyni bezprzedmiotowym badanie przez sąd ewentualnego faktu wyczerpania przez skarżącego środków zaskarżenia, tj. wymogu przewidzianego w art. 52 § 1 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.