I GZ 432/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 14 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I.R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 1 września 2014 r.; sygn. akt I SA/Bd 668/14 w zakresie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] marca 2014 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: 1. sprostować z urzędu oczywistą omyłkę zawartą w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 1 września 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 668/14, w ten sposób, że w komparycji postanowienia – w wersie dwunastym od góry w miejsce słów "[...] marca 2014 r." wpisać "[...] marca 2014 r."; 2. oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z 1 września 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 668/14 w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z [...] marca 2014 r., zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w 90% oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy: I. R. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie jej z kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Sąd pierwszej instancji dokonując analizy stanu rodzinnego, majątkowego oraz wykazanych przez skarżącą dochodów uznał, że wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazywał na to aktualny dochód na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym wynoszący 698,25 zł, obciążenie hipoteką przymusową majątku nieruchomego skarżącej oraz zajęcie jej udziałów przez Dyrektora Izby Celnej w T. w związku z toczącymi się postępowaniami podatkowymi. Zdaniem Sądu, opłata tytułem wpisu (ok. 38 zł) mieści się w zakresie możliwości finansowej skarżącej, także przy uwzględnieniu, że obowiązek taki odnosi się do ponad 100 spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w B. Odnosząc się do wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie wskazanego przez stronę radcy prawnego Sąd pierwszej instancji wskazał na art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: ppsa), zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, jednocześnie przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu powinno uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W ocenie Sądu pierwszej instancji zwolnienie od kosztów sądowych w 90%, umożliwia skarżącej wygospodarowanie środków na pokrycie wydatków związanych z udziałem pełnomocnika w sprawie. Brak jest zatem podstaw do angażowania publicznych środków na pokrycie kosztów pomocy prawnej związanej z działalnością gospodarczą. Zażaleniem I. R. zaskarżyła w całości postanowienie Sądu pierwszej I instancji zarzucając mu naruszenie: 1) art. 134 § 2 w zw. z art. 166 ppsa poprzez wydanie postanowienia, na skutek wniesienia środka zaskarżenia, na niekorzyść skarżącej; 2) art. 246 § 1 pkt 1 ppsa poprzez jego niezastosowanie będące następstwem błędnej oceny sytuacji materialnej skarżącej i przyznanie prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym; 3) art. 246 § 1 pkt 1 ppsa poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego na skutek przyjęcia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. pozaustawowej przesłanki przyznawania prawa pomocy w tym zakresie, a dodatkowo - nieuprawnionego zastosowania tej przesłanki w sprawie skarżącej. Skarżąca wniosła o uchylenie kwestionowanego postanowienia w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B., ewentualnie o zmianę kwestionowanego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa, osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, stosownie do treści powołanego przepisu, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. To zatem strona ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części, albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd rozpoznając wniosek jest zobowiązany przeprowadzić obiektywną ocenę podniesionych okoliczności w aspekcie zaistnienia przesłanek określonych w powołanym przepisie oraz wskazać, z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje na uwzględnienie oraz w jakiej części. Mając powyższe na uwadze, za prawidłową należy uznać ocenę wniosku skarżącej, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji. Sąd ten przyjął, że I. R. oraz jej mąż dysponują stałym miesięcznym dochodem, który pokrywa konieczne wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącej. Ustalona wysokość miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącej i przypadająca na członka jej rodziny część tej kwoty pozwalała na przyjęcie, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że nie jest ona w stanie uiścić pełnej wysokości należnych w sprawie kosztów sądowych. Nadesłane przez skarżącą dokumenty i złożone oświadczenia nie potwierdzają jednak, że jej sytuacja materialna uniemożliwia choćby częściowe partycypowanie w kosztach sprawy sądowoadministracyjnej. Podkreślenia wymaga, że istota instytucji prawa pomocy pozwala na przyznanie tego prawa w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżąca ponad wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji stwierdził również, że nie istnieje konieczność obrony praw skarżącej przez profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego z urzędu. Obowiązki wynikające z przepisów ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dotyczące udzielania niezbędnych wskazówek stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego oraz niezwiązanie sądu zarzutami i wnioskami skargi, w okolicznościach sprawy, gdzie skarga wniesiona przez skarżącą sporządzona została przez profesjonalnego pełnomocnika, a sama skarżąca nie wykazuje nieporadności w zakresie prawidłowego i rzeczowego formułowania pism procesowych oraz terminowości ich wnoszenia, pozwala na ocenę, że na obecnym etapie sprawy nie jest koniecznym, aby skarżąca reprezentowana była przez pełnomocnika z urzędu w osobie radcy prawnego. Powyższe czyni nieuzasadnionymi zarzuty naruszenia art. 246 § 1 pkt 1 ppsa, sformułowane w punktach 2 i 3 zażalenia. W kontekście zarzutu naruszenia zakazu reformationis in peius należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 259 § 1 ppsa, od postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw, którego wniesienie skutkuje utratą mocy orzeczenia referendarza w całości (art. 260 ppsa). Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy orzeczenia referendarza sądowego i przejęcie przez sąd kompetencji do rozpoznania wniosku z zakresu prawa pomocy. Sąd nie zajmuje się wówczas badaniem prawidłowości zakwestionowanego rozstrzygnięcia referendarza sądowego, lecz analizuje wniosek o przyznanie prawa pomocy od początku samodzielnie, jako nową sprawę (por. postanowienie NSA z 30 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 412/10). Utrata mocy prawnej rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, wobec wniesionego sprzeciwu, ma ten skutek, że zasada reformationis in peius nie ma zastosowania. Skoro bowiem rozstrzygnięcie to traci moc, to również nie wywołuje skutków w stosunku do jego adresata, wydane zaś postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień strony, o których przyznanie się ubiega. Na marginesie zauważyć należy, że wbrew twierdzeniom strony skarżącej, referendarz sądowy również zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w 90% oraz odmówił jej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Rozstrzygnięcie to było więc identyczne, jak w przypadku zaskarżonego postanowienia. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia. W trakcie rozpoznawania zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny dostrzegł oczywistą omyłkę pisarską zawartą w komparycji zaskarżonego postanowienia. Sąd I instancji omyłkowo wpisał jako datę wydania zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Celnej w T. - 25 marca 2014 r. zamiast 27 marca 2014 r. Zgodnie z art. 156 § 1 ppsa sąd może z urzędu sprostować w wyroku niedokładności, błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki. Stosownie do art. 166 ppsa powyższy przepis stosuje się odpowiednio do postanowień sądu. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 156 § 1 i § 3 w zw. z art. 166 ppsa orzekł jak w pkt 1 postanowienia.