I GZ 456/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 22 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 12 września 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 759/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 12 września 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 759/14 w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z [...] kwietnia 2014 r., zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w 90% oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujący stan faktyczny: Skarżąca złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie jej z kosztów oraz ustanowienie radcy prawnego. Sąd pierwszej instancji dokonując analizy stanu rodzinnego, majątkowego oraz wykazanych przez skarżącą dochodów uznał, że wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazywał na to aktualny dochód na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym wynoszący 708,25 zł, obciążenie hipoteką przymusową majątku nieruchomego skarżącej oraz zajęcie jej udziałów przez Dyrektora Izby Celnej w T. w związku z toczącymi się postępowaniami podatkowymi. Zdaniem Sądu kwota ok. 50 zł tytułem wpisu mieści się w zakresie możliwości finansowej skarżącej, także przy uwzględnieniu, że obowiązek taki odnosi się do 100 spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w B.. Odnosząc się do wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie wskazanego przez stronę radcy prawnego Sąd pierwszej instancji wskazał art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, jednocześnie przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu powinno uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W ocenie Sądu pierwszej instancji zwolnienie od kosztów sądowych w 90 %, umożliwia skarżącej wygospodarowanie środków na pokrycie wydatków związanych z udziałem pełnomocnika w sprawie. Brak jest zatem podstaw do angażowania publicznych środków na pokrycie kosztów pomocy prawnej związanej z działalnością gospodarczą. Zażaleniem I. R. zaskarżyła w całości postanowienie Sądu pierwszej I instancji zarzucając mu naruszenie: 1) art. 134 § 2 w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez wydanie postanowienia, na skutek wniesienia środka zaskarżenia, na niekorzyść skarżącej; 2) art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie będące następstwem błędnej oceny sytuacji materialnej skarżącej i przyznanie prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym; 3) art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego na skutek przyjęcia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. pozaustawowej przesłanki przyznawania prawa pomocy w tym zakresie, a dodatkowo – nieuprawnionego zastosowania tej przesłanki w sprawie skarżącej. Skarżąca wniosła o uchylenie kwestionowanego postanowienia w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B., ewentualnie o zmianę kwestionowanego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, stosowanie do treści powołanego przepisu, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. To zatem strona ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd rozpoznając wniosek jest zobowiązany przeprowadzić obiektywną ocenę podniesionych okoliczności w aspekcie zaistnienia przesłanek określonych w powołanym przepisie oraz wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie oraz w jakiej części. Mając na uwadze te rozważania, za prawidłową należy uznać ocenę wniosku skarżącej, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji. Sąd ten przyjął, że I. R. oraz jej mąż dysponują stałym miesięcznym dochodem, który pokrywa konieczne wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącej. Ustalona wysokość miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącej i przypadająca na członka jej rodziny część tej kwoty pozwalała na przyjęcie, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że nie jest ona w stanie uiścić pełnej wysokości należnych w sprawie kosztów sądowych. Te same ustalenia pozwalają na stwierdzenie, że skarżąca będzie w stanie ponieść 10 % wartości kosztów sądowych. Nadesłane przez skarżącą dokumenty i złożone oświadczenia nie pozwalają, bowiem na przyjęcie, że jej sytuacja materialna uniemożliwia jej partycypowanie w kosztach sprawy sądowoadministracyjnej. Podkreślenia wymaga, że istota instytucji prawa pomocy pozwala na przyznanie tego prawa w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Mając na uwadze powyższe rozważania za zasadną należy również uznać odmowę przez Sąd I instancji przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika profesjonalnego w osobie radcy prawnego. Odnosząc się do zarzutu zażalenia obejmującego tę odmowę, należy stwierdzić, że nie ma w orzecznictwie jednolitości co do stanowiska wyrażonego przez WSA, że przy ustanowieniu profesjonalnego pełnomocnika z urzędu sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. Biorąc pod uwagę, że przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony - racjonalne zdaje się być stanowisko, że wobec regulacji zawartej w art. 134 § 1, a także art. 140 § 1 p.p.s.a., ustanowienie takiego pełnomocnika winno być poprzedzone rozważeniem czy zachodzą uzasadnione obawy, że strony nie będą w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu (postanowienia NSA: z dnia 27 września 2004 r., sygn. akt FZ 330/04, niepubl., oraz z dnia 28 września 2004 r., sygn. akt FZ 246/04, niepubl.). Niemniej jednak Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnie orzekającym podziela pogląd strony wnoszącej zażalenie, że ustawodawca nie wprowadził takiego kryterium przyznawania prawa pomocy, a zatem jest to przesłanka pozaprawna (por. np. postanowienie NSA z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt II FZ 429/09 - treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Wobec tego omawiany zarzut zażalenia jest co do zasady trafny, w okolicznościach niniejszej sprawy nie prowadzi on jednak do uchylenia zaskarżonego postanowienia. Należy bowiem zauważyć, że w świetle przedstawionych okoliczności skarżąca nie wykazała w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika profesjonalnego. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd, na podstawie nadesłanych przez stronę dokumentów źródłowych, przeanalizował jej sytuację materialną. Rodzina skarżącej uzyskuje stałe dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę skarżącej oraz jej męża. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji, gdy rodzina skarżącej osiąga stałe przychody, niemożność pokrycia kosztów zastępstwa procesowego przez profesjonalnego pełnomocnika nie została udokumentowana. Z treści wniosku I. R. oraz złożonych przez nią materiałów dowodowych wynika, że posiada ona dosyć stabilną sytuację finansową, umożliwiającą jej poniesienie kosztów związanych z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym, co zaś pozwala twierdzić, że ustanowienie pełnomocnika nie przekracza jej możliwości finansowych. Stanowisko to uznać należy za trafne, szczególnie że, mimo ilości toczących się postępowań są one jednorodne i dotyczą analogicznych stanów faktycznych i prawnych, co winno rzutować na wysokość koniecznego wynagrodzenia pełnomocnika. Zdaniem NSA, również sygnalizowana przez skarżącą strata z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej nie może stanowić okoliczności przemawiającej za uznaniem zupełnej niemożności pokrycia kosztów pełnomocnika w toczącym się postępowaniu. Zgodnie z ugruntowanym już w tym zakresie orzecznictwem sądów administracyjnych, strata powstaje bowiem wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem, co zaś skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania. Sytuacja taka nie stanowi zatem automatycznie o braku środków finansowych, a co za tym idzie nie stanowi przesłanki przemawiającej za uznaniem, że w sposób niebudzący wątpliwości został wykazany brak możliwości płatniczych strony. Podnieść również należy, że występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami prywatnoprawnymi. Konkludując Naczelny Sąd Administracyjny za prawidłową uznaje ocenę Sądu I instancji, iż w niniejszym postępowaniu skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe czyni nieuzasadnionymi zarzuty naruszenia art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sformułowane w punktach 2 i 3 zażalenia. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia zakazu reformationis in peius należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw, którego wniesienie skutkuje utratą mocy orzeczenia referendarza w całości (art. 260 p.p.s.a.). Skuteczne wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy orzeczenia referendarza sądowego i przejęcie przez sąd kompetencji do rozpoznania i rozpatrzenia prawa pomocy. Sąd nie zajmuje się wówczas badaniem prawidłowości zakwestionowanego rozstrzygnięcia referendarza sądowego, lecz analizuje wniosek o przyznanie prawa pomocy od początku samodzielnie, jako nową sprawę (por. postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 412/10). Utrata mocy rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego wobec wniesionego sprzeciwu, ma ten skutek, że zasada reformationis in peius nie ma zastosowania. Skoro bowiem rozstrzygnięcie to traci moc to również nie wywołuje jakichkolwiek skutków w stosunku do jego adresata, wydane zaś postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień strony, o których przyznanie się ubiega. Na marginesie zauważyć należy, że wbrew twierdzeniom strony skarżącej, referendarz sądowy również zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w 90 % oraz odmówił jej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Rozstrzygnięcie to było więc identyczne, jak w przypadku zaskarżonego postanowienia. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.